Thursday, 16 August 2018

I POLITICS MUHNA LEH SAAN ZIA KI-ETPHAT KIKNA: MAKAITE PUM GUP A, PUM MUAN HUAI MAH HI TAKPI MAH HIAM?

I POLITICS MUHNA LEH SAAN ZIA KI-ETPHAT KIKNA:
MAKAITE PUM GUP A, PUM MUANHUAI MAH HI TAKPI MAH HIAM?
Gam makaite (politicians) pum gup, sial gup, a thuman lohna teng nangawn uh sial gup ngam in, sialpi nung zuih banga zui kitam mahmah lai hi. Gam khat ah mipil leh mi tawta a dim mah in om a, democracy gam ah mipite thuneihna pen a sangpen (supreme) hi cih tel nai lo a tam luat manin makaite hoih lohna nangawn pum gup a tam luat lai pen lamdang ka sa kei hi. Lungsim leh theihna tawta kitam lua lai hi cihna hi ziau a, lamdangsak luatna ding om lo napi a lunghimawh huai leh a patauh huai thu hi.
Gam makaite thuneihna hun (term) pen ciangtan nei ahih manin va pum muan luat leh va pum gup luat khak ding kidophuai mahmah hi. A term bei khit nung nangawn in a pumgum leh a pummuan nuam tengin in pumgup a, pummuan den ding hi pah hi.
Makaite hi zaw loin mipite thuneihna a tawntungin bang zah in thupi hiam cih, "Vox Populi, Vox Dei," ci-in Latin pau in radical Whig tract ah 1709 in na kisuak sak hi. "Mipite aw pen Pasian aw hi," (The voice of the people is the voice of God) ci ngiau bek hi. Hih kammal pen 1910 in "The Judgment of whole Kingdoms and Nations" ah kisuaksak kik a, a laigelh pen a kitel loh hangin Robert Ferguson ahih kei leh Thomas Harrison hi ding hi kici hi.
Hih "Vox Populi, Vox Dei," thu section a kinak zatna pen revised (1710) version pamphlet ah:
“Government khatpeuh ah natural law ahih kei leh divine Law ahih kei leh midangte sangin mi khat bekin vaihawmna lamsang ah (Administrative Affairs) ah thuneihna sangpen (sovereign) nei ngei lo a, innkuan tuamtuam tul tampite thuneihna sangin mi khat bekin thuneihna sangzaw nei ngei lo hi. Bang hang hiam cih leh a ngeina (Nature) ah mi khempeuh liangko kikim uh a, thuneihna za (rank) a neih uh kikim a, kuamah midangte sangin a kampha zaw dingin piang lo ahih manin common Faculties om khempeuh a kibangin a zat khawm ding uh ahi hi. Tua ahih manin Government khatpeuhpeuh ah mihingte in government a deih pen uh teel theihna dingin suahtakna (liberty) nei uh hi," ci hi. Aana tawh party khat pum gum leh thapiakna dingin kinawh theih loh a, ei party deih a deih lote minam leh makaite langpang ci-in ngawh theihna dingin thuneihna nei kuamah om lo hi.
Mipite thuneihna thupitna tel nai lo tengin makaite na pumgup ngaungau lel un la, a hoih lohna leh a thuman lohna teng nangawn uh na gumgum lel un. A thuneih hun sung teng uh na mai uh taang kha thei a, tua khit ciangin paina ding mu lo a, khimzingna mun ah paina lampi zawt buambuam in mitdel na bang lel ding uh a, hawkguam sung na kideng lel ding uh hi. Makaite muan ding sangin mipite thuneihna muan ding thupi zaw a, Pasian muan ding hoih zaw pek lai hi.
Pasian geelna a tangtun theihna ding leh Jesuh' mission lianpen a kisepkhiat theihna dingin Judas in Jesuh lehheekna dingin dingin Judah siampi liante in Iskariot' tapa Judas golhguk ngun peek sawmthum (thirty pieces of silver) na pia uh hi. Judas in a ngah golhguk sum ngun peek sawmthum pen LST siamte Judas' tunga kipia sum pen nipi kal khat sung ni guk nasemte in nipi kal nga a lawh ding uh thaman hi a, ngun (silver) peek khat pen $20 tawh kikim a, ngun peek 30 pen $600 pha dingin kituat hi ci uh hi. Tua hun adingin $600 vangliatna thupi mahmah ding a, tu hun in i gam makai neksia ten mipite phattuamna ding a neknek uh tawh kilamdang lo kha ding hi.
Makaite pen Pasian' mi zat, a teel sathau nilh hilo hi a ci ka hi kei hi. Thupha ngahna ding leh samsiatna ngahna dingin dingin Pasian in Israel mite makai hoih leh gina lo tampi na pia a, pawl khat ten thuman in Israel mite makaih in, pawl khat ten lampialpih uh hi. Messiah hi cih um napi Jesuh nungzuizui den hi napi Judas in Jesuh' sihna dingin a lehhek a, Gethsemane huan sungah siampi liante leh upate in a hong sawl, namsau leh molhtum a tawi mihonpi tawh hong tonkhawmte makaih in, "Ka nap (kiss) pen pa amah hi ding hi; man un,” ci-in a lim dingin a hilhkhol mah bangin Jesuh lim takin nam in, “Topa aw, thupha ngah ta in,” a cih bangin Judas banga amah angsung ding meetna khual a mipite lungkimna ding bek tan gen napi sepkhiatna tawh lahkhia lote Pasian' sathau nilhte hi ci-in i pum haipih khak leh lam hong pialpihte nung zui ihih manin kidophuai mahmah hi. Hong nam khempeuh leh vision hoih nono bek gen a awng lala bek a sik teng zong makai muanhuai na hilo thei hi. Sepkhiatna tawh nasep hoih lahkhiat ding kisam a, kamciamna sangin sepkhiatna tawh lahna thupi zaw hi.
Minam vai politics kikhupkhawmna ah ei ngaihsutna tawh kituak khempeuh hong thukimpih loin ngaihsutna tuam deuh nei teng i minam leh i makaite leh Pasian' sathau nilh makaite leh biakna siate langpang hi ci-in ngawh pah lanlan den keei zong Jesuh lehhek Judas nung zuite suak khak ding baihlam mahmah kha thei hi. Jesuh in na hoih tampi sem in, dam lo tampi, cina, mit khua mu lote, miphakte damsak in, mawhbaang lo napi a thugen um a zui mi 12 bek nungzui a neih mah bangin biakna leh minam vai ah thuman i gen lai tak leh thuman lo i pholakkhiat ciangin pawl ding tawm a, nungzui ding ngah hak a, a um ding mi tam lo kha ding hi. Ahih hangin lungkiat pah ding hilo hi. A impact om veve cih phawk ding kisam hi.
Politics uuk pong napi a mimal deihna leh hamphatna ding bek deih a Jesuh lehhek nungzui Judas Gethsemane huan sungah zui siampi liante leh upate in sawl, namsau leh molhtum a tawi mihonpi tawh hong tonkhawmte ihih khak ding leh politics hangin bang hamphatna deih in, bang ngah nuam ihi hiam cih i tel loh khak ding pen kamsiatna lampi manawh ihih manin kidophuai mahmah hi. Tahum leh tang khen thei loin tang lompi nusiatsan in tahum lompi atat makai teng pum muan kha den in pum gup den keei leng Zogam ah kial hong tun ding baihlam mahmah a, antaw ding leh sum zong dingin gamdang ah i lengkhiat khit khak ding lauhuai mahmah hi.
Pasian' teel leh zat mah ahi leh mipite makaih dinga thau kinilh Judah leh Israel kumpite sung panin a zawhsa uh Moab mite in a pasian uh Khemosh biakna dingin a ta ngeekte uh biakna (sacrifice) dingin a ettehte pawl khat om hi. Joshua in Jerikho khuapi a kisuksiat lai-in hih khuapi lamkikna dingin bulpi (foundation) phutkikte in kulh kongpi lutna ah a tate luang kham ding uh hi (Joshua 6:26-27) ci-in Pasian' mai-ah a kamciamna a bawl palsat in Jeroboam' khialhnate zuihna dingin Omri' tapa kumpi Ahab leh Sidon mite' kumpipa Ethba-aal' tanu a zi Jezebel la-in Baal pasian biakna dingin Samaria-a a lam Baal inn sungah Baal adingin tau khat dingsak uh a, Asherah biakna ding khat zong lam uh hi.
Ahab' hun in Bethel mi Hiel in Jerikho lamkik ahih manin Topa in Nun' tapa Joshua tung tawnin a gen bangin amah in a tacil Abiram' luang khamin a bulpi phut a, a tapa neu pen Segub' luang kham in a kongpite a phut hi. (I Kumpite 16:30-34). Ahab' gamtatna man lo gen ngam kamsang Elijah' thugen um lo leh Carmel mual tunga Baal pasiante tungah Pasian min tawh a gualzawhna um lo Israel mite leh Elijah a thah sawm Ahab leh Jezebel bangin i pawlpi leh minam vai sunga thuman lohna pholakkhia ngamte leh thuman gen ngamte thugen um loin, a langpang leh a thah sawmte ihih khak ding zong kidophuai mahmah hi. Makai i cihte zong mihing mah ahih manin khial thei lua uh a, thuman den zo lo uh hi.
Israel kumpi Ahaz in zong Israel kumpite' khekhap mah zui-in Topa in Israel mite' mai-ah a hawl khiat minamte' zat a kihhuai a gamtatnate uh mah bangin biakna dingin ama tapa nangawn hal a, mual tunga singniim nuai khempeuhah biakna pia-in paknamtui hal hi (2 Kumpite 16:1-5). Israel kumpi Hosea in zong Pasian in Israel mite' mai-ah a hawl khiat mite gamtatna kihhuaite mah gamtang in Israel mite in biakna-ah a tanute uh leh a pate uh halin vankahna leh aisanna zang uh a, Baal biakna tawh Pasian hehsak uh hi. (2 Kumpite 17:7). Judah kumpi Manasseh in zong biakna-in a tapa hal a, aisanna leh mai lam thugen kholhnate sem in, vankah theite leh aisanna tawh nasem khem hi (2 Kumpite 21:6; 2 Khangtangthu 33:6).
Solomon in Jerusalem nisuahna lam mual tungah Moab mite' aa ahi a kihuai Khemosh leh Ammon mite' aa ahi a kihhuai Molek pasian adingin mual tungah biakna khat lam a, tua mah bangin paknamtui halin a pasiante uh tungah biakna a pia a gamdang zite khempeuh ading hih sak hi (1 Kumpite 11:6-8). Solomon' tungah Pasian a nih veina kilak khinin, pasian dangte nung azuih lohna dingin dingin Pasian in thu pia khin napi Solomon in a lungsim hei lo ahih manin Pasian in Solomon' kumpi gam kip den dingin a ciamsa hi napi a hehna hangin na kumpi gam balkeekin na nasempa tungah ka pia taktak ding hi ci-in gen hi. David' tungah a kamciamna a khualna in Solomon' hun in a kumpi gam kibalkeek lo bek hi (1 Kumpite 11:9-12).
Judah kumpi Josiah in puahphatna hong bawl a, kuamah in Molek tungah a tanute ahi a, a tapate ahi zongin Hinnom Kuam sunga om Tofeth kici milim biakna mun a susia hi (2 Kumpite 23:10). Zomite minam leh gamvai (politics) ah, i biakna pawl tuamtuam sungah thuman lohna, nekguk, takgukna, golhgukna, ngongtatna tawh thukham amau khut khut sungah la-in a ngongtat a om ciangin thuman genkhiat ngam ding pen i Khristian mawhpuakna lianpen hi zaw hi. Pasian' mi zat leh sathau nilh hi ci-in Israel mite a khialsak kumpite nial ngam loin sal suahna dingin milim biakna tawh kumpite gamtatna hoih lo teng nung mot zuih mipite bang ding maw? Ahih kei leh kumpi Josiah bangin puahphatna bawlna dingin a kihhuai gamtatnate susia in kipuahpha nuam zaw maw?
Elijah bangin Ahab leh Jezebel' kihhuai gamtatna tawh Carmel mual ah Pasian' gualzawhna mu dingin Pasian' min leh deihna gum zaw ding maw? Muhdahna, ki-angvantuamna, thuman lohna, nekguk takguknate zong milim biakna zah in kihhuai a, a piang zo lo ding leh sepkhiat zawh loh dingpi kamciamna zong zuaugenna mah ahih manin Khristian ngeina leh Pasian' deihna hilo hi. Thuman gum ding maw? Thuzuau gum ding maw? Nang mimal hamphatna ding bek khuat ding maw ahih kei leh minam bup leh khang sawnte ading khual in khaut zaw ding maw? Deih teel ding nam nihte nangma khut sungah om hi. Nang political rights zangin hoih na sak pen makai gum ding maw ahih kei leh aana tawh party khat nawhna tawh huih in a mut tuihual bangin huih mutna lamlam ah kikhin ding maw?
🗣️Thang Khan Lian

No comments:

Post a Comment