News Analysis:
HONG KONG BUAINA THU: "ONE COUNTRY, TWO SYSTEMS" LEH BUAINA TAMPI
Aug. 30, Laithai; 2019: Chinese autonomous territory Hong Kong ah lunphona (protests) neihna a kizom in nipi kal 13 cing ta a, kum 20 val a upa People’s Republic of China' Gam khat, Na pai zia pongpi nih "One Country Two Systems" policy kici mitsuan masak in hong om hi.
April 28 in Hong Kong' local government in thukham palsat in a bumang leh taimangte (fugitives) mainland China ah thukhenna mai-ah ap a, a kipuak theihna dingin kinialna leh kitelkhialhna ding a piangsak thei (controversial) thukhum extradition law Bill kici bawl ding sawmna (proposed) parliament ah luikhia hi. Hong Kong mite in hih Bill in Hong Kong’ autonomy palsat hi ci-in China in hong kigolhna a khawlsan ding hi ci-in lungphona hong pan uh hi. China in lungphona neite (protesters) in terrorists gamtatna lak uh hi ci-in Hong Kong’ tungah a thuneihna sangpen; khempeuh (sovereignty) tona khatpeuh kithuak kenkan lo ding hi ci-in Hong Kong gamgi ah a kisap hun in zat ding galkap tampi koih khin ta hi.
ONE COUNTRY, TWO SYSTEMS APPROACH KICI HONG PIANKHIATNA LEH KOI DAN HIAM?
One Country, Two System kici pen a tel baih pen dingin gen leng British leh Portuguese colonies lui Hong Kong leh Macau Special Administrative Regions genna hi a, mainland China in tang takin a thuneih khumna loin economic leh political systems tuam nei thei ding a, ahih hangin People’s Republic of China gam mah hi ding hi cih thu paipih zia pongpi nih ahi hi.
One Country, Two Systems policy zat ding cih pen Deng Xiaoping in 1970s bei kuanin thuneihna hong let khit nungin zat dingin geelna a bawl hi. Deng’ ngimna pen One Country, Two Systems policy tawh China leh Taiwan pumkhat suahsak ding cih hi a, Taiwan’ tungah autonomy piak dingin kamciamna nei hi. 1949 kum in Chinese civil war ah Communist Party’ khut sunga guallelhna tuak China’s nationalist government gum lamte Taiwan ah taimang (exiled) uh hi. Deng’ geelna ah Chinese’ sovereignty nuai-ah Taiwan in kivaihawmna (administrative) tuam nei-in, galkap (army) tuam neihna tawh Chinese capitalist economic system zang thei ding hi ci hi. Ahih hangin in Taiwan in Communist Party zolna nial hi. Tua khit nungsang mainland China panin unit/organization (entity) tuam in Taiwan a om hangin China in Taiwan pen China leitang a cih cihmah in khawlsan nai lo hi.
COLONIAL TERRITORIES A KIPIAK KIKNA:
China’ khut sungah Hong Kong leh Macau leitangte Britain leh Portugal a piak kikna ding kihona a neih un gam khat sungah na pai zia pongpi nih cih ngaihsutna (idea of two systems in one country) hong kidawk khia kik hi.
British ten First Opium War khit 1842 in China’ khut sung panin Hong Kong na laksakin uk khum hi. 1898 in British government leh China' Qing dynasty in Peking ah Second Convention of Peking kici thukimna suai a kaihna uh tawh British ten Hong Kong kiim-a tuikulhte (New Territories a kici) kum 99 sung a uk khum theihna dingin phalna ngah a, Britain in kum 99 a bei khit ciangin China’ tungah piak kik ding kiciamna a neih bangin July 1, 1997 in pia kik hi. A langkhat lamah, Portuguese ten 1557 panin Macau n auk uh a, mid-1970s in Macau panin a galkapte lakkhiat kipan hi.
1980s in Communist Party makai Deng’ China in Hong Kong leh Macau tuikulhte China khut sungah a kipiak kikna dingin Britain leh Portugal tawh kihona pan hi. A kihona uh-ah China in Hong Kong leh Macau regions autonomy “One Country, Two Systems proposal” nuai-ah a zahtaksakna dingin kamciamna nei hi. December 19, 1984 in China leh U.K. in Beijing ah Sino-British Joint Declaration thukimna suaikai uh a, tua-ah Hong Kong post 1997 panin China’ khut nuai-ah om in, autonomy leh legal, economic leh governmental systems tuam a neih ding ziate thukimna nei uh hi. Tua mah bangin March 26, 1987 in China leh Portugal in Joint Declaration on the Question of Macau thukimna suaikai uh, Hong Kong in hamphatna (rights) tuam a neih ding a thukimna mah bangin Macau in hamphatna tuam a neihna dingin kamciamna nei hi.
July 1, 1997 in U.K. in China’ ukna nuai-ah Hong Kong piakhia a, December 20, 1999 in Portugal in Macau’ sovereignty China’ khut sungah a piakkhiat khit nungin hih tuikulh gam neute Special Administrative Regions of China hong suak kik uh hi. Hong Kong leh Macau regions ten amau currencies, economic leh legal systems tuam a neih theihna dingun phalna a kipia a, ahih hangin defence leh diplomacy lamsang khempeuh China’ khensatna bangbang ahih ding cih ahi hi. Hong Kong leh Macau’ mini-Constitutions kum 50 dong kimang thei ding— Hong Kong’ mini-Constitution 2047 dong leh Macau’ aa 2049 dong kimang thei (valid) ding cihna hi.
BANGIN BUAINA HONG PIANGKHIASAK HIAM?
A beisa kumte a kipanin Hong Kong tuikulh a teng pro-democracy civil society ten China in Hong Kong khuapi (city) autonomy beisak sawm in, phiatmangsakna ding geelna nei hi ci-in ngawh thapai den uh hi. Hih ngawhna hangin Chinese government in teel zawk local government leh Hong Kong khuapi mite kikal ah kitelsiam lohna hong piangkhia hi.
2016-17 in China gam langpang Hong Kong khuapi-a thukham bawlte (legislators) guk China in gakna (restrictions) koih khum in, panmun a let ding uh khaktan in kihelsak lo (debarred) hi. 2018 in China langpang local party- Hong Kong National Party thukham palsat hi ci-in thukham pua-ah koihin kham (outlawed) hi. Tu kum in Hong Kong’ Chief Executive Carrie Lam in thukham palsat manin thuneite mat ding panin kibumang ahih kei leh a taimang thukham palsatte (fugitives) mainland China sunga court ah thukhenna tuak dingin puakkhiatna (extradition) dingin extradition Bill pass ding sawmin Hong Kong parliament ah luikhiatna nei hi. (Hong Kong city in extradition agreement nei lo hi).
Carrie Lam’ extradition Bill deih loin a gensiat sakte in mainland China sunga judicial system pen ruling Communist Party zahtak leh thupi ngaihsut lua-in a cih banga gamtang leh kipia (subservient) hi ci uh a, Hong Kong city government in Beijing khut sungah Hong Kong mite ki-apkhia-in kipuak (extradite) lo ding hi ci uh hi.
Extradition Bill pass ding geelna leh sawmna hangin lungphona hong kuangkhia a, Carrie Lam in hih Bill a khawlsan (suspended) hangin lungphona neite in leiseekte leh sikpumte (bricks and metal rods) zangin policete tawh a kinawktuahna uh ngongtatna (violence) gamtang uh a, Hong Kong’ International Airport sungah hon lut in, ni li sung vanleng lengkhia leh bawhsak thei lo uh a, Carrie Lam a kitawpna ding, democracy leh Hong Kong city’ electoral system bawlphat dingin kalh uh ahih manin tu dong lungphona khawlsan nai lo uh hi.
Hong Kong buaina pen gamdangte ah central ahih kei lehfederal government leh state kikal ah thuneihna lian zaw sem kituhna hanga buaina dan hi Gentehna dingin Indian Government in Jammu & Kashmir state’ Article 370 phiatsakin, state ahihna leh special status right a phiatsak banah union territories nih i.e. Jammu leh Ladakh in a khen dan leh US gam-a Trump’ administration in federal states tuamtuamte federal rights palsat sakin thukham thak tuamtuam a bawl manin kitelkhialhna a pian’ dan tawh kilamdang lo hi. Sovereign states khat peuhpeuh sunga ethnic groups tuamtuamte in autonomy leh federalism cih khawng ngen in, government thuneihna a lehdona hangun buaina a piang kawikawi dan tawh kibang hi.
A kaikhawm: Thang Khan Lian #ZUNs

