Saturday, 23 July 2016

MITE NUNTAKNA HUTKHIATNA DINGIN A NUNTAKNA A PIA KHIA NGAM NUMEI HANGSAN LEH A ETTEH HUAI NEERJA BHANOT' TANGTHU

MITE NUNTAKNA HUTKHIATNA DINGIN A NUNTAKNA A PIA KHIA NGAM NUMEI HANGSAN LEH A ETTEH HUAI NEERJA BHANOT' TANGTHU
Neeraj Bhanot pen September 7, 1963 in Chandigarh, Haryana state, India ah piang hi. Pan Am Flight 73 vanlengah 'purser' (account leh official lai lam sai ulian, vanleng sunga tuangte kem) in nasem ahih manin Mumbai, Maharashtra pansan hi. A pil sinna pen St. Xavier's College-Autonomous, Mumbai hi a, Rama Bhanot leh Harish Brahanot leh tanu neihsun ahi hi. Sanggam pasal nih - Akhil Bhanot leh Aneesh Bhanot nei hi. September 5, 1986 in Karachi, Pakistan ah Libya kumpi in huhna a piak Palestine gam-a mi gilo Abu Nidal Organization terrorist ten Pan Am Flight 73 pikawi (hijacked) in, kaplum uh hi. A sih in kum 22 bek pha hi.
A NEU LAI THU LEH A NASEPNA:
Haryana state khuapi Chandigarh ah Punjabi (lutuamte) nam sang Brahmin innkuan panin September 7, 1963 in piang hi. Chandigarh khuapi sunga om Sacred Heart Senior Secondary School ah pilna sin kipan hi. A innkuan un Mumbai ah a kisuan uh ciangin Bombay Scottish School ah sangkah zom in, St. Xavier's College, Mumbai panin graduation buaih ngah hi. Sangkah a zawh ciangin Modeling lamah lut in, model sem a, lawhcing mahmah hi. Tua khit 1985 kumin Franfurt, Germany zuan-a leng vanlengah Indian cabin crew sep ding lunggulh zaw ahih manin Pan Am vanleng ah attendant job kici Vanleng nungak sem dingin luttheihna ding ngen hi. A ngetna kisan'sak a, Miami, US ah training (tintan) va kah in, va zo hi. Hong ciah ciangin vanleng nungak bek hi loin vai thupi lam sai 'purser' kici sum lam leh zum lai poimawh lamsang ulian leh vanleng sunga tuangte kem dingin nasepna hoih mawh lo khat hong ngah hi. Nu leh geelsakna leh thusiamna tawh March 1985 in pasal nei-in, tua khit nung a pasal omna Doha, Qatar ah om uh hi. A pasal in mo man (dowry) hang tawh buaina bawlin simmawh lua ahih manin kha nih khit ciangin a nunglam zuan in, nua kik ziau hi.
A SIHNA THU:
Pan Am Flight 73 vanleng ah hong purser sem a, tua vanleng tawh Mumbai, India vanleng phual panin USA lam manawh in September 5, 1986 in khualzin mi 361 leh nasem 19 tawh Mumbai vanleng tual pan hong zinkhia uh hi. Vanleng sunga tuangte pen India, US, Mexico leh Pakistan mi ahi hi. Pakistan gam Karachi vanleng tual ah tomkhat a tawlngak pak sungun mi gilote Karachi airport security guard puan silh in, vanleng sungah mi nga lut uh hi. Tua mi gilo ten rifle, pistol, grenade leh a kawng uh-ah bomb gak uh a, a vanleng uh pikawisak (hijacked) uh hi. Mi gilote lut cih a theih ciangin vanleng hawlte zasak pah a, vanleng hawlte zong manlang takin thukin leh tuahsiatna hunah tawmkhiatna dinga kibawl tawlet - emergency window pan na tai sim uh hi. Vanleng hawlte om nawn lo ahih manin vanlengin maban zom thei nawn lo a, Karachi vanleng tual ah omcip hi. Vanleng sungah amah bek thu nei pen leh zalian pen suak ahih manin na khemepuh amah bek mahin thuak pha deuh hi. Mi gilo ten vanleng sunga US mi khempeuh that ut uh ahih manin US mi teng a kikhentuam theihna dingin vanleng suanga tuang teng passport kaikhawm dingin Neerja thupia uh hi. Neerja in vanleng sunga US mi 41 tuangte passportkhempeuh tutna nuai-ah seel sakin, pawl khat niin paihna paai hi. Tua bangin nai 17 sung a omcip khit uh ciangin mi gilo ten thau tawh kap gawp uh-a, tua laitak in pawl khat tawlet ah a tuak khia mante tuak uh a, Neerja in vanleng kongkhakte hong in khualzin mite a kumsak hi. Vangleng sunga tuang mi 361 lakah mi gilo ten mi 20 kalum in, mi 100 kapliam uh hi. US mi 41 lak panin nih hunkhia zo lo hi. Amah kum sese loin mite a kum saksak a, US mi naupang thum a hutkhiat laitakin mi gilo ten kaplum uh ahih manin September 5, 1986 ni-in a nuntakna a bei hi. A sih in kum 23 a phakna ding ni nih bek in sam lai hi. Pam Am Flight 73 suamna ah suakta Dr Kishore Murthy in mi gilote makaipip pa'n  Neerja Bhanot' tawh a thau su tuah in, kaplum hi ci-in TOI news in suaksak hi. A hunkhiatte lakah kum 7 mi pasal khat kihel a, tu-in tuapa vanleng captain suak a, tua pa’n Neerja pen kei hong gumkhia leh a ettehhuai lianpen a ka neih hi ci hi. A hutkhiatte bek hilo leitung-a vanleng nasemte leh leitung mite adingin a etteh huai numei hangsan suak hi. 
Hih vanleng hijackte pawl pen Abu Nidal Organisation kicite hi uh-a Libya gamah ah training (tintan) a man uh ciangin Pakistan hong ciah uh ahi hi. Amau tupna ahihleh vanleng sunga om America mite manin Cyprus a thongkia a om a lawmte uh hotkhiat ding ahi hi. A ngetna bangun Cyprus a thongkia a kikhah kei leh US mi khempeuh thah dingin ngim uh hi. Tua mi gilote ngate Pakistan ulian ten man in, thongkia dingin a tungthu uh kigelsak hi. Tua vanleng pikawite (hijackers ) lak-a mi kaplumpa Zayd Hassan Abd Al-Latif Masud Al Safarini ahi hi. Tuapa pen 2001 in Pakistan uliante leh Abu Nidal Organisation uliante thukimna tawh thong panin kikhah khia a, ahih hangin a kikhahkhiat zawh a zing ciangin USte’ FBI ten Bangkok ah na man uh a, kum 130 thong kia dingin Colarado, US thongah khum kik uh hi. Associated Press report in 2009 in a genna tua mi gilo lite thongah a kikhum ding hun ciam zah (life sentence) a kikhum khit un kikhah in, Palestine ah lut uh a, tua khit nung a omna uh kithei nawn lo hi ci hi. A kikhahna ding uh US in a dal hangin Pakistan kumpi’n kikhah veve hi. US kumpi in hih mi ngate lutang man dingin $5 million ciam hi. January 2010 in Pakistan intelligence ulian khatin a kikhahte lakah khat Jamal Saeed Abdul Rahim tuithei vanleng (drone) tawh North Waziristan ah kithat hi ci-in a gen hangin a sih leh sih loh kitel lo ahih manin tu dong FBI Most Wanted Terrorists leh Rewards for Justice Program lists.sungah a min kiciamteh lai hi.
PAHTAWINA TUAMTUAM A NGAHTE:
1). India kumpi in mihangsante tungah pahtawina a piak ‘Ashoka Chakra Award’ kici 1987 in pia hi. Ashoka Chakra Award pahtawina ngah teng lakah a naupang pen ahih banah numei a ngah masa pen ahi hi.
2). Pakistan kumpi in a mi dangte itna lahna leh a nasepna hoihna hangin pahtawina a piak ‘Tamha-e-Insaaniyat’ (For Showing Incredible Human Kindness) kici pahtawina pia hi.
3). US kumpi in vanleng a tuangte bitna ding a vaihawmsakte tunga thaman a piak ‘Flight Safety Foundation Heroism Award’ kici 1987 in pia hi.
4). 2005 in United States Attorney's Office for the District of Columbia, US in Justice for Crimes Award pia hi.
5). 2006 in United States Department of Justice, US in Special Courage Award pia hi.
6). 2011 in India kumpi in Civil Aviation Ministry Award pia hi..
7). July 2, 2016 in UK Parliament inn dawl nuainung (House of Commons) in Bharat Gaurav Award kici pia hi.
NEERJA BHANOT THU TAWH KISAI:
*LAIBU: A sih khit nungin a sanggampa Aneesh Bhanot in "THE NEERJA I KNEW" cih laibu khat gelh in hawmkhia hi. Tua laibu sungah mi ten Neerja a muhdan tuamtuamte uh kaikhawm in gawmtuah khawm hi.
*MOVIE- Neerja tangthu Saiwyn Quadras in gelh in, Ram Madhvani in Director sem a, India gam-a Bollywood ah lim kineihsiam Sonam Kapoor in Head Purser semin "NEERJA" cih movie February 19, 2016 in Bling leh Fox Star Studio-te kipawlin leitungbup ah hawmkhia uh hi.
* A inkuanpihte in amah a phawkna uh leh a it luatna uh lahkhiatna ding ngimna leh mi dangte a diakin numeite phattuamna ding ngimna tawh “Neerja Bhanot Pan Am Trust” kici phuankhia uh hi. Hih “Neerja Bhanot Pan Am Trust” in kum simin pahtawina nam nih piakhia den uh hi. Tuate:
1). Vanleng nasemte - Leitunga vanleng nasemte in amau nasepna ah citakin mipite adingin nungta a kalsuante pahtawina ahi hi.
2). Neerja Bhanot Award-Hih pen adiakin India numeite ading ahi hi. India numeite sung panin leitung haksatna tuamtuamte sungpan thuman thutak nuntakpih in, mite adingin a nuntakna a zangte pahtawina ahi hi.
*LAILU (POSTAL STAMP) - Kum 2004 kumin Indian Postal Service-te in Neerja pahtawina in lailu (postal stamp) bawlin hawmkhia uh a, India gamah kizang hi.
Thu khupna:
Ama’ nuntakna ah nopna tampi a om tei sam hangin gentheihna tampi mah a thuak hi. Mite neumuh nupisa dinmun cih mindaina a ngah hi. I nuntakna ah i lunggulh masak hita kei mah leh maizumna leh min daina i thuakte hangin lungkia in om tawntung loin, tui buasa kiluak kik thei lo cih tawh a beisa hunte lungngaingai lo in, lei (bridge) kang khin sa nung et den loin, thathak lai in, na hoih sem in i mailam i lametna tawh i nawt zawk ding hong sinsak ni. Mi gilo ten America mi teng passport a nget laitakun pia nuam leh pia ziau thei ahih banah tuate pia leh ama’ buai kisam loin tuate tungah siatna tung ding hi lel hi. Ahi zongin mel leh sa leh omna kibang lo, ngeina kibang lo namdangte thuak ding phal tuan loin midangte a itna, a kepna leh a khualna etteh huai hi. Ei thu-um kici ten i muh theih i mipihte nangawn it zo loin i muh theih loh Pasian it ing i cihcih pong pen kingaihsuthuai hi. Sihna limguam sungah i om phial zongin eimah tawh kibang nuntakna a nei, Pasian in a it midang namdangte ading i hih theih zahin hanciam in nungta in i kalsuan ding hanciam hong sinsak hi. Kongkhak a hon’ theih phetin amah pai khia masa pah ziau leh a kingah hi napi in paikhia het loin ama pumpi sangin ama khut nuai-a om khualzin mipite leh a naseppihte a paikhiasak hi. A tawpna ah a nuntakna a bei lawh liang hi. I sepna. i bawlna pen cihtakna tawh i sep tawntung ding Neeraj in hong sinsak hi. Eima hon’ sa kongkhakte ah eima angsung khualna bek tawh kalsuan ziau loin eima khut nuai-a om mite, i naseppihte leh midangte adingin vaihawmsak masak phot ding hong sinsak hi. Mite muan theih ding nasepna i let leh mite muan tak dingin nasep ding hanciam huai cih mangngilh kei ni. No hoih khat peuh (neu nono ahi zongin) kuamah muh loh sunga i sep, kuamah maipha i ngah kei zongin na hoih i septe pen Pasian in hong mu den a, a thaman hong pia peelmawh ding hi cih phawk ding kisam hi.
Source: Wikipedia, “NEERAJ BHANOT"/Times of India/India Today/ Neerja Bhanot nuntakna pan thalakna’’ by Dong Mung.