Tuesday, 31 December 2019

LAM TAWNTUNG HONG KEM IN, HONG TONPIH HI

LAM TAWNTUNG HONG KEM IN, HONG TONPIH HI
Nuntakna i cih pen piano tawh kibang hi. A white keys-te pen lungdamna (happiness) lim lahna hi a, a key vomte (black keys) pen dahna (dahna) lim lahna hi. Papo leh paak bangin a tom i leitung nuntak hun sung pen i khualzinna bek hi. I khualzinna lampi-ah piano ah keys kangte (black keys) zong music mah ahi hi. A key vomte loin piano gin' kilawmna om thei lo hi. A keys kangte zahin a keys vomte zong manpha in, a kisapna ciat tek nei uh hi.
Leitung i nuntakna pen khat vei leh nopna
khat vei leh sehnel gam bang hi. A nop hun leh a haksa hun kihelh den a, i lampi nuam den cih om hi. Zan leh khuamial hun om loin zing nisuak leh sun nitaang hun cih om thei lo hi. Cimawh beidongin, dam lo zawngkhalin, khat vei leh lamet bei i kisak laitak nangawnin hong nusia lo, lam tawntung ah hong tonpih khat na om den hi. Tua PA muang ngam masa limlim phot peuhmah leng amah zawngkhal lo a, hong kempa lusu in, hong ihmutsan ngei lo ahih manin amah in i khete taalsak lo ding a, lam hong zawhpih ding hi. A bawlsa nate khempeuh lak panin kei leh nang a hong it pen pa muanamhuai lahna ding om kiuhkeuh lo hi. A bawlsa mihing ciatciat zong minam dang leh biakna dang zuite muhdah ding hilo hi. Midangte muhdahna pen a piangsakpa simmawhna hi.
A beisa kum 2019, ni 365 sung tawntung hong kempa in tu kum Georgian Calendar ah Leap Year ahih manin February kha in ni 29 nei ahih manin ni 366 a phak hangin hong kemlah lo ding a, hong kem zo nawn lo dingin amah zawngkhal lo hi. Ni, kha leh leitung panin van-ah i muhtheih aksi 9,096 kiim bang omte leh aksi lom om khawmna Milky Way ah aksi 100 billions kiim omte amau zia tawh kituak dingin hei in, ama geelna bangin a hunhun in kiheisak diamdiam in, a kitattuahsak ngei lo leh a kemcing den thei Pasian ahih leh kei leh nang hong kemlah dingin ama' pilna leh vangliatna kicing lua mahmah ahih manin lam tawnrung hong tonpih ding a, na khe taalsak lo ding hi. Hong itna leh a vangliatna i muangkhialh khak loh ding a thupi hi zaw bek hi.
Lam haksatna ah amah muang peuh leng khan tawntung lam hong hilh dinga man gige amah ahi hi. Ze-etna i tuah hangin amah ko peuh leng i zawhna dingin hong huh nuam in, hong hehpih pa amah hi a, hin'na anlum tawh hong vak nuam den amah ahi hi. I kha tui duh dangtakin a vul laitak, i khe tawlin a puk dek lai takin i mai-a suangpi panin lungdamna tuisik hong phulsak thei den amah ahi hi. Israel mite Kadesh-Barnea gam sunga Zin gammang a tun uh ciangin salsuahna Egypt gam panin a paikhiatpih Moses' tungah phun uh a, "Bang hangin hih lai-ah kote leh ka ganhingte uh a si dingin Topa' mite hih gamlak ah hong paipih na hi hiam? Bang hangin hih mun sia-ah hong paipih dingin Egypt panin kote hong paito sak na hi hiam? An ahi a, thei ahi a, leenggui ahi a, mang kawlsing ahi zongin a omna mun ahih loh banah tui dawn ding nangawn zong om lo hi,” ci-in a phunciak lai takun Pasian in Moses zang a, Moses in a ciangkhut tawh suangpi nih vei a sat ciangin Meribah ah suangpi panin tui phulkhia a, Israel mite leh a ganta khempeuh un a dawn ding tui kicing phulkhia hi (Gamlak Vakna 201-13).
Ze-etna lam haksa, sehnel gam i nawkna ah Pasian hong tonpih tawntung lam phawkkha loin Pasian i muanlah khak leh Meribah a thupiang hun-a phunte in Canaan gam a muh khal loh bangin en zong i lametna gam i muh khak loh ding thubaih mahmah hi. Khristian kici ihih leh Pasian' min a mawkna a zangte leh a umlah mite tungah a onpihna leh vangliatna lakkhia nuam lo hi cih i phawk a, i up i muan ngam zah kingah hi cih i ciamteh ding thupi hi. Khristian i kicih leh lam nuam bek tawn ding, thupha bek ngah den keei ding i kisak a, tua bang lametna i neih khak leh Meribah a thupiang hun-a phun Israel mite i bang den ding hi.
Topa, Ama Mite A Kem pa (Late 121:1-8)
Keimah in
mualtung lam ka ento hi.
Keimah huhna koi lai pan
hong pai ding ahi hiam?
Van leh lei a bawl Topa’ kiang panin
keimah huhna hong pai hi.
Amah in ka khe taalsak lo ding a,
kei hong kem pa lusu lo ding hi.
En un, Israel a kem pa lusu lo a,
zong ihmu lo hi.
Topa in nang hong cing ding a,
nangmah a hong hu dingin
na kiangah hong om hi.
Sunin ni in nang hong gimsak lo ding a,
zan in kha in zong
nang hong sukha lo ding hi.
Topa in siatna khempeuh panin
nang hong hu ding a,
amah in a muanhuai-in
nang hong kem ding hi.
8 Topa in tua kipan a tawntungin
na vaksuk na vaktohna-ah
nang hong kem ding hi.
Topa'n tu kum sung tawntung hong tonpih hen a, matutzawhna, daupaina leh lawhcin'na kum hong hong suaksak ta hen. Matutzawhna, daupaina leh lawhcin'na na ngah ciangin thupha hong pia in, hong tonpih pa a mangngilhsan lo dingin Topa'n hong pia kim ta hen!
✍️ Thang Khan Lian

Saturday, 28 December 2019

Russia in hypersonic missiles Avanguard zat dinga mansa-in koih ta

Russia in hypersonic missiles Avanguard zat dinga mansa-in koih ta

Dec. 28, Nino: Russia' Avanguard hypersonic missiles first regiment zat dingin kikoih ta (entered service or operational) hi ci-in Russian defence ministry in gen hi. A kikoihna mun a pulak loh hangin officials ten Urals ah kikoih ding hi ci-in na ma genkholh khin ngei uh hi.
President Vladimir Putin in nuclear-capable Avanguard missiles pen a ging/aw (speed of sound) sangin 20 vei manglang zaw ahih manin missile galvan ah gamdangte mai-ah Russia koih hi ci hi. Avanguard ah "glide system" kithuah ahih manin hatsatna lianpi paikantheihna nei (affords great manoeuvrability) ahih manin air defense missiles systems (ADMs) ten kapkhia thei lo hi.
Defence Minister Sergei Shoigu in Dec. 27 ni 10:00 Moscow time in, "Avangard hypersonic glide vehicle" service a zat dingin kikoih ta ahih manin a ciamtehhuai thupiang hi," ci hi. Tuesday in Putin in, "Avangard system in mailam hun-a (future) missile defence systems-te pailet thei ahih manin hih bang continental-range hypersonic weapons nei gam kuamah om lo hi. Nitumna gamte leh gamdangte in ei hong mat zawhna dingun kimawl lai ("playing catch-up with us") uh hi," ci hi.
Putin in March 2018 in annual state-of-nation address a neihna ah Avangard leh Russia' hypersonic weapons systems thakte lahkhiatna a neih lai-in hih galvante pen "aksi them kia/leng" leh "meikuang bawllung" ("meteorite" and a "fireball") tawh kibang hi ci-in na gen hi.
December 2018 in Russia in Avanguard system test a neihna ah Ural Mountains leitaw lam-a om Dombarovsky missile base panin lawnkhia a, a ngimna mun practice target 6,000km (3,700 miles) gamla a om kha hi. "Missile defense system om khinsa leh kibawl lai dingte in Avanguard kapkhiatna dingin hamsa mahmah ahih manin missile defense system adingin a gal suak thei hi," ci-in a kitest khitin Putin in gen hi. Tu kum Jan. 3 in Russia in Avanguard test kik a, November kha-in zong vuk tamna gam Arctic region ah Kinzhal hypersonic missile test kik hi.
Avanguard missile pen leitung bup a kap ban thei intercontinental ballistic missile (ICBM) tungah kithuah/kikoih ahih manin nuclear weapon 2 megatons a gik pua thei hi. Russian defence ministry in Avangard system pen galvan thusim (secret weapon) hi ci-in a video suahkhia lo a, weapons experts ten a galvan muibutna a uplahna uh gen uh hi.
Pentagon in a statement ah, "Russia' gen bangin Avangard' capabilities hoihna kiciamtehsak lo hi," ci hi. US leh China in zong hypersonic missile programme nei tuak uh a, US in 2014 in hypersonic weapon test flight kinei hi ci hi.
26 November in US leh Russia in a strategic nuclear missile launchers uh khiamna dingin 2010 New START treaty agreement a neih uh thukhun tawh kituakin Russia in US experts mite Avangard etkhiatna (inspection) nei sak uh hi. New START accord February 2021 bei ding hi ta a, hih thukimna bei leh gam nihte in major nuclear arms control treaty a neih uh a beina suak ding hi.
US President Ronald Reagan leh Soviet leader Mikhail Gorbachev in 1987 in Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty (INF) thukimna suai a kaih panun Trump administration in in August 2019 in US dokkhia hi. US President Donald Trump in new nuclear pact Russia leh China kihelna kineih hi cih paulap in a dawhkhiat ahi hi.

DEFENSE CORRESPONDENT JONATHAN MARCUS' ANALYST:

Moscow in a gen bangin Russia' new Avangard hypersonic missile system zat dinga mansa-in kikoih hiam cih ngaihsut a khensat ding hamsa a, ahih kei leh field testing advanced phase ah lut hi zaw kha thei hi. Ahi zongin President Putin in Russia in hypersonic galvan a neihna rights a kisialhpih pen thuman hi mah hi cih a saan' theihna ciang om a, hypersonic galvan lamsang ah Russia madawk pen bangin kilang ta hi. China in zong hypersonic weapon systems bawl kisaan a, tua bang lai takin China nungah US om bangin kilang hi.
Hypersonic missiles pen a min ah a kigen bangin a len' ciangin manlang lua mahmah a, a tawm pen Mach 5 (i.e. at least five times the speed of sound) sanga manlang zaw in leng hi. Hypersonic weapons namte pen a len' ciangin thahat semsem a, cruise-type missiles zong hi thei hi. Ahih kei leh hypersonic "glide vehicle" tawh a kikhenna ballistic missile ah kithuah a, a ngimna mun manawh in leng hi.
Tua banga a thahat sakna "boost-glide" systems (hih lai-ah Avangard pen namkhat) pen traditional ballistic missile panin kilawnkhia a, ahi zongin leitung a tuam huih leh meeite omna kiim (atmosphere) tunga a kual (arc) dongah lengto hi. Tua khit ciangin a re-entry vehicle pen trajectory ah kikoih ahih manin leitung' atmosphere ah manlang takin lut a, a kizom in maam takin a leng (gliding mood) ma-in kilometers za ahih kei tul tampi power om loin leng thei hi.
Hypersonic weapon pen a hatna (speed) bek a lamdangin a kisam hilo a, a ngimna mun glide mode in extraordinary manoeuvrability nei-in leng ahih manin defense missile systems adingin kapkhiat ding thubaih lo hi a, anti-missile defense system om khinsa adingin buaina lianpi a piangsak galvan suak hi.
Expert khatin tu nai diakin hong genna ah, "Glide vehicle' trajectory pen atmosphere kiu ah leng ahih manin buaina kibehlapna om loin defensive system khatpeuh om thei hi," ci hi. Tua ahih manin Russia in Avanguard system zat dingin service in kikoih ta hi ci-in a genna a man/dik leh kidalna ahih kei leh kihumbit (defend) theihna ding a om lo long-range intercontinental missile system bawlkhia khinzo in, zat dinga mansa-in koih ta hi.
Avangard operational hi ci-in tangko masakna pen nuclear galvan kitaitehna hun (arm race era) adingin hun thak leh a lauhuai hun (new and dangerous era) suaksak hi. President Putin in Russia' nuclear galvante thakhauhsak ding leh tu lai tawk kituahsak (bolstering and modernising Russia's nuclear arsenal) ding kimitsuanin kihanciam hi ci-in a thugen a kipsakna thak ahih banah "great power competition" ah hong ciahkikna uh kilang hi.
Analysts pawl khatte in Russia' hypersonic development programme pen Washington in anti-missile system bawl dingin a hanciamna uh a nan'na dingin Russia' long-term strategy bangin ngaihsun uh hi. Washington in anti-missile defences bawl dingin a kisiamtan'na dingin thukham palsat in a gamtang gam gilo (rogue state) - Iran ahih kei leh North Korea' missiles panin kidalna ding hi a cih hangin Moscow in US paulap zon'na saan' sak zo lo hi.
Russia in Avanguard system operational in a koih pen Cold War hun in US leh Russia network of arms control agreements a neihte Cold War bei khit nungin a kepbitte khat khit khat thukimna nei beh thei loin a bei khit nunga thupiang hi. Cold War hun in gam nihte thukimna a tuksia nai lo omsun New START agreement zong February 2021. ciangin bei ta ding hi. Russia in NEW START agreement a hun behlap ding a utna a gen hangin "warmonger" in a kintuat Trump administration a kampauna panin ut nawn mel lo bangin kilang khinzo hi.
Nuclear weapons new generation galvan tampi operational service ah zat dinga lut ding vive ngak ahih manin mi tampite in Russia leh US in thukimna a neih khitsate uh a thakhauhsak ban uh-ah thukimna thak kisamte a bawl beh meng kei uh leh nuclear arms race thak suak ding hi ci-in patau mahmah ta uh hi.
Source: BBC
@ Thang Khan Lian #ZUNs

Monday, 23 December 2019

POLITICAL LEH MIMAL HAMPHATNA NGAHNA DINGIN BIAKNA LEH PASIAN' MIN PHENGZAT KHAK DING KIDOPHUAI MAHMAH HI

POLITICAL LEH MIMAL HAMPHATNA NGAHNA DINGIN BIAKNA LEH PASIAN' MIN PHENGZAT KHAK DING KIDOPHUAI MAHMAH HI
Kum zalom 12 ma-in Christian ten Lai Siangtho i zat pen a bu (books) in kikhen lo a, a bung/lian bek (chapters) in na kikhen hi. Kum zalom 12 khit nungin Lai Siangtho bu 66 in hong kikhen a, Thuciam Lui ah (Old Testament) bu 39 sungah a neu (verses) 23,145 om a, Thuciam Thak (New Testament) ah bu 27 om in, 7,957 verses om a, a kigawmin 31,102 verses pha hi.
Lai Siangtho bu 66 sunga a neu 31,102 om kammal sungah tua political party' thu zuih leh political ideologies man pen ahih manin tua party bek na pum gup un la, tua party bek adingin na vote uh na pia un cih a kigelhna kammal khat beek om lo hi. Ko political pen Christianity value tawh kituak a, Christian party hi ung ci-in awngawngte pen biakna vote leh supporters zonna dingin Pasian' min a ut banga pheng zatte bek ahi uh hi. Biakna makai leh sia nengneng hi napi-in a buaipih ding uh Lungdamna Thu tangkopih ding sangin political party khat leh politician khat a pum gupna thu otpih mite pen Lai Siangtho sunga a man lo sia (false teacher) kicite pianzia leh lim neite bek ahih manun amau gente leh amau thusanzia pen haipih khak ding Pasian' deihna tawh na kituak khin den lo ding hi.
Mi hoih a kineihkhem (hypocrite) in, Pasian min a zang party leh politician khatpeuh midangte thukhen ziauziaute pum gupin, haipih liangin mot zuih khak ding kidophuai mahmah hi. A vaak/taang khempeuh kham/ngun hilo a, a ging khempeuh zusa hilo a, ui in a tot khempeuh mi gilo, suamhat leh guta hi khin lo hi. Dawi mangpa in Topa Jesuh a ze-et lai-in zong Lai Siangtho kammal bulphuh in thum vei na ze-et hi cih mangngilh kei in la, LST kammal pawl khat amau panmun dingin eukhia in tua deihkaih in a kisiamtanna thu gente na sial up ma-in a thugente uh LST bup sunga mun tuamtuam panin kammalte tawh a kituak mah hi cih lim takin kantel masa in.
Christianity tawh kua political party leh politician kituak hiam, kua political party leh politician Lai Siangtho tawh kituak hiam cih na theihtel nop leh amaute thugente sangin na Lai Siangtho lim takin sim lecin a party ideologies uh, a party un elections ciangin a manifesto neih uh, a party makaite uh gamtatna leh kampauna leh nasepkhiatna panin Lai Siangtho tawh kituak mah hiam cih na telcian sinsen zo bek ding hi. Dawite nangawn in Pasian um uh a, Jesuh kihta in lau in liing hi.
Pasian min paulap in political leh mimal hamphatna dingin Pasian' min zangkhia ngaihsut lua-in ut bangbang phengzat khak ding pen gim ngam theihna ahih manin lauhuai mahmah hi. Pasian in Moses' kiangah Sinai Mual tung panin Thupiak Sawmte a piakna lak panin a nihna ah, "Topa note’ Pasian’ min a sia lamin na zang kei ding uh hi. Bang hang hiam cih leh Topa in ama min a zang khialte gim pia ding hi," ci-in na gen hi (Paikhiatna 20:7).
Pasian' thuneihna tokhom na tuhsakin midangte tungah thukhen khak ding kidophuai mahmah hi. “Pasian in note hong mawhsak lohna dingin midangte va mawhsaksak nawn kei un. Bang hang hiam cih leh midangte’ thu na khenzia uh tawh kizui-in note tungah hong khen ding a, midangte tungah na zat uh ngeina mah note tungah hong zang ding hi. (Matthai 7:1-2)
Nangma mit sungah singluang a tang kimlai, bangci-in na lawmte kiangah, ‘Na mit sunga ninthem tang hong lakkhiatsak ning,’ ci thei ding na hi hiam? No a kineihkhem mite aw, note’ mit sunga singluang tang lakhia masa le-uh cin, na lawmte uh mit sunga ninthem tang na lakkhiat theihna dingun hoih takin khua na mu thei pan ding uh hi. “Uite tungah a siangtho nate pia kei un. Pia le-uh cin hong pet zawsop ding hi. Vokte mai-ah na suangmanphate uh lot kei un. Lot le-uh cin sikcip lel ding uh hi. (Matthai 7:4-6)
Kong Kawcik (Luk 13:24)
“Kong kawcik bek tawnin lut un. Hell khuk tunna ding kongvang pen lianin a lampi baih a, mi tampi in a zui uh hi. Ahi zongin nuntak tawntungna tun nading kong kawcikin a lampi haksa a, mi tawmno bek in a zuizo uh hi." (Matthai 7:13-14)
Singkung A Gahin Kithei (Luk 6:43-44)
“Kamsang taktak a hilote na muh uh ciangin lim takin kikem un. Amaute in a tungthamah tuu lim hong pua-in, ahi zongin a sungtawng taktak uh ngia hangsan bang ahi uh hi. Amaute’ gamtatna tawh amau’ pianzia na thei ding uh hi. Lingvom kung panin leenggah kilo ngei a, sialtalling kung panin theigah kilo ngei ahi hiam? Tua ahih manin singkung cidamte in gah limci gah a, singkung gina lote in gah gina lo gah uh hi. Singkung cidamte in gah gina lo gah ngei lo a, singkung gina lote in gah limci gah ngei lo hi. Gah limci a gah lo singkungte kiphukin meikhuk sungah kikhul hi. Tua ahih manin amau’ gamtatna tawh amau’ pianzia na thei ding uh hi." (Matthai 7:15-20)
Note Hong Thei Ngei Ke’ng (Luk 13:25-27)
“Kei kiangah, ‘Topa, Topa aw,’ hong ci mi khempeuh, vantung ki-ukna sungah lut thei kim lo ding uh a, vantungah a om ka Pa’ deihna bangin a gamta teng bek lut thei ding uh hi. Tua ni ciangin mi tampi in kei kiangah, ‘Topa, Topa aw, nangma min tawh thu hilhin, nangma min tawh dawite hawlkhia-in, nangma min tawh na lamdang lian tampi bawl hilo ka hi uh hiam?’ hong ci ding uh hi. Tua ciangin keimah in amaute kiangah, ‘Note ka hong thei ngei kei hi. Siatna a gamta mite aw, kei kiang panin kihemkhia un,’ ka ci ding hi. (Matthai 7:21-23)
Bulpi Nam Nihte (Luk 6:47-49)
“Ka thuhilhna za-in a zui mi khempeuhte pen suang tungah a inn a lam mipil pa tawh kibang ding hi. Guah hong zu-in, tui hong khangin, huihpi hong nung a, tua inn a nawkgawp uh hangin suang tungah kilam ahih manin kisia zo lo hi. Hih ka thugente za napi-in a zui nuam lote pen sehnel tungah a inn a lam mihai pa tawh kibang ding hi. Guah hong zu-in, tui hong khangin, huihpi hong nung a, tua inn a nawkgawp uh ciangin a kisia hi. Tua inn naksiat mahmah hi,” ci-in thu a gen hi. (Matthai 7: 24-27)
Sia leh Kamsang Man Lote
Nidang ciangin a upna panun mi pawl khat pialin, zuauthu gente leh dawi thu a kigente a zuihna ding uh Kha Siangtho in tel takin a gen hi. Tua bang zuau thuhilhnate pen zuau genin mi a khem, sik emsa tawh tatgawp bangin a lungsim un a hoih leh a hoih lo a khen thei nawn lote’ kam panin hong gingkhia ding hi. Tua bang mite in zi neih le pasal neih ding leh an pawl khat nek ding hoih lo hi, ci uh hi. Ahi zongin thu um in, thuman thutak a thei mite in lungdamna ko-in a nek dingin Pasian in tua ante a bawl ahi hi. Pasian’ bawlsa na khempeuh a hoih hi a, nial loin, lungdamna pulakin san ding ahi hi. Pasian’ thu leh thungetna hang tawh tuate a hoih a suak ahi hi. (1 Timoti 4:1-5)
Mite in thuman a ngaih nop loh hun, amaute’ deihna bek a zuihnop hun, amaute’ zaknop thute bek a gen ding sia a cial thuahthuah hun hong tung ding hi. Amaute in thuman thutak ngai nuam nawn loin tangthu phuahtawm peuh ngaihsutpi-in nei ding uh hi. Ahi zongin nang na hih leh thu khempeuhah na lungsim ki-ukin haksatnate na thuak inla, Pasian’ thugen nasep semin, na nasepna-ah maa na tun in (2 Timoti 4:3-5)
Topa Jesuh Khrih thu tawh a kituak lo, i biakna paizia tawh a kilehngatin thu tuamdang a hilh mite pen, a kiphasak mawkmawk hi uh a, bangmah a thei het lo ahi uh hi. Tua bang mite in thu kisel thu kinial cihte ut belin nei uh a, hazatna, lungsim kituah lohna, kizahkona, a sia lamin ki-upmawhnate piangsak uh a, thuman thutak zui loin, a lungsim paizia uh a man nawn lo, biakna pen hauh theih nading lampi bekin a ngaihsun mite in a tawntungin kitot kiselna a piangsak uh ahi hi. Pasian biakna hangin a neihsateng tawh a lungkim mite pen biakna in mihau a suaksak takpi mah ahi hi. A taktakin ci lehang, leitungah mihingin i suah laitakin sumlepai tawh i suak kei a, i sih ciangin zong leitung panin bangmah i keng thei tuan kei hi. Sum deihluatna in siatna namkim piangsak hi. Mi pawlkhat in sum deihlua liang uh ahih manin a upna panun pialkhia-in gimna lungkhamna tampi a thuaklawh uh hi. (1 Timoti 6:3-7, 10)
Mite lakah kamsang man lo a om ngei mah bangin note lakah sia man lo hong om ding hi. Siatna a piangsak thei thuhilhna a man lo hong lutpih simin, amaute mahmah a tankhia Topa nangawn nial ding uh hi. Tua ahih manin thakhat thu-in siatna thuaklawh ding uh hi. Tua bang hi napi-in mi tampi takin amau’ gamtat hoih lohna zui ding uh a, tua bangin amau gamtatna hangin mite in thuman lampi gensia ding uh hi. Hih sia man lote in a huaiham manun note kiang panin sum a ngah theihna dingun phuahtawm thu hong gen ding uh hi. Ahi zongin sawt pek a kipanin amaute’ thu a Khen ding pa a kigingsa-in om niloh a, amaute a susia ding pa in en gige hi. Bang hang hiam cih leh vantung mite nangawn in khialhna a neih ciangin Pasian in khahkhong loin hell khuk sungah khia a, Thukhen Ni hun dong ngakin khuamial sungah kol bulhsa-in a omsak hi. (2 Peter 2:1-4)
Politics pen local government leh central government panin gam sung kivaihawmna hoih piansakna ding, gamdangte tawh diplomacy zangin kikawmtuahna ding, tangpi tangta hamphatna leh noptuamna (social welfare) pian'sakna ding platform hi bek a, minam leh biakna min zangin kimuhna ding, kikhenna ding, kitelkhialhna ding, kideidantuamna ding, kigalbawlna ding pian'sakna ding leh minam dangte leh gamdangte gawtna dinga khalna (sanctions) koihkhumna dingin "politics" kici kammal zang masa pen Greek political theorist leh Father of Political Science Aristotle in a zat hilo a, Greek city-state ah welfare government a pian' theihna ding a deihna thu ama muhna a genna laibu POLITICS kici panin kammal kizang tu dong a kizang suak ahi hi.
✍️ Thang Khan Lian @ZUNs

Monday, 16 December 2019

GUN VIOLENCE: I THUSAN ZIATE LIM TAKIN NGAIHSUT PHAT HUAI LEH KISITTEL PHAT HUAI (THINK ALOUD)


GUN VIOLENCE: I THUSAN ZIATE LIM TAKIN NGAIHSUT PHAT HUAI LEH KISITTEL PHAT HUAI (THINK ALOUD)

November 2019 kha-in a kahbia (a pa Meitei a nu Zomi, Samte beh in a kipia leh Christian pawlpi a kipia) Binod kici in kamsiatna i ci ding hiam ahih kei leh khutkhialhna i ci zaw ding hiam ah, Zomi numei siamah khat hong thahsak kha hi. Social media ah thu kician a bul a bal kantel masa lopi-in kamdawn zaksawnna thu vive bulphuh in minam khat leh minam khat kithahna suahsak ding a hanciam tawh, upmawh thu leh guptuam leh paihtuam thu vive khah tawh, a meel leh a lim mahmah zong dawi tawh kibang, hell khuk sungah hanggam ding hi, a ciltang gehsak ding hi a ci tawh, thukham ei khut sungah la-in (taking law into own hands) thah ding hi, cih thu vive a gen leh khahkhia tawh ngongtatna mah zat ding i deihna leh i mawhsakna thu i gen ngeingai uh a, thuman thutang deih minam kici napi hangin mob violence zangin Kangaroo Court ah thukhen ding deih i kidim henhan uh hi. Tua banga mulkimna tawh khutkhakna i gam leh i minam in i tuah ciangin kidah kim ciat a, i lungsim hong dengin i nakngek na liang a, i mang lam bang liang hi.
Hong suak pah ding Kilemna Kumpi (Prince of Peace) hong pian' ding ngahlah in Lungdam Bawl i ngak lai takin 2019 kum bei kuan mah in US gam-a Tulsa khuapi ah Zomi papi khatin a tapa nih a kaplup khit teh amah leh amah kikaplum hi, cih thu i za kik leuleu ciangin i manga mat dingin zong deihhuai loin khasiathuai mahmah hi. Hih bang thu Zomi sungah hong pian' mawk pen a zaknop loh thu ahih loh banah a deihhuai pen hilo a, khasiathuai mahmah hi. Lamsangsakna leh dahpihna thuhoih kigen vive muh ding thu kikhah leh comments kimu a, "A pa in gimna leh sawm masakna nei-in a thah hi het lo mah ding hi ven maw?".... "A kha Pasian' ang ah tawldam ta hen!" cih khawng kilim gen mahmah zawsop zel hi. A pa in a tate a kaplup khitin amah kikap kei leh bang i ci tam cih bang hong ngaihsun huai pian hi.
US GAM-A VIOLENCE THU TAM LO ET PAKNA
US gam pen gamdang bang loin a Constitution uh Second Amendment sungah thau kep leh tawi theihna ding cih thukham na om sese a, thu um a kici diak conservative or right-wing Republican ten meekuang luina ding leh political funding ngahna dingin hih thukham lim zat mahmah uh a, gun lobbyist group teng tawh kipawlpin pum gup uh hi. Hih thukham a kibawlna a bul a bal i kan ciangin England leh Spain gam cihte panin America ah gamkeekte (colonialists) a lut hun lai-un tualsual minam Native Americans siansuahna dingin 100 millions kiim bang America ah American Holocaust a kici mihing' angthu sunga genocide (minam siansuahna dingin lom thahna) nasia pen ah na golum uh a, a innte uh bal hal in suhsak uh a, a lo leh leitangte uh aana tawh suhsak (forcibly confiscated) uh a, ta a neih theih lohna dingin zatui zatkhum (sterilized) uh ahih manin Native (Red) Americans minamte in a rights leh neihsate uh a ngah kik theihna uh leh phu lak kikna dingin gamkeekte thakhat thu in va suam (raids) mun mahmah uh ahih manin tua banga Native American mite suamna panin kihumbitna dingin Second Amendment ah nautang ten thau a kep leh neih theihna dingun thukham a kibawl hi, kici hi.
American government pen leitunga galkap hau pen gam ahih banah human rights leh democratic values humbit pen ci-in a kisialhpih mahmah gam ahih manin mi gilo gamtatna dal dingin police (law enforcement department a cih uh) kicing takin a neih banah a tuam ngiatin Homeland Security a neih beh sawnsawn lai gam ahi hi. Thatang tawh nasemin a sum leh paai zong vive minam hi lai ihih manin security kicin' mahmahna gam-ah thau leina dingin sum beisak pen a kisam masa pen (priority) hilo hi, cih ngaihsut huai hi. Gitloh masak sawm ihih kei leh thau pen a kisam masa pen na hilo hi.
US Congress nihte - House of Representatives leh Senate pen party khat bekin modern American politics ah thuneihna buplak zo lo ahih manin thau zuakpi leh government a ut bangin thuzawh in a pei zo gun lobbyist group National Rifle Association (NRA) pen Republican Party adingin political donations ngahna nak (source) ahih manin Republicans lawmakers ten Democractic Party in gun control laws khauh bawl ding bill a puakte uh na dal den ahih manin lungsim veng lote nangawn theu kem dingin a phal Republican lawmakers leh conservatives mi tam mahmah uh hi. America ah kum sim in gun violence hangin mi 30,000 val bang kithat den (average a et in) ahih manin America gam pen IN GUN WE TRUST, IN BULLETS WE DIE gam suak khinzo bang a, kikhopna biakinn sung nangawn ah mass shootings (thaukap tawh sim in mi li pan a tunglam kithahna) piang mun mahmah hi.
NRA ten 2016 elections in Democrats candidates zawh theihna ding ngimna in Republican candidate Trump' cin' theihna ding a gupna un political advertisements leh funding in elections dangte sangin $100mn sangin a tam zaw na beisak uh ahih manin a beisa elections teng sangin 2016 elections ah tam beisak zaw ci-in Center for Responsive Politics in gen hi. Tua lak panin President Donald Trump tungah huhna $30mn ($50mn val a ci zong om) pia ahih manin in 45 Senates leh 145 House kituhna kihelin 2008 leh 2012 presidential election cycles sangin tam beisak zaw hi. Hih thu hangin Trump in NRA gum dingin a kamciamna bangin April kha 2017 gun rights advocates kikaihkhopna ah Second Amendment freedoms in kum giat sung (Obama era hun in) hong kisuamsakna bei ta ding hi, ci-in na tangko hi.
Center for Responsive Politics in 2016 in kum dang elections sangin NRA in political donations tam a beisak zawkna hang pen Trump in White House a ngahna ding leh Republicans in Congress innpi nihte a ngah theihna ding ngimna hi, ci hi. North Carolina state in audit a filed na-ah 2016 in NRA’ total expenditures $419 million val hi, in ci hi. NRA ten 2012 leh 2008 presidential elections in $261 million leh $204 million beisak hi.
Federal Election Commission tawh kipawlin file report kibawlna ah PAC and nonprofit arms of the NRA in 2016 elections in $54.4 million beisak uh a, a tam zaw $35.2 million pen loobying arm NRA channel panin NRA Institute for Legislative Action (NRA-ILA) ah kipiasawn hi ci hi. 501(c)(4) social welfare organization ah NRA-ILA a record spending panin donors a ngahte pulakkhiat (disclose) ding kisam lo hi, ci hi. 2016 elections bekin NRA in a sum beisa pen 1992 a kipanin elections om teng sangin tam beisak zaw hi.
Trump in Second Amendment puahphat ding a langpang bangin Parkland, Florida a Marjory Stoneman Douglas High School ah February 14, 2018 tua sanginn a kah ngei kum 17 mi Nikolas Cruz in semi-automatic thau tawh mi 17 kaplum banah mi 17 a kapliam khitin gun laws khauh zaw bawl ding deihin sangnaupangte in gam bup-ah lungphona a neih hangun thudon lo hi. Trump in president a let kum in gun violence hangin mi 39,773 in sihna tuak a, 2016 sangin mi 1,000 val tam kithat zaw hi (mi 39,773 kithatte lak panin seh thum suah seh khat amau leh amau kithat hi). 2017 in thau tawh kithat 39,773 pha ahih manin C.D.C.’s electronic database in 1990 khit nung kum sim in gun deaths ci-in a ciamteh lak panin a sang pen tung hi.
2017 in thau hangin kithat ahih kei leh si (gun deaths) population size tawh a kituat ciangin mi 100,000 lak panin mi 12 kithat kibehlap (11.8 per 100,000 in 2016) ahih manin C.D.C.’s electronic database in mid-1990s panin gun deaths a record panin sang tung pen hi.
Nov. 5, 2017 in conseervative tamna leh Reublican-controlled state Texas sunga om Sutherland Springs khua-a 216 4th Street ah a om First Baptist Church biakinn Texas sunga om New Braunfels khuami Devin Patrick Kelley kicipa in Ruger AR-566 semi-automatic rifle thau zangin va suam a, ni 26 a kaplup banah mi 20 kapliam ahih manin US gun violence tangthu sunga biakinn kisuamna ah Trump' presidency kipat kum in kithahna nasia pen piang pah hi.
Christmas season hun sung mah Dec. 29, 2019 in White Settlement, Texas sunga 1900 S Las Vegas Trail ah a om West Freeway Church biakinn Keith Thomas Kinnunen in va suam a, volunteer security team member kum 71 Jack Wilson in a thaukap pa kap lup man pah napi-in mi nih kap lum man veve hi. Trump in Khristian mite humbit hi, a ci a tam mahmah hangin ama presidency hun in biakinn kisuamna ah mi tam pen a kithah banah Republican-controlled state leh Khristian a kici pha diak tamna Texas Khristian mite nangawn bit lo uh hi.
Republican President Richard Nixon' hun in Supreme Court in Roe v. Wade case vai a thukhenna ah 7-2 votes awh US gambup ah nau sukkiatna phalna (nationwide legalization of abortion) phalna na pia hi. Republican administration hun in abortion phalna kipia hi napi-in Trump' hun in hih vai tawh kisai Republicans presidency hun-a law kibawl hi napi-in vote zon'na dingin hong lim zat kik mahmah themthum leuleu ta uh a, Supreme Court ah Trump in a conservative Judges thum tak a guan' Niel Gorsuch, Brett Kavanaugh leh Amy Coney Barrett hong kibehlap manin majority-conservative court in Roe v. Wade thukhenna khuplet dingin legal experts ten ummawh uh hi. Abortion legalization phiat ding pen Trump' kamciamna hi napi tu dong Supreme Court in a phiatna dingin vaihawm ngei nai lo a, awlmawh in zong nei beek lo hi. Trump in zong abortion vai Roe vs Wade case thukhenna khupletna (overtuned) ding gen khak beekin nei ngei lo a, 2020 election ah Biden gualzawhna guksakna dingin election results khutlet sawm in lawsuits 50 tak court ah khia khin zoin kitomtom bek hi.
Abortion legalized gamte ah abortion illegal ahihna gamte tawh a kilamdan' luatna om lo ahih manin abortion hihkhial manin kum sim in leitung ah nau nei-a sihna (maternal deaths) 11 lakah 8 si den (mi 30,000) hi ci-in Gutmacher Institute in 2019 in a data ah ciamteh hi.
1990s khit nungin leitung gam tuamtuamte ah abortion legalization in a om manin maternal deaths 42% in kiamsuksak hi. Kum sim US ah gun deaths 30,000 - 40,000 kikal sihna pen a khiam theihna dingin gun control laws khauh bawl kisam hi napi-in lobbyist groups tung panin political funding a ngah manun phamawhsakna nei vet lote in abortion hihkhialhna hangin leitung bup ah mi 30,000 kiim sihna a awlmawh masak zawk uh pen mi hoih a kineihkhemna uh leh conservative vote a deihna uh hi cih Republican party ngian kilang sinsen hi. US Supreme Court in Roe vs Wade 1973 a khuplumlet leh American mite sex ah a kipolhna uh kiamtuam lo ding ahih manin abortion hihkhialh manin numei naupaai leh a tate uh a tamzaw in sih beh ding cihna hi. April 4, 2019 in Trump government in Satanic pawlpi official recognition a piak banah siah a maapsak manin nu leh pa mawhna zong thanghuai beh zaw peelmawh sak lai ding hi.
Thu-um Khristian i kicih lanlan leh tualthahna citciat pen mawhsak leh guptuam neih theih ding om lo hi. Tualthahna ciatciat a kibang hi a, Pasian' bawlsa mihing nuntakna laksakna hi. Supreme Court in abortion legalization a piak hun-a government len leh May 4, 2014 in Religious Liberty Act a thukimna Trump in a Executive Order suai a kaih manin Satanic pawlpi official recognition a piak banah, siah a maapsak loh kiphamawh ahih manin Trump pumgup pong napi June 26, 2015 in Supreme Court in Obergefell v. Hodges case a thukhenna ah same-sex marriage phalna conservative Judges majority ahih hun mah in 5-4 votes tawh a piak peuh Obama leh Democratic Party pum mawhsak mawk miau zong mi hoih kineihkhemna taktak ahih banah a thu a bul a bal thei lopi-in mot paupauna ahi hi.
Same-sex marriage a hoih hi cihna hi peuhmah loin a kihhuai mawhna hi a, ahih hangin abortion legalized man leh lungsim veng lo nangawn thau lei ding leh kep ding phalna hangin mi kithahna leh sihna a pian'sak bangin sihna ding piangsak lo hi. I vei takpi leh a lungsim uh a kikheelna dingun thungetsak ding hi zaw a, thukhen ding pa Pasian' za va tuh thapai ding hilo hi.
2019 Christmas season in domestic gun violence hangin Tulsa ah Hau Thangte' pata teng hong nusiatna zong khat sih beh hileh FBI ten mass shooting ci-in a ciamtehna uh-ah kihel ding hi. Pa Hau Thang' pian'na pa in a thugenna ah, "Ko i thuak bang, ko i gamtat khak bang Pasian in a neu a lian i Zomipih sungah, i khua i tui sungah hih bang thu hih bang la hong omsak nawn kei hen la, khat leh khat a ki-it diamdiam leh a ma a kipanpihte i suah theihna ding leh i Zomi sungah hih bang i tuah khak lohna dingin Pasian in a lamdang takin na hong sem hen la, Zomite sungah thathak i lakna hong suaksak ta hen," ci-in khasiathuai takin hong vaikhak phawk ciat ni.
Thu-um i kicih leh thumanna leh Lai Siangtho pen i galvan muanhuai pen in i zat ding kisam zaw hi. I politics muhna leh san' zia zong nakpi takin i ngaihsut phat a, i kisittel phat ding kisam lai hi. Thu um leh Lai Siangtho thu zui i kicih leh hehna leh lungkhamna i tuah ciangin i taina ding, launa panin i kihumbitna dingin thau muan pen khakin i neih leh i thu up zia leh san' zia kisittel phat huai mahmah ding hi. I upate paunak ah, "Temsau tawi mi temsau mah tawh si," a cih uh mangngilh kei ni. Nauphiatna zong tualthahna ahih mah bangin gun violence ah kithahna zong tualthahna tawh kikim hi, cih phawkin tualthahna ciatciat gup tuam leh paihtuam nei Khristian mi hoih kineihkhemte hi nawn kei ni.
✍Thang Khan Lian

Friday, 13 December 2019

MIN AUNG HLIANG LEH AUNG SAN SUU KYI' THUNEIHNA TOM KIM IN ETKAKNA

MIN AUNG HLIANG LEH AUNG SAN SUU KYI' THUNEIHNA TOM KIM IN ETKAKNA
July 3, 1956 in Tavoy, Burma (tu in Dawei, Myanmar) kici ah piang a, Rangoon Arts and Sciences University panin LL.B ngah leh Defence Services Academy panin buaih ngah
Myanmar senior general Min Aung Hlaing pen Commander-in-Chief of the Myanmar Armed Forces za len ahi hi. 30 March 2011 in Commander-in-chief len hi. Hih panmun a let banah Myanmar' President in chairman a letna National Defence and Security Council (NDSC) ah zong a member khatin kihel hi.
Kokang ah mualtungmi thau tawi Myanmar Nationalities Democratic Alliance Army ten kiphinna a neih uh ngongtatna tawh betdaihna ah Min Aung Hliang in makaih ahih manin hih panin a min hong thang khia a, pahtakna leh zahtakna lianpi a ngah banah Buddhist nationalists mite sungah minpha leh phatna hong ngah hi.
June 2010 in Min Aung Hlaing in General Shwe Mann' zalaih in Joint Chief of Staff of the Army, Navy leh Air Force za len hi. 30 March 2011 in Armed Forces of Myanmar' Commander-in-Chief of the Armed Forces of Myanmar hong len a, tua panmun len outgoing head of state leh junta chief, Senior General Than Shwe' za hong laih hi.
March 27, 2012 in Naypyidaw ah a thugenna ah Min Aung Hlaing in Myanmar' national politics ah military ten panmun leh thuneiha a let zomna a gupna thu gen hi. April 3, 2012 in Government of Myanmar in Armed Forces of Myanmar' ah second highest rank vice-senior general in Min Aung Hlaing kilaamto in a za kikhangsak hi ci-in tangko hi. Tua khit March 2013 senior general in a za kikhangsak kik hi.
2008 Constitution of Myanmar Chapter 7 sunga Defense Service khenpi sunga Article 338 sungah Tatmadaw (army) in Myanmar' President makaih National Defence and Security Council (NDSC) nuai-ah om in direct in report kipia ding a, Article 339 ah Union of Myanmar a sunglam leh pualam panin humbitna ah makaih ding hi ci a, Article 342 sungah President in Commander-in-chief ding mi ama makaih (Chairman a letna) National Defense and Security Council proposal leh thukimna tawh guang ding hi ci ahih manin President khut nuai-ah Tatmadaw om hi cih kician takin gen a, kilang khin hi. National Defence and Security Council (NDSC) pen eleven-member hi a, Myanmar' security leh defence affairs ah mawhpuakna len hi. Government of Myanmar ki-ukna nuai-ah NDSC thuneihna sangpen (highest authority) nei a, NDSC ah Chairman len Government of Myanmar' President hi.
Aung San Suu Kyi pen Myanmar' de-facto Prime Minister hi a, official in State Councillor panmun a let banah ministries panum li tak: Minister for Foreign Affairs, Ministry for the President's Office, Ministry for Electric Power and Energy, leh Ministry for Education len tuah beh lai ahih manin Myanmar government ah amah zah val-a thuneihna lian nei kuamah om lo hi. Myanmar galkapte in August 24, 2017 panin Rakhine state nitumna lamah Rohingya rebels ARSA nuaitumna dingin military operations a bawlna uh-ah war crimes leh genocide a gamtatna uh ngawhna vai-ah Suu Kyi peng thei lo ding cih kilang hi.
Jesuh singlamteh tungah a kithah theihna dingin tua hun in Judea gam uk Pilate in singlamteh tungah khailup dingin Jesuh a piakkhiat khit nungin mawhna nei lo mipa kithahna ah ka siang hi ci-in a mipi muhna ah a kisiamtanhna a lahna dingin khut a silsiangna tawh a kisiamtanh bangin Rohingya genocide ah Suu Kyi in a khut silsiang in, Tatmadaw a ngawh sawm hangin Tatmadaw in direct in report a kipiakna Myanmar' President makaih National Defence and Security Council (NDSC) hi a, Myanmar President sangin thuneihna lian zaw nei State Councillor Aung San Suu Kyi kici nu ahi hi. Myanmar gam bangin galkapte thuneihna a khauhna leh military coup tampi vei a pianna leh military junta tawh ki-ukna a om zelna Pakistan gam-ah zong Pakistan Armed Forces Commander-in-chief ngongtatna ah Pakistan Prime Minister peng thei tuan lo hi.
Myanmar civilian government in a simtham in a thukimpih om loin amau khut nuai-a om Tatmadaw nak pheh loh ganhing bangin ngongtat thei lo ding hi. A uk zawh kei a, ganhing bangin hehpihna bei-in Tatmadaw a ngongtat leh Myanmar civilian government in a mawhpuakna zo zo lo cihna hi a, a tapa uk zo lo pa gina lo pen a tapa' ngongtatna ah a peng theih tuan loh bangin Tatmadaw ngongtatna vai-ah ruling Myanmar government peng thei ziauziau den lo ding hi. Hluttaw ah 75% tutna nei ten 25% bek thuneihna (tutna or seh li suah seh khat) nei a thuzawh zawh kei leh a power gol zaw a zat dan thei lo cihna hi. Military junta tawh ki-ukna nuai hi nawn loin quasi-democracy tawh ki-ukna - civilian government administration hi ta hi.
Rohingya genocide pen Aung San Kyi government leh Tatmadaw' mawhna ding leitang zon'na leh mawhpaihna hi masa peuhmah lo a, ruling government in a mawhpuakna a zawh loh man leh a nuai-a omte a phengtatna hangin mihing tungah lainatna (humanity) om loin ngongtatna pen international law, human right palsatna hang hi bek hi. Galpi Nihna ah genocide a nasiat luat manin maban ah a pian' kik lohna ding ngimna tawh United Nations General Assembly in 9 December 1948 in General Assembly Resolution 260 tawh genocide a pian' kik lohna dingin dalna leh a genocide piangsakte tungah dan piakna dingin Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide kici a bawl Genocide Convention 1948 (12 January 1951 panin hih thukham kizui) palsatna hangin ICJ ah thukhenna tuak hi bek uh hi.
"Great power comes with responsibility," ci-in Mikang ten paunak a neih bang uh leh Galpi Nihna hun in British PM Winston Churchill in, "The price of greatness is responsibility" a cih bangin thuneihna ahih kei leh vangliatna neite in mawhpuakna lianpi nei uh a, thupitna ngahna dingin a mawhpuakna tawh tavuan lei-in lahkhiat kisam hi. Mawhpuakna thudon loin paulap siamna leh kisiamtanh siamna tawh i suul nunga nin bulomtang omte automatic in a siang ziauziau ding hilo hi.
@ Thang Khan Lian #ZUNs

KILEMNA KUMPIPA' HANGIN CHRISTMAS HUN PEN KILEMNA HUN SUAK (JESUH' LIM KISUAITE THU SAU LOIN SUUTNA)

KILEMNA KUMPIPA' HANGIN CHRISTMAS HUN PEN KILEMNA HUN SUAK (JESUH' LIM KISUAITE THU SAU LOIN SUUTNA)


Topa Jesuh i cih bel kilemna kumpi hi takpi mawk mah hi. Bang hangin? Jesuh' lim leh mel maan kizaih leh lim kisuai kikemcing na om lo ahih manin ama lim leh mel a zang nuam mel lo leh biakinn sungah zong a suang nuam mel lote lak panin biakna tuamtuamte, adiakin Protestants doctrine zuite nangawn in Christmas hun hong tun' ciangin Christmas muakna dingin biakinnte zeemin, biakinn sungah gan an kuang sunga Jesuh' suahna leh tuucingte in letsong a piakna limte tawh biakinn nak zep mahmah veve uh a, Mary' lim, Jesuh lim leh vantung mite' lim leh Jesuh suah hun in letsong puak mite - mi pilte leh tuucingte leh mi siangthote (saints) lim hangin buaina nei se lo uh hi.

Jesuh' lim leh mel camera in na kizaih lo a, a kem om lo hi. A meel ding dan upmawh thu tawh milim suaisiam (painter)-te in a gelhtawm uh hi bek hi. A lim leh mel mu-in a gelh om lo ahih manin a lim va biak a, va kun ngaungau liang zong milim biak vai suak thei a, milim biakna namkhat ahi tam cihhuai phial hi. Bang hangin? Siampi Laibu 21:1 ah,"Note in nomau adingin a mai-ah na kun dingun milim bawl loin, a kiseek milim hi ta leh biakna song hita leh na dingsak kei ding uh a, na gam sung uh-ah suang milim na phut kei ding uh hi; bang hang hiam cih leh kei pen Topa na Pasian uh ka hi hi," na ci hi. Thupiak Sawmte' lakah a nihna Paikhiatna 20: 3 sungah,"A kiseek milim hi ta leh, tunga vantung hita leh, nuai-a leisung hi ta leh, leinuai-a om tui sungah hita leh a om na khat peuhpeuh a sun khat peuhpeuh note adingin na bawl kei ding uh hi," ci-in Pasian in Moses' kiangah na gen hi.
A cil in Jesuh' lim suaite in khamul leh mukmul nei lo leh sam tom in a mel a khangno melsuah dingin na kisuai (draw or paint) uh hi. Jesuh' ministry nasep sung teng leh singlamteh tungah a sih ma-in a khamul sau lo leh a sam sau lua loin na suai uh a, singlamteh tungah a sih khit nungin milim suai siamte in a khamul sau sakin a lim a suaihtawm uh ahi hi. Tu hunin a lim suaite in bel singlamteh tungah a sihna lim zong a sam sausak uh hi. 300 AD kum kiim pawlin khamul nei leh a sam sau mel pua dingin na kisuai masa a, kum zalom 3 AD pawlin Rome khuapi-a Khristian kibawlsiate bukna leinuai kuahawm Catacomb (Catacomb of Callixtus) ah Tuucing Hoih (Good Shepherd) ci-in a lim kisuai hi.
235 AD kum in a kisuai dinga kituat Jesuh in miphak a damsakna lim Syria gam-a Dura Europos khuapi-a lim kisuai pen Jesuh' lim kisuaite lak panin a upa pen dingin ki-ummawh a, a mel leh puam ding kitel loin khedan (pencil) tawh kigelh sketch dan pianin kisuai hi. Western Roman Empire hun c. 400–410 AD kiim pawlin Rome khuapi-a Santa Pudenziana biakinn sunga kisuang "Christ Pantocrator" kici ah bangah a lim pen a khamul sau loin tawm bek om hi. Kum zalom AD 6 kiim a kipanin Eastern Christianity lamte in Jesuh' lim na zang nai lo uh a, nituma (West) gam lamah kum zalom AD 6 khit nung khit pekin na kizangin na kisuai pan hi bek hi.
Jesuh' lim suai masa kua hiam cih kithei zo lo a, Eastern Orthodoxy, Anglicanism leh Roman Catholicism mite in hong nak zat manun hong kizeel in hong thang khia hi. Jesuh lim pen milim suaih siam Giotto, Fra Angelic leh adang dangte suaih panin lim suaih siamte in hong suaih suksuk uh hi kici hi. Jesuh' lim kisuaite lak-a minthang mahmah kum zalom 15 kiim pawlin High Renaissance hun in a masa pen dinga ki-ummawh Nekkhawm Bawlna Nunung Pen (Last Supper) lim pen Italian polymath Leonardo da Vinci in a suaih pen hi a, High Renaissance, Italian Renaissance, Renaissance, Mannerism hun-a limsuaih siam Rome khuapi-ah 18 February 1564 in a piang Italian mi Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (Michelangelo a kici zaw) in Italy gam-a tu dong biakinn tuamtuamte sunga kisuang LST sunga thute leh mite lim tampi na suai hi. Jesuh Lutang (The Head of Christ), Sallman Head zong a kici Nazereth khuami Jesuh ci-in a lim 1940 in American artist Warner Sallman (1892-1968) in a gelh pen a minthang pen pawl hi.
Pasian' tapa buang van tokhom nusiatsan in, leitung mite mawhna panin a honkhia dinga hong kumsuk hi napi-in a pian'na (suahna) ding leh a lu ngakna ding mun nangawn mu zo loin kiniamkhiatna tawh gan an kuang sunga hong piangpa i lungsim sungah suaksak in tengsak den hi le'ng buaina ding, kimuhdah leh kihuatna ding leh kigalbawlna ding leh kidona ding om lo hi. Na lung sungah Jesuh' suahna ding mun na awngsak hiam hiam? Na lung sungah mi dangte muhdahna, huatna leh deidantuamna leh kiliatsak kiphatsatna na luahsak sung teng hong suak Kilemna Kumpipa adingin mun awng ngei lo ding hi.
Kilemna Kumpipa' hong suahna phawkna muak dingin i kithawisan lai takin na kiim na kianga teng minam dangte leh biakna dang zuite leh na mipih sapihte tawh na kilempih nai hiam? Amaute tawh kilem masa lopi-in Kilemna Kumpipa na muak khak leh hong paisan khak ding thubaih hi. Kilemna Kumpipa hong suah phawkna hun na muak lai takin mi dangte hazatna, galbawlna leh muhdahna bek tawh na kidim leh naungek tampite sihna pian'sakna tawh Jesuh' hong suahna muakin Christmas kilemna hun kimlai lipkhaphuaipi-in khitui naptui luanna ding bek piangsakin tua tawh a beisak Kumpi Herod na bang ding a, na nuntak sung tawntung Kilemna Kumpi na lungsim sungah hong suak kha ngei lo ding, na bia kha ngei kei ding hi.
Lamhilh Aksipi zui ve ne, Jesuh kiangah hon tun' ding hi, Judah gam Bethlehem khuaneu ah bawng kuang kisial naungek ciuciau; Nisuahna lam pan mipil te'n lamhillh aksipi zui nawn loin amaute pilna hong suan' khak ciang naungek tampi'n sihlawh. Lamhilh Aksipi zui ve ne, Jesuh kiangah hon tun' ding hi, Judah gam Bethlehem khuaneu ah bawng kuang kisial naungek ciuciau; Gamlak-a tuucingte in vantung mi in a gen bangin Bethlehem khuaneu ah hong pai uh a, Jesuh hong bia uh hi. Lamhilh Aksipi zui in, Topa na muh nop a leh, na pilna na suan' khak lai teng Jesuh na mu ngei kei ding.
Kilemna hun (peace season) in na lung sungah mi dangte tawh kilem nopna lungsim na neih kei leh Kilemna Kumpi na muakna a mawkna suak ding hi. Na lung sungah Kilemna Kumpipa hong suah theihna ding leh Kilemna Kumpipa a hong suah theihna dingin mun taanzau bawlkhol masa in. Lamhilh Aksipi na zuih kei a, nangma pilna leh kumpi uliante na suan' khak leh a lipkhaphuai naungek kithahna a piangsak duhhopna leh hazatna tawh a kidim kumpi Herod na bang den ding hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs