Tuesday, 2 October 2018

MAHATMA GANDHI' SIH NI PHAWKNA LEH A KAMMAL HOIH PAWL KHAT

MAHATMA GANDHI' SIH NI PHAWKNA LEH A KAMMAL HOIH PAWL KHAT
October 2 pen India in British gamkeekte' khut sung panin suahtakna a ngahna dingin kiphinna leh lehdona a neih lai un Indian activist, political makai leh ideological makai Mohandas Karamchand Gandhi pian ni hi. 2 October 1869 in Porbandar, Porbandar State, Kathiawar Agency, Bombay Presidency, British India (tu-in Gujarat state) ah Mahatma Gangdhi na piang a, kum 78 a phak in Birla House (tu-in Gandhi Smriti a kici) huan sungah prayer meeting ah thugen dingin a pai lai takin 5:17 pm 30 January 1948 in Hindu fundamentalist ahih kei leh conservative Nathuram Godse kici in Beretta M1934 9mm Corto pistol tang thum tawh kimaituah dek a nai (point-blank) panin Gandhi' awm kapsak hi. Gandhi' omna Birla House-a a lupna a a kipuak hangin minute 30 khit in si hi.
Gandhi' kammal hoih pawl khat a lungngaihhuai tham cingte lungngai kikik ni.
1. Na Khrist uh ka deih hi. Na Khristian (hihna uh up zia uh) ka deih kei hi. Na Khristian hihna uh pen Khrist tawh kibang lo hi.
2. Hong pai lai hun (mailam hun) ding pen tu ni-a na hih leh sepnate ah kinga hi.
3. Na langte; galte; thu kinialpihte; thu kiseelpihte (opponent) tawh na kiphuttuah ahih kei leh kinangtuah khak peuhpeuh ciangin itna tawh zo in.
4. Thuman kithehthang khempeuh mi khatin a muh theihna dingin na kipiangsak khempeuh a neupen nangawn a it theih masak ding kisam hi.
5. Hauhsatna taktak i cih kham leh ngun hi loin cidamna hi zaw hi.
6. Thungetna i cih pen nupi teek khat ii thadah manin a cimthoihna dinga kibawl nopna (idle amusement) hilo hi. Thungetna lim takin telsiam in a kizat ciangin i gamtatna dingin vanzat hatpen hi.
7. Hong awmmawh lo (kithei lo sak) masa uh a, tua khit in hong nuihsan uh hi. Tua khit in na do a, na zo hi. (Britishte a genna).
8. Mihing pen a ngaihsutnate in a piansak (product) hi a, a ngaihsutna bangin mi khat suaksak hi.
9. A taktak tawh gamtatna lahkhiat loh biakna pen buaina hamsa ven' sakna dingin biakna hilo hi. (Biakna i zuih i upna tawh kituakin i gamtatna tawh i lahkhiat kei leh a mawkna hi a cihna).
10. Eimah leh eimah kizahtakna i piakkhiat kei buang leh amau (British) ten hong lak khiatsak thei lo uh hi.
11. Ka nuntakna pen kei adingin ka thugenna (message) hi.
(Ka nuntakna leh gamtatna tawh thu ka gen hi a cihna).
12. Western journalist khatin Gandhi kiangah, “Mr. Gandhi aw, kum 50 sung ni khat in naikal 15 ta na nasem hi. Khawlhun; bangmah sep leh bawl neih loh hun (vacation) lak sawm lo na hiam?" ci-in dong hi. Gandhi in nuisan hiuhiau in, "Vacation ka la den hi," ci-in dawng hi.
13. Mihing i hihna tawh i liatna pen leitung bawlphat kik zawhna a na inga lo hi. Leitung bawlphat zawh kik ding cih pen atomic age hun a thuman leh man lo a kithei cian lo ahih hangin tanglai pek pan thu omsa; tangthu (myth) hi. Mihing i hihna tawh i liatna pen ei leh ei kibawlphat kik theihna ah kinga hi.
14. Citna;migitna;hehpihna (humanity) ah upna khahsuah kha kei in. Citna;migitna;hehpihna i cih pen tuipi bang hi. Tui taak khat (mal khat) bekin tuipi (sunga tui khempeuh) ninsak zo lo hi.
15. I sepkhiatna leh i sepkhiat theih zah kibat lohna in leitung buaina ven' sakna dingin kicing khin zo hi.
16;. Ciamnuih uukna nei lo hi leng kei leh kei ka kithat khin zo ding hi.
17. Keima phalna lo tawh kuamah in hong liamsak;na sak (hurt) thei lo hi.
18. A thanem ten maisak zawhna nei lo uh hi. Maisakna i cih pen mi thahatte hihna manphatna kilat khiatna hi.
19. Mittang khat adingin mittang khat in leitung bup mittaw sak hi.
20. Mailam hun ding ka mukhol nuam kei hi. Tu hun kem in, awlmawh leh lunghimawh ding pen ken lunghimawh tham ka sa zaw hi. Pasian in maban a piang dingte uk zawhna dingin aana hong pia lo hi.
21. Mi khat i pilna va muan luat ding pil vai lo hi. A thahat pente zong zawngkhal in thanem thei uh a, a pil pen zong khial thei hi cih phawk ding cidamhuai zaw hi.
22. Mite' hoihna bek ka en hi. A khial thei lo mi hilo ka hih manin midangte khialna ka kan khait sawm kei hi.
23. A mipihte noptuamna ding, phattuamna, cidamna ding leh tangpi tangta taina (welfare) dinga nasem mipa pen a degree lian leh thupi mahmah hi.
25. Hun khat lai-in makaihna leh lamlah theihna (leadership) pen thahatna hang ka sa ngei hi; ahih hangin tu-in mipite tawh tonkhawm in paikhawm theihna makaihna leh lamlah theihna hi.
26. Lungnopna; lungdam i cih pen a kihual in na ngaihsutna, na mampau khiat leh na sep na bawl ah kinga hi.
27. Na ngaihsutna leh na kampau leh na gamtatna khempeuh a kituakin a kihual denna ding hanciam hi. Na ngaihsutnate siansuah den ding hanciam den lecin na khepeuh hoih bel ding hi.
28. A kilaih loh khantohna (constant development) pen nuntakna adingin thukhun hi. A kilaih lo a thu kihual den (consistent) bangin a kilat theihna dingin ama ngaihsutna bek a letkip sawm den mipa pen a dik lo mun ah amah leh amah a kisawn tawm ahi hi.
29. Na hihna taktak (manphatna) na kimuh theihna dinga hoih pen thusim in midangte ading sepkhiatna hi.
30. Zing ciangin si ding bangin nungta in la, a nungta tawntung ding bangin sin in.
A kaikhawm: Thang Khan Lian

KAM TAWH GEN A OT SANGIN GAMTATNA A GIN NGAIH ZAW

KAM TAWH GEN A OT SANGIN GAMTATNA A GIN NGAIH ZAW
Ni khat nupi khat leh a tapa kum guk mi meileeng (train) sungah tuang uh hi. Meileeng sunga tuang ten (passengers) amau cimphawng theina ding ci-in amau uuk lam ciat tawh pawl khat ten phe kap (playing cards) uh a, pawl khatte Ludo kimawl in, pawl khatte chess kimawl uh a, pawl khatte holim in ciak zakzak in nui lala uh a, pawl khat ten a smartphone bek uh buaipih uh hi.
Tua bangin meileeng sunga tuang ten amau gualnopna ding leh cimphawng theihna ding tawh a buai ngeingai laitak un tua nupi leh a tano in kuamah awlmawh vet se loin Lai Siangtho khat tuak amau tut mun ah dai takin na sim uh hi. Meileeng sunga tuang midangte amau nopsakna ciat bangin a buai ngeingai laitak un tua nuta ten Lai Siangtho a sim uh passengers dang ten a muh uh ciangin lamdang sa-in um zo lo uh hi.
Tua hun lai takin passengers lak panin kum haam pian khat hong dingto in tua nutate kiangah va tu in va holumpih hi. Tua passenger holimpih kum haam pian pa in nupinu kiangah hih bangin hong gen hi:
"Nupi aw, tu hun i leitung pai zia leh ngeina ah zan diak a piang naupang khat tu ni-in a smartphone bek uh tawh buai uh a, an nek hun, laisim hun, lup hun leh thawh hun phawk om nawn lo hi. Ahih hangin tua bang naupangte bang loin nang tano in Lai Siangtho sim in nuamsa mahmah mawk hi. Koi danin na tano na thuhilh leh pattah manin Lai Siangtho sim in smartphone ahih kei leh tablets buaipih se lo a, nang koi dan a pattah se a Pasian' thu kitel takin holimpih thei hi mawk hiam?" ci-in va dong khiankhian hi.
Kum guk naupangpa' nu in dam in hih bangin dawng hiat hi:
"Sia aw, tu hun a naupang ten i gen leh hilhna bang ngai mel nawn lo mah uh uh hi. I tai leh sat gawp hangin hong kihta in a thumang ding tam nawn lo mah hi. Ahih hangin tu hun a naupang ten ei hong etteh uh q, ei gamtat bang lian in hong ciin' siam mahmah se uh hi."
"Naupang khat a neu lai-in lampi man tawnsak lecin a teek dongin lampial nawn lo ding hi." (Paunak 22:6).
Na tate bang lampi na tawnsak hiam? Na ta ten koi dan a hong etteh theihna dingun na gamtatna na lak hiam??? Na tate pen na thaltang hi. Na lotna mun lamlam ah leng ding uh hi. Na ngimna leh na muitumna mun na khak nop leh lim takin ngim masa in lawn pan in.
A telsiam ding leh a nuntakpih thei dingin mimal khatpeuh Topa'n thupha hong pia ta hen.
✍️Thang Khan Lian