Monday, 31 July 2023

KHUTDAWH NIHTE TANGTHU (KIPUMKHATNA A KISAPNA THU)

 

KHUTDAWH NIHTE TANGTHU (KIPUMKHATNA A KISAPNA THU)

Khuapi kianga om gamlakah khutdawh nih teng uh hi. Sumbawlte mah bangin hih khutdawhte nasep leh kivakna kibang ahih manin khat leh khat kihaza-in kigalbawl den uh a, kidem ngekngek uh hi. Khutdawh nihte lakah a khat mittaw (blind) a, a khat pen a khe bai (lame) hi. Hih khutdawhte sum ngahna leh huhna a piate (clients) kibang ahih manin khat leh khat kihazatuahin kitawng den uh hi. Tua bek hi loin a gam (territories) uh kibang zaw lai ahih manin a kihazatna leh a kimuhdahna uh khauhpai mahmah hi.

Khutdawh i cihte pen a kitawng dente ahi uh hi. Amau sungah kidemna nasia mahmah hi. Tua mah bangin hih khutdawh nihte a kum-a sim gal leh sa bangin kimu ki-en uh hi. Ni khat a teen’na uh gammang sung gamkang in hong nawk hi. A mittawpa lim takin lampai thei-in lim takin tai thei hi. Tua napi-in khuamu thei lo ahih manin meikatna sungah a tai lut khak ding lauhuai hi. Pai thei-in a tha neih zahin a tai theih hangin gamkang peelin a suahtakna dingin lampi man koi lai hiam cih thei lo a, meikuang lam manawhin a tai leh tai loh lam zong thei beek lo hi.  

 A khe baipa leuleu pen ama tha bekin a suahtakna dingin tai zo lo hi. Huih hong hat semsem ahih manin meikang a zai zaw semsem a, gamkatna in a pehna mun a zai semsem hangin a suahtakna ding koi lai-ah om thei ding hiam cih thei hi. A suahtakna ding lampi koi lai hiam cih a theih hangin tai thei lo hi. Gamkang in a nawk khak nai lohna mun tawm bek a om lai hangin a sawt loin tua munte zong peh thei pah a, a sawt loin amau omna zong gamkangin nawk pah dingin kithawi hi. Hih bang hunin a kimuhdahna leh a kigalneihnate uh leh a kidemna teng uh kimangngilh bawl uh hi. Bang hang hiam cih a kitottot, a kidemdem, a kigalneih niloh denna dingun hun om nawn loin, kipumkhat loh kiphamawh ta hi.

Khutdawh nihte sung panin mittaw mipa in a liangko tungah khe bai mipa pua-in pumkhat hong suak uh hi. Tu-in a nih tuakun mit leh khet nei hong suak uh hi. A khei bai mipa in khua mu thei-in a hat thei penin a bitna dingun a tai theihna dingun lamlak thei hi. A mittaw mipa pen lauhuai hunin tai hat mahmah lel ahih manin a liangko tungah a puak khe baipa lamlahna lamah taipih hi. Tua bangin a nih uh si thei ding kimlai a bukna uh gammang sunga gamkang lak panin suakta khawm thei uh hi.

 Moral: Hih tangthu pen tanglai panin a kigengen thei zel tangthu upa khat hi a, na ngaihsutna lungsim leh lungtang (mind and heart) thu a gen nopna hi. Na ngaihsutna lungsim in tua bang tua bang teng hihin ka semkhia ding hi, a cih theih hangin khua mu thei lo hi. Na ngaihsutna lungsim leh lungtang na kinaihsak theih a, na itna leh ahihna kantelna (love and logic) kinaisak thei-in, na tuahna panin na theihna leh thugenna (experience and expression) na kinaihsak theih ciangin na ngaihsutna lungsim in a ciamteh tham na lianpi semkhia thei hi. A hoihna bukim leh a kiciangin na semkhia zo pah kei ta zongin lampi man hi zaw limlim ding hi. Na khutzung tawh khapi na kawk ciangin khapi bek mah hi kha ding. Ahi zongin khapi mah a kawk kha takpi mah na hi ding hi.  

  Thang Khan Lian




Saturday, 22 July 2023

MI DANGTE NA LAPTOH CIANGIN NA THUPITNA A KIBEHLAPSAK NA HI HI

 

MI DANGTE NA LAPTOH CIANGIN NA THUPITNA A KIBEHLAPSAK NA HI HI

THOMAS EDISON LEH HENRY FORD

A company an na a sem khangno khatin a hoihna leh hoihna sinna dingin a car bawl (experimental car) buaipihin nasem hi, cih a zak ciangin electric bulb bawkhiapa ci-in a minphang vangvang Thomas Edison a kicipa in 1896 kum in car design koi danin bawl ding ka hiam, cih ngaihsunin nasep a hanciam laitak hi. Thomas Edison in ama company ah a sem tua tangvalno New York khuapi-ah kimuhpihin, interview hi.

 Edison in tua tangvalno tawh a ngaihsutna uh a kibat lam a muh ciangin lamdangsa hi. Ahi zongin Edison in car a tai theihna dingin meitha (electricity) pen a tha (power) pia dingin ngaihsutna nei a, tua tangvalno in bel datsi (gasoline) zat dingin ngaihsutna nei hi. Edison in a thukimpihna a lahna dingin a khuttum tawh interview hunin a tutna mai uh tumsuk bakin, “Tangvalno aw, na ngah khin zo hi! Bang hiam khat hanciam hi teh! Na hanciamna na mualsuah dong na hanciam toh dingin tha hong pia ing!” ci-in awngkhia hi.  

Tua hunin United States ah a om ngei nai lo na thak bawlkhia mi (inventor) ahih manin a kizahtak mahmah Edison’ thapiakna leh hanthotna kammalte hangin HENRY FORD in a nasep leh a hanciamna zom to-in FORD car hong bawlkhia-in mi haupi khat hong suak hi. [Henry Ford a teenna Detroit khuapi sunga workshop panin experimental car a bawl masak pen 1896 kum mahin Detroit khuapi-a a inn nunga kongzing ah taisak hi. Ford Motor Company panin information a kingahna panin Ford car masa pen Ford original Model A kici July 1903 in Mark Avenue plant ah a pumpi nate leh a engine kithuahkhawm (assembled) hi, ci hi]

December 9, 1914 in Thomas Edison in a na bawlte a sittelna mun (laboratory) leh a na bawlna setzung (factory) ah meikang piangin kangtum hi. Tua hunin Edison pen kum 67 pha khin zo ahih manin a suplawh khitsate a ngahkikna dingin insurance cover in a huam zawhna dingin a laboratory leh factory siatna lian lua hi. Edison’ laboratory leh factory kaatna panin a vutte (ashes) a khin/vot ma-in Henry Ford in a sumtang ngiatin Edison tungah $750,000 pia-in, “Sum na kisap beh lai leh kingah beh thei lai hi,” cih a gelh tawh a sum khak hi.

Edison a kumte hong haamin a khe tawh lam pai thei nawn lo a, amah a kem a siavuante in a hawlna dingin leeng (wheelchair) a piak uh zang hi. A teek a guaicip kuan 1916 in a inn kiangah Henry Ford in a inn va tuahin (relocated his home), Edison’ inn tawh a kizom ah va teng hi. A lawmte leh a thudot mite (mentor) tawh wheelchair tai kidemna (wheelchair race) ah Edison a kihel theihna dingin Henry Ford in wheelchair leisak a, Edison’ inn ah va pia hi.

Henry Ford amah leh amah a kimuanngamna ding leh car bawl ding cih a sunmang a tangtunsak zawhna dingin a kimuanngamna dingin tha a piapa Thomas Edison hi a, Ford a laptohna hangin a nuntak hun sungin Edison in lawm hoih ngahlawh hi.

Edison leh Ford’ tangthu leh kilawmtatna panin mi dangte lawhcinna dingin kuamah hazat limlim ngei loh ding hi, cih hong sinsak hi. Tai kidemna ah a khatna ahih kei leh gualzawhna na ngahzawh kei ding leh mai-a om mipa in record om khinsa a makhelhsan zawhna dingin huhin, thapia zaw in. Mi dangte khuameivak (candlelight) kide nai lote a kide khinsa na khuaimeivak tawh bitsakin, a khuaimeivak uh na taan’sakna hangin nanga a taan’na leh vakna kiamsak tuam lo ding hi.  

Hih tangthu tomno sung panin bang ngaihutna na nei hiam? A cing leh bukim lo mihingte (imperfect humans) in i etteh leh zuih ding lampi hong lak hi. A tunna ding ciang a tung khinsate; amau omna kual/pawl (circle/class) sungah mi dangte kihel zo lo uh hi, ci-in ngaihsutna a neite; a beisa hunte ah lawhsapna vive in nungzuih ahih manin lametna leh manphatna a nei nawn lo zahin a kingaihsun mite in bang thu hong phawkkhiasak hiam? I vekpi-in mi dangte adingin khuavak (we are light for others) i hi hi.

Zolai tawh Sunshine Boy in, “WHEN YOU BUILD OTHERS UP, YOU INCREASE YOUR OWN HEIGHT OF GREATNESS (THOMAS EDISON AND HENRY FORD)” a cih article panin a teisawn – Thang Khan Lian





Sunday, 25 June 2023

NA LUNGHIMAWH LUATNATE KHIAM IN LA, NUNTAKNA THUAKZAWH TETA KISIN IN

NA LUNGHIMAWH LUATNATE KHIAM IN LA, NUNTAKNA THUAKZAWH TETA KISIN IN
Ø Na tha neih khempeuh teng tawh neih leh lam, hauhna (wealth) na ngahna dingin zon cih takin na zon lai takin mi pawl khatin cidam ludamna (health) ding lunggulhin zon cih takin zongin, a neih a lamh khempeuh uh suukkangin lei ding hanciam hi, cih phawk in.
Ø Cidam ludamna ding zongin na buai vengvung lai takin mi pawl khatte in sih hanmual lamah hong liamsan uh a, a neih khempeuh uh nusiatsanin mit phiat kal sungin beimang ziau hi, cih phawk in.
Ø Ukzawhna, vangliatna, thuneihna leh tha neihna(power) ngahna ding bek zongin na hanciam lai takin mi pawl khatte in tuate na ngah khin zo uh a, ukzawhna, vangliatna, thuneihna leh tha neihna nei loin (powerless) in omcip khekha ta uh hi, cih phawk in.
Ø Car hoih nono tampipi a man (fancy car) na hawl simin mi dangte sangin cithei leh nuamsa zaw na kisak lai takin koi lai hiam khatah car tuahsiatna (car crash) tuakin a si na om hi, cih phawk in.
Ø Leitung panin dei khat a nei taihinn thak (New Mansion Springs) kilamin hong dinkhiat simin lei nuai-ah hankhuk thak ding na kito den hi, cih phawk in.
Ø An them (morsel) na mot lotkhiat simin mi pawl khatte in puuksi loin a nuntak leh suahtakzawhna (to survive) dingin an them zongin kiu khatah lungmangin na vak kawikawi uh hi, cih phawk in.
Ø Ninbung (dustbin) sungah na an khamvalte na paih simin mi pawl khat kiu khatah an neng a themte (remnants) nek dingin na zong kawikawi-in cimawh tavai kisa mahmah uh hi, cih phawkkhial kha kei in.
Ø Tu lianin na tunna ciang leh na dinmun (present situation) a kilaihna dingin Pasian’ kiangah thunget na kisan lai takin mi pawl khatte tu lianin na tunna mun leh na dinmun a tun zawhna dingin antang liangin tatsat loin thu ngenin beidong a kisa mahmah kiu khat panin na om den hi, cih phawkkhial kha kei in.
Ø Mihingte leh nuntakna a nei ganhingte teen’na leitung (planet) ah lungdam leh lungnuamin nuih hiuhiauna (smile) a om simin leitung kiu khatpeuhah buan bangin khitui nulna leh khitui luanna tatsat loin na om hi, cih phawk in.
Ø Nu’ gil sung panin naungek a suah/piankhiatna hangin lungdamin pawi thupi thei penin a kibawl simin mun kiu khatah ah si suunin si vuina om den hi, cih phawk in.
Ø Zun na thak sim ahih kei leh tui na dawn simin zun a thak theihna ding ahih kei leh tui a dawn theihna dingin tuilawng (pipe) zangin hamsapipi in zuntha leh tui a dawn mi a om lam mangngilh kha kei in.
Ø A ngah loh thupha na lunggulhte hangin kilunggimsak, kilungkhamsakin khakunin na omom sangin na ngah khitsa thuphate hangin lungdam tawntung zaw in. Kiphatsakna ding bek a hong pia na lunggulhnate (vanities you long for) sangin ni simin na ngah thupha leh na hoih nan gah leh neihsate ngaihsut belin nei zaw in.
“Topa sungah lungdam tawntung un, ka hong cih sa bangin tu-in zong lungdam un, ka hong ci kik hi.” (Filippi 4:4)
©Students Reporter panin kong teisawn leh tawm puah leh behlap ahi hi – Thang Khan Lian




All reactions:
1

Saturday, 22 April 2023

Mihing kihi buang tek napi-in nam li in kikhen thei hi:

 Mihing kihi buang tek napi-in nam li in kikhen thei hi:

1. Thu thei-in, a thutheih lam kithei hi. Tua bang mite pen a diakin university dong pilna leh thutheihna a sin ngekngekte hi. Zokam in laisiam, lai thei mi (scholar) kicite hi. Hih bang mite tung panin pilna leh thutheihna sin in la, a thugente uh leh thu gelhte uh, a thu muhziate uh thupisimsak in la, ngai-in zui lecin na thutheihna ah na khial kei pen ding hi.
2. Thu thei hi, ahih hangin a theihte a thei lo mi hi. Thei napi-in mangngilh khin ahih manin damdam in a theih a mangngilhsa phawksakna dingin hilh kik in.
3. Thu thei loin, a thu theih loh lam zong amah leh amah a kiphawk thei mi hi. Hih bang mite pen sangpaupang a kicite hi a, lim takin pahtah zom lecin ni khat ni ciangin laisiam leh lai thei mi lian khat hong suak ding hi.
4. Thu thei lo a, a thutheih loh lam zong kiphawk loin thutheih ding zong lunglut beek lo kin beek lo zaw lai hi. Hih bang mite pen mihaite hi, nolh in la peel zaw in.
(ECSaayli kici in a khah Zokam tawh kong teisawn hi - Thang Khan Lian)

Saturday, 8 April 2023

 TUALSUAK MI AMERICAN INDIANS

America gamah a tung leh a teng masa, a tualsuak mi (indigenous people) taktak pen mikangte hilo uh a, Red Indians or Native Americans or American Indians a kicite hi zaw hi. America ah a tualsuak taktak American Indians mite na neumuh a, gamkeek mikangte bek na pimuh leh tualsuak mite a simmawh na suak khin hi.
American Indians a kicite pen mun khat panin mun dangah a peem kawikawi sabeng mi (nomadic hunters) minam hi uh a, northeast Asia panin Bering Strait a kikanna lei lam panin lei (land bridge) tawnin glacial period a kici a beisa kum 11,500–30,000 lai-in North America ah na peem lutin, na tung khin zo uh hi. America gam na tung baih mahmah uh a, a khuanung tun gam keekte leh gam beelte kineihsak leh kiphatsak bang nuam hileh uh amau lo kua dang om lo ding hi.
Europe panin Italian explorer minthang Christopher Columbus (1451–1506) a kicipa Atlantic tuipi tawnin a tuanna Santa Maria teembaw tawh October 12, 1942 in Latin America ah a om tuikulh gam neu Bahamian island ah va tung a, a tun nopna leh ngimna East Asia a tung kisa zaw lai hi. 1492 Columbus in a om khinsa leitung thak 'New World of the Americas' ka mukhia (discovered) hi, ci-in a tangkona panin a om khinsa mi teen'na gam neite zahin Europe mikangte tu ni dong kingaihsunin ki-innteeksak pen uh hi.
Columbus in Native Americans mite teen'na America gam a va muhkhiat ma kum 500 hun lai-in galhang in a minthang Vikings a kicite a makaih Leif Eriksson kicipa leh a pawlte North America na tung khin uh a, teen'na (settlement) zong na sat khin zo uh hi.
British gam keek kumpi in 1600s kipat cil panin America ah teen'na colonies a kici bawl hong kipan a, 1700s in British te'n settlements a neihte uh 13 British colonies: Connecticut, Delaware, Georgia, Maryland, Massachusetts, New Hampshire, New York, New Jersey, Virginia, North Carolina, Pennsylvania, Rhode Island, leh South Carolina ci-in khenin, 13 colonies sungah gawm khawm zo pan uh hi.
I gen nop bulpi pen America gamah tualsuak mi taktak leh a teng masa (a gam nei) taktak pen Native Indians a kici tu hunin American Indians a kicite hi. A tangthu uh khasiathuai leh a thuakna uh mulkimhuai mahmah hi.
Europe panin gam keekte in a tualsuak mite leitang enlahsakin, galhiam hoih zaw zangin aana tawh a suhsakna hang leh natna hangin Native American 100 milion kiim bang "American Holocaust" ah na kilom thah hi, ci-in historians te'n mihing tangthu sungah minam suansuahna dinga kilom thahna (genocide) nasia pen hi lai hi, ci uh hi.
Native Americans te'n gamkeekte a do leh a nan' zawh bangbangin na lehdo ngekngek uh a, tu ni dong a hangsanna uh history ah kilim gen mahmah hi. Tua hi napi-in a pu a pate uh satsa gam America ah tualsuak mi kimlai minam neu suak uh a, a leitang teng uh mikangte in aana tawh suhsakin, history i cih a gualzote in gelh hi, a kicih mah bangin kilim thahna tangthu deihkaih gawpin American Holocaust pen Thanksgiving Day tawh nulmang sawm uh a, mikangte in LST bulphuhin US gam kisat hi, peuh ci zanzanin, a sum tungah IN GOD WE TRUST cih tuangsak leulau pong uh hi.
Ei khamtung mite in zong Manipur hita leh Chin state ah namdangte in i gam hong keek uh hi, cih kilim gen mahmah hi. Native Americans te'n kipumkhatin gamkeekte a do uh hangin zo zo tuan lo uh a, US ah milip tam pen ding kimlai 2021 in American Indians leh Alaska Natives milip 9.7 million bek pha uh ahih manin US gam milip 329.5 million sung panin 2.9 percent bek pha likliak zo bek uh hi.
I pu i pate satsa i teen'na ah i a tualsuak mi mah leh i Khristian mipihte mah gamkeek ci-in i dodo hangin Chin state ah a phattuamna om lo ding a, Manipur ah i pu i pate satsa i leitangte government reserved forest min tawh hong keek Chief Minister sial tawh i va biak hangin a meetlawhpih ding bangmah om lo hi.
Policy kician nei-in, i hiam neihte tawh i humbit ngam leh i humbit zo tam cih a ngaihsuthuai thu hi zaw hi. I thupisim mahmah mikang gam keekte mi nengniam leh bawlsiatna bangbang i thuak lohna dingin kipumkhatin ma i pankhop kei leh tualsuak mi panin peemta mi i kisuahsak khak ding thubaih hi. I gal taktak kua hiam cih theih huai hi.

- Thang Khan Lian



Thursday, 6 April 2023

LEITUNG BUPPI NA NGAH HANGIN A MAWKNAPI

LEITUNG BUPPI NA NGAH HANGIN A MAWKNAPI


History sungah a minthang mahmah Greek galkap mang Alexander “The Great” a kicpa in leitung gam leh kumpi gamte (empires) tampi tak khat khit khat na zo gawpin, a banbanin a lak khit ciangin inn lam zuan dingin ciahkik hi. Lamkal ah a ci na lua ahih manin dam zo nawn loin si taktak ta ding hi’ng, cih kithei hi. A gualzawhna, a hauhna – kham leh ngunte, sum leh paaite, mite leh kumpite zahtaknate a lungngaih kawmkawm mahin a pianna nu’ itna zong phawk mahmah hi. Ahi zongin a khiatlah na khempeuh a mawknapi-in nusiatsanin, si leh a beimang ziau ding hi, cih phawkkhia hi.

Tua bang hunin Alexander in a galkap mangpi teng samin amaute kiangah, “Ka cinatna panin dam zo nawn lo ding ka hih manin kong vaikhak ka lunggulh pen thu nam thumte peel loin hong hihsak hamtang un,” ci hi. A galkap mangte zong thu hong kikum pah biangbuang uh a, thu a kikup khit uh ciangin Alexander kiangah, “Ka gen khempeuh ka hong hihsak ding uh hi,” ci uh hi.

Alexander in a lunggulh pen thu thumte hih bangin gen hi: (1) Ka siavuan tengin ka hankuang zawng uh hen; (2) Ka nuntak hun sungin ka neih ka lam manphate – kham, ngun leh sumte ka kholna panin hong paipih un la, han ah na hong paipih kawm un tuate lamdung tengah thehin paai un, ci hi. Lamkal ah a hu sam keei ahih manin tawl khat sung khawl phot uh hi. Tua khit ciangin (3) Ka hankuang sung panin ka khutte gel dawkkhiasak un, cih teng vaikhakin thupia hi.

A galkap mangte in Alexander in bang a cih nopna leh bang a deihna hiam cih a theih zawh loh hangun a dong ngam lah om lo uh hi. A tawpna ah amah tawh a ki-it pen galkap bu lianpa in Alexander’ khut la-in namin a awm ah nga to-in, “Alexander aw, na lunggulh nam thum na gente bang na cih nopna hi a, bang na deihna hi peuhmah hiam, hong gen dih ve... Na lunggulhna bangin hong hih sak ding hi ung,” ci-in ngen hi.

Alexander in – (1) Siavuante in kuamah damsak zo lo uh cih ka lah nopna in ka hankuang siavuante in pua ding uh hi; (2) Hauhna, minthanna, vangliatna khempeuh ka ngah hangin a mawkna vive ahih manin ka neih kham, ngun leh sumte lamdung ah theh un; (3) Guaktangin khut guak bek tawh suak ka hih mah bangin khut guak mah tawh ka ciahkikna a lahna dingin ka hankuang sung panin ka khutte gel dawkkhiasak un, ci-in a lunggulhna teng hilhcian hi.

French galkap mang Napoleon Bonaparte in, “"Alexander, Caesar, Charlemagne, leh ke’n kumpi gamte ka dingkhiatsak uh hi. Ahih hangin mi mawkmawkte in a hih zawh loh ka siamna leh ka hih theihnate uh koi-ah kinga-in kip zo hiam? Thatang leh aana hang bek hi. Jesuh Khris in a kumpi gam itna tawh lamin dingsak a, tu hun leh tu-a nai hunin millions a simte Ama’ adingin si ngam uh hi,” na ci hi.

Jesuh in, “Mi khatpeuh in hih leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh leikik thei nawn ding ahi hiam?” (Matt. 18:26) na ci hi. Leitung piancil panin a pil pen leh a hau penin a kigen kumpi Solomon in na khempeuh avmawknapi ahihna hih bangin na gen hi:

A mawknapi, a mawknapi, na khempeuh a mawknapi. Gimpi-a nisa thuakin nasepna-ah mihing in bang noptuam ngah ahi hiam? Khang khat bei-in khang khat hong tung a, ahi zongin leitung kibangbang niloh hi. Ni hong suakin ni tum a, a suakkik dingin tum zel hi. Leitaw lamah huih nungin leilu lamah nung leuleu a, a zuih ngeina teng mah zui-in nungnung niloh hi. Lui khempeuh tuipi-ah luangsuk a, ahi zongin tuipi dim nai lo hi. Tuipi tuite a khu-in leengin tuinak-ah guahin zu a, a nak panin hong luangsuk kik zel hi. Na khempeuh lunggimhuai a, kuama genzawh ding hilo hi. Mit in a muh cim thei lo a, bil in a zak cim thei lo hi.

A omsa mah bangin hong piang kik ding a, a kisemsa bangin hong kisem kik ding hi. Leitungah a thak na khat beek om lo hi. Hih pen a thak ahi hi, a kici thei ding khat beek om lo hi. Eite’ khan ma-in a omsa vive ahi hi. A beisa nate kiphawkkha nawn lo a, hong tung lai ding thute zong a khangkikte in phawk nawn lo ding hi. Hih leitungah a kisem na khempeuh entelin a thu kan ding ka ngaihsun hi. Pasian in tua bang nasep ei tungah hong guat pen a nuam het lo nasep khat ahi hi. Leitungah a kisem khempeuh ka mu khin a, tuate khempeuh a mawknapi na hi a, huihpi nung tawh kibang lel hi. (Thuhilhna 1:2-11; 13-14)

Hih thute khempeuh banah gen ding thu khat bek om hi. Mihing hong kipiansakna a thu bulpi pen in: Pasian zahtakna leh a thupiakte manna ahi hi. A pha hita leh a sia hita leh a simthamin i hih simte nangawn i hihna khempeuhah Pasian in thu hong khen ding hi. (Thuhilhna 12:13-14)

- Thang Khan Lian 






Sunday, 19 March 2023

MI HAITE' ZIA LEH TONG

 MI HAITE' ZIA LEH TONG

Khuapi nawl khat a mun zong a buah nianua mun kiu khatah mi a bang pha mel lo (maat lang or saki vat) vive a kikepna munpi khat om hi, ci.
Tua munah bel mi tam sim zawzen uh a, hon cingin gamlum henhan uh hi. Ahi zongin amau a kem a cing taktak pen mi nih bek pha uh hi. Mi nih bekin ukcip zo lel uh a, uklah vet lo uh hi. A ut teng amau nopsakna leh lubgkim theihtheihna dingin kitawngsak, kilaisak lel uh a, si leh nai kisuah ta le-uh suahtakna lunggulhin taikhiat nopna lungsim a nei om vet lo uh ahih manun a uk a cingte adingin lunghimawhna ding leh patauhhuaina ding om vet lo hi.
Hih thu local, regional leh global media ah kizeek a, lamdang a sa tam mahmah hi. Media lamte in a zak uh ciangin lamdang a sak thu uh a va kantel dingin investigative journalism lamsang a siam vive reporters hon khat a munah a sawl uh hi.
Reporter khatin, "Siate aw, na mi kepte uh lah tam pian ve un, ahih hangin no a kem taktak lah nih bek pha si.... Bangci bang leh a koici danin ukcip zo mawk na hi uh hiam? Na thusim uh bang hiam? Amau teng kithutuak uh hen la, hong kitom gawp keei mawk le-uh no thuak zo ding maw? Kihta lo maw? Hong kitom hong kiphin gawpin, hong suakta mawk le-uh no adingin lauhuai lua lo ding hiam?," ci-in va dong hi.
Tua mihai a kemcipte in, "Na lungkham na patau sese kei un. Mi haite a kikhumcip khawm theih hangin kithutuak thei ngei lo uh a, pankhopna lungsim nei thei lo hi. Mihaite in suahtakna pen vasa kikhumna (cage) sung panin lengkhiat ding pen cinatna zahin a kihta a kikhumcip den vasa bangin suahtakna kihta uh hi. Vasa kikhumna ah a kikhumcip vasa bangin ki-ukcip, kikhumcip den ding lunggulh zaw uh hi," ci-in kamdam in na dawng hiat uh hi.

- Thang Khan Lian



Wednesday, 15 March 2023

GALPI NIHNA HUN LAI-IN A MIPIHTE IN MUSSOLINI A MAT LEH THAHNA THU A ZAK KHITIN HITLER IN BANG THU KHENSAT HIAM?

 

GALPI NIHNA HUN LAI-IN A MIPIHTE IN MUSSOLINI A MAT LEH THAHNA THU A ZAK KHITIN HITLER IN BANG THU KHENSAT HIAM?

Italy gamah Galpi Nihna hunin fascist makai Benito Mussolini’ (29 July 1883 – 28 April 1945) sihna thu 29 April 1945 sunkim lai takin Nazi makai Adolf Hitler (20 April 1889 – 30 April 1945) kizasak hi. Tua hun lai takin Germany khuapi Berlin ah kidona “Battle of Berlin” a kici nasia mahmah hi. Mussolini’ sihna thu Hitler a kizaksak Battle of Berlin nasiat lai takin Berlin khuapi panin 3.4km bekin a kigamla Führerbunker khua panin meter za tam lo bek kigamla-ah Soviet galkap Red Army a kicite Berlin khuapi sim dingin hong nawk laitak uh ahi hi.

Galpi Nihna hunin a kidote pen pawl nih hi uh a, Axis alliance a kicite Germany, Italy leh Japan in makaih hi. A lang lamah Allied powers a kici Great Britain, United States leh Soviet Union (tu-in Russia i cih)-te in Grand Alliance kici phuanin fascism leh Nazism na dona ah makaih uh hi. Nazism i cih Galpi Nihna kipat ma-in National Socialist German Workers' Party or Nazi kicite political principles (gam vai-ah a thubullet) uh hi a, Adolf Hitler in gam leh itna khengval (extreme or intense nationalism), mipite thuzawhna dingin kunh (mass appeal), mi khat ahih kei leh mi tawmno bekin makaihna tawh ki-ukcipna (dictatorial rule) thubullet in a nei totalitarian movement a paipih Nazi party makaih hi.

Fascism i cih zong Nazism mah tawh a paizia kibang pian a, authoritarianism, nationalism (racial nationalism ultungsak pha diak), makai kiteel cih bang om sese loin a kiluahsuksawn leh tangpi tangta sangin a dinmun uh a sang zawte ukcipna (hierarchy leh elitism), galkap ukna (militarism), liangko kikim ding langpanna leh gam ukte thukham bawlte khauh takin zuih loh a kiphamawh (anti-egalitarianism and totalitarianism), political party dang a om ding kiphal loin Ne Win’ one-party system kizui hi. Zomi min zangin minam min paulapin Zo/Zomi society sungah party or kipawlna khat bek tawh hong ukcip nuamte political ideologies zong fascism leh Nazism tawh a kilamdanna om lo a, minam dangte sih muhna leh galbawlna tawh gam leh minam itna (racial nationalism) mah ultungsakin, dictator system mah zangin nationalism leh minam min ultungsak ki-ukcip ding ngimna mah hi.

Hih bang political ideologies tawh tawh Galpi Khatna leh Nihna ah Nazi leh fascist makai Hitler leh Mussolini in “racial nationalism” bulphuhin “mass appeal” zangin mipi a khemzawh sung uh na hat mahmahin hong khangkhia uh a, dictator minthang vangvang gam leh minam makai na suak zo ngei tei uh hi. Ahi zongin a tangthu uh a beina leh a sih ziate uh ahi zongin a ukna uh a bei ziate lipkhaphuai leh mangsiathuai mahmah hi. A sih khit nung nangawnun a kha (spirit) uh kisikkik ngaungau liang leh kilawm a, a min leh a party uh a kigensun ngongtatna, siatna leh ki-ukna hoih lo gentehna ding bekin kizang hi. Makai leh panmun ngahna ding ahih peuh leh cih tawh a etteh Zomi makai leh kipawlna pawl khat om hi.

A masa penna dingin July 1943 in Italian fascist makai Mussolini a ukna panin a kizunglotkhiat (overthrown) khit nangawnin Hitler in Mussoloni na zahtak veve lai hi. Tua hunin Hitler in thuneihna kician nei nawn loin mi dangte in a ut bangin a thuzawh leh pei gawp zawh gam (mere puppet state) Germany na uk lai tei sam hi. Hitler a sih ding kuanin a lawm Mussolini’ sihna thu a zak ciangin dah veve a, lauthawn’na tawh kidim hi.

Mussolini in zawhthawh thu tawh dictatorial power zangin a ukcip den sawm hangin a sih dong makai tutna ah thuneihna lenin na tu suak zo lo hi. 28 April 1945 in Switzerland gamah Mussoloni leh a zi Clara Petacci taimang (exile) ding a sawm lai takun Italian partisans te’n in a zi tawh pum man khawm uh a, suang tawh dengin, cilphihin, a suih gawp khit uh ciangin kap lumin a khete uh-ah henin leh suk khai (bungbukhai) uh hi. (his corpse was hanged by his feet alongside his mistress and stoned, after having been spat upon and kicked – eventually shot). Mussolini leh a zi Clara Petacci a gam mipihte in tua bangin a bawlzia uh Hitler in a zak ciangin tua bangin a kibawl ding ut lo ahih manin kisihbawl ding (to commit suicide) khensat a, a luanghawm kuama’n a muh theih lohna dingin mei tawh a kihalna dingin thu pia hi (order his corpse to be burned).

Adolf Hitler pen mi hangsan a bat tei sam hangin maizum baih mahmah mi, a genhak mahmah mi (very bashful man) hi a, 1936 panin ama’n aituamin a neih a siavuan (personal doctor) dingin a sih dong a zat leh amah a kem Theodor Morell in a cih bangbang mang nuam lo hi. Hitler in a siavuanpa Morell’ muh dingin tanguak (naked) in a pumpi lak nuam lo ahih manin Morell in Hitler’ pumpi damlohna – a lungtang, a tuapte, a siguite leh a taai lim takin sit kim (complete auscultation) thei lo hi. Hitler in a nasemte a ut bang teng sem dingin thu pia thei-in sawl thei napi-in a kisil ciang, a mukmul/khamul a meet ciang leh a puante silhin a kizep ciangin kuamah semsak lo, kuamah kilawngsak nuam lo sese hi.


April 28, 1945 in Italian partisan te’n Mussolini leh a zi bawlsia didekin a thahna thu Hitler in a zak ciangin lau-in a lin’sak (shocked) vat pen 29 April zingsang 1:00am in Hitler in kum 16 bang a lawmngaih Eva Braun a tenpih ni-in za sese hi. Mussolini’ tuah bangbang Hitler in a it mahmah Eva Braun tawh a tuah khak ding ut loin lauthawng pah hi. Thunei a kisak mahmah ngei hangin April 1945 in Hitler lungmang mahmah khin zo hi.
29 April 1945 sunkim lai takin Hitler in Mussolini’ sihna thu (news) a zak ciangin, “Galte khut sung ka tung nuam kei hi, galte in a si khinsa ahih kei leh a hing lai-in hong mat ding uh ka ut kei hi. Ka sih khit ciangin ka luanghawm kihal ding hi, ka luanghawm/pumpi/guh leh tang a om laite (remains) cikmah hunin a kimuh ngei loh ding ahi hi,” ci-in a mi muan leh a suan a nasemte tungah thu na pia hi. Mussolini’ sihna thu a zak ma-in Hitler in tua bang ngaihsutna na nei ngei kha ding hi. Ahi zongin Mussolini’ sihna thu a zak ciangin a tawntungin a guh a tangte ahih kei leh a luanghawm kuama’n a muh lohna dingin mei tawh a kihaltumna dingin khensatin, thu na pia hi, ci-in a khensatna kikipsak hi.


April 30, 1945 zingsang 3:15am pawlin lei panin 25 feet thukin bukna dinga dum kito (25 feet underground bunker) ah Hitler in cyanide capsule gu ne-in a pistol tawi tawh a lutang kapin kisihbawl hi. Kum 16 sung bang a lawmngaih leh April 29, 1945 in a tenpih Eva Braun zong cyanide sihna gum ah ne-in amah tawh Führerbunker sungah si khawm hi, ci-in kiciamteh hi. Hitler in a sih ma-in amah huh a nasemte lakah a lubawk top aide, SS officer Otto Günsche a kicipa kiangah, “Ka sih ciangin (Berlin khuapi leh a bukna dum sung dong a va buluh Soviet galkapte in) ka luanghawm Moscow khuapi-ah mipi muh dingin waxworks bang hiam khatin a bawl ding uh ka lauthawng hi,” na ci hi, ci-in Hitler 1889-1936: Hubris leh Hitler 1936-1945 cih laibu gelh Ian Kershaw in na gelh hi.
Soviet’ Red Army galkapte a luanghawm tua bangin a bawl lohna dingun Hitler in a top aide, SS officer Otto Günsche ((24 September 1917 – 2 October 2003) kiangah tua bang a pian ding na dal in, ci-in thu na pia hi. A thupiakna bangin Günsche in Hitler’ luanghawm a kihaltum theihna dingin thautui (gasoline) kicing vaihawmsakin delh pah hi. Hitler’ bukna dum omna huan (ground-level garden of the bunker) ah gasoline 42 litres kimu hi, ci-in historian Hugh Trevor-Roper in gen hi.

Hitler, Eva Braun, Nazi party’ chief propagandist Joseph Goebbels’ (29 October 1897 – 1 May 1945) zi Magda leh a tate uh guk -Helga, Holde, Hilde, Heide, Hedda leh Helmut a kithah khawmna uh “dead room” a kicihna sungah Nazi German SS office Heinz Linge in sual tungah zanpuan (blankets) tawh Hitler’ siluang khuh a, Hitler’ luanghawm en sese loin, “Ka ngimna pen zawh siang a, kihepkhiat ding hi,” ci hi. Tua khit nungin Eva Braun’ luanghawm kihemkhia-in, SS officer-te khat khit khatin domin kipiasawnin a halna ding gasoline in a ngakna inndei tunglam ah hemkhia-in tuah to hi.
Linge leh mi dang nihte in Hitler’ luanghawm domkhia-in hal dingin lei lakah siluang dangte tawh sial khawm uh hi. Tua hun lai takin tua kiang nai-ah Russia galkapte thaupi artillery lotin va kha hi. Hitler’ bukna dum a cingte in Hitler sih lam thei-in a luanghawm mu le-uh taikeek kha ding uh ahih manin thusim (secrecy) kisam pha mahmah hi, ci-in a simtatna uh Linge in gen hi. Tua bangin Hitler’ siluang ahih lam a bukna dum a cingte theih lohna dingin a simtat uh hangin bunker guards mi nihin Hitler’ lutang pistol tawh kikap mulkimhuai leh a kisia gawp na mu veve uh hi, ci-in historian Trevor-Roper in gen hi.

Siluangte halna dingin gasoline buah khum uh hi. Goebbels in meigit tang tam lo (some matches) lakhia-in a sai kuang hangin huih hat lua ahih manin mut mitsak hi. Hih thu hangin mi pawl khatte in thusim a kiseelcip theihna dingin khut tawh a kilawn ziaiziau hand grenade kipuaksakin siluangte hal uh hi, ci uh hi. A gen ziate uh a versions kibang khin lo hi.


Tua hunin bukna dinga kito dum (bunker) a omna munah Nazi’ SS officer kician mahmah Linge va lehtai kik saisai a, lai kiphamawh documents pawl khatte mei tawh va halin hong taipih kik hi. Tua ciangin German Nazi Party official leh Nazi Party Chancellery ah a lutang (head) Martin Ludwig Bormann (17 June 1900 – 2 May 1945) in siluangte mei tawh bi-in kuangsakin siluangte lakah a meikuang lawn sukin (Bormann ignited it and threw it on the corpses) hong kuang a, vantung lamah meikhu vom kai to hi. Siluangte a kuang phat mahmah ciangin Hitler’ zahtakna nunung pen piakna dingin Linge, Bormann, Goebbels, Günsche leh mi dang nihte in a ziatlam khutte uh laamto-in (Nazi salute) “Heil Hitler” salute pia uh hi.

References: Les cent derniers jours d’Hitler, Jean Lopez, 2015; History Britanica; The Washington Post; Quora
A teisawn: Thang Khan Lian 








Wednesday, 8 March 2023

𝐈𝐍𝐓𝐄𝐑𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐖𝐎𝐌𝐄𝐍'𝐒 𝐃𝐀𝐘 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐈𝐒𝐀𝐈 𝐓𝐀𝐌 𝐋𝐎

 𝐈𝐍𝐓𝐄𝐑𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐖𝐎𝐌𝐄𝐍'𝐒 𝐃𝐀𝐘 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐈𝐒𝐀𝐈 𝐓𝐀𝐌 𝐋𝐎


March 8 ni pen Leitung bup Numeite' Ni i.e. International Women’s Day ci-in kum simin kizang hi. 2023 kum in UN in International Women’s Day thulu dingin “DigitALL: Innovation and technology for gender equality” cih zang hi.

UN in “DigitALL: Innovation and technology for gender equality” cih thulu zangin a genna ah, mikim neih leh ngah dinga kilawm hamphatna (rights) laptoh leh mainawtsakna ding bekin technology a kiphamawh hilo a, nasep silbawlna ah hamphatna (job opportunities) zonna leh online ah bitna (online safety) ah pasal leh numei kikal-ah guam (gender gap) lianpi a omte beisakna dingin technology kisam mahmah hi, cih tangkopih hi.

UN in a genna ah internet network a ngah lo pasal sangin numei tam zaw a, numei internet access ngah lo, science, technology, engineering leh mathematics professions (nekzonna) ding lampi a ngah zo lo numei 259 million pha hi, ci hi.

“Technology lamsangah numeite lutsak hi le'ng buaina hamsa vensakna dingin ngaihsutna hoih (creative solutions) tam zaw sem leh numeite kisapna a zai zaw leh pasal leh numei liangko kikimna (gender equality) piangsak ding hi. Technology lamah numeite in pasalte zahin kihelzawh loh leh lut zawh lohna hangun supna lianpi piangsak hi," ci-in UN in gen hi. A beisa kumte ah International Women's Day thulu dingin UN in climate change, rural women leh HIV/AIDS cihte kihelin na zang ngei khin zo hi.

International Women's Day kum sim March ni 8 ni-in a kizat ciangin leitung gam tuamtuam-a numeite kikaikhawmin pasalte a kibawl bangin numeite zong a kibawlna ding leh nasepna zonnate leh hamphatna ding omte ah pasalte' tanh zah a ngahna dingun lungphona nei-in do uh hi (rally for equal treatment and representation).

ɪɴᴛᴇʀɴᴀᴛɪᴏɴᴀʟ ᴡᴏᴍᴇɴ’ꜱ ᴅᴀʏ ᴋᴏɪ-ᴀʜ ᴋɪᴢᴀɴɢ ᴍᴀꜱᴀ ᴘᴇɴ ʜɪᴀᴍ?

Ni dangin International Women’s Day na kici loin National Women’s Day na kici a, na khat sepna ah a kisalah diak mi, gam ukna vaihawmna vaihawmna pawl sunga mi kisalah mi, a omkhong thei lo mi (activist) Theresa Malkiel a kici nu deihna leh genna bangin Socialist Party of America te'n United States ah February 28, 1909 ah na kizang masa pen uh hi.

1910 kum in Copenhagen, Denmark ah International Socialist Women’s Conference hunin international women’s day zang ni, ci-in leitung buppi-ah numeite' ni zat ding vai deihna leh genkhiatna na nei uh hi. Hih conference hunin German communist activist, leitung buppi-ah mikim in vote khiat theihna khuan a ngahna ding a tangkopih (universal suffragist) leh women’s rights a tangkopih Clara Zetkin in mun khempeuhah numeite in a deihna uh a nget theihna dingun International Women's Day dingin a ni ding khat nei ni, cih a ngaihsutna sungkhia hi. Hih conference ah Clara Zetkin in a ngaihsutna a gen ciangin tua khawmpi siim in a kihel gam 17 panin numei taangmi khempeuhin thukimpih diam uh hangin a ni ding lian seh/khen lo uh hi.

International Women’s Day ci-in Leitung bup Numeite' Ni a masa penna dingin Austria, Denmark, Germany leh Switzerland gamte ah March 19, 1911 in Copenhagen conference ah thukimna bangin na zang uh hi. Tua khit kum nih zawh Russia ah International Women’s Day masa pen February kha Nipini nunung penna February 23, 1913 in na zang uh hi.

1975 kum in United Nations in International Women's Day zat leh kham (celebrate) na kipan a, 1975 kum pen Leitung bup Numeite' Kum (International Women's Year) hi, ci-in na tangko hi. 1977 kum in United Nations General Assembly (UNGA) in a member gamte (states) khempoeuh in March ni 8 ni official UN holiday for women's rights & world peace ni-in zang ni, ci-in a cialna phasa-in na thukimpihna uh hi. Tua bangun tu ni dong International Women's Day March 8 in women's right tawh kisaikhakna a nei thulu bulphuhin a kizangzang ahi hi.

- Thang Khan Lian 






Friday, 13 January 2023

𝐌𝐈 𝐃𝐀𝐍𝐆𝐓𝐄 𝐇𝐎𝐍𝐆 𝐍𝐄𝐍𝐆𝐍𝐈𝐀𝐌𝐍𝐀, 𝐄𝐋𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐆𝐄𝐍𝐒𝐈𝐀𝐓𝐍𝐀 𝐇𝐀𝐍𝐆𝐈𝐍 𝐋𝐔𝐍𝐆𝐊𝐈𝐀-𝐈𝐍 𝐍𝐀 𝐓𝐇𝐀𝐍𝐄𝐌 𝐍𝐆𝐄𝐈 𝐇𝐈𝐀𝐌?

 𝐌𝐈 𝐃𝐀𝐍𝐆𝐓𝐄 𝐇𝐎𝐍𝐆 𝐍𝐄𝐍𝐆𝐍𝐈𝐀𝐌𝐍𝐀, 𝐄𝐋𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐆𝐄𝐍𝐒𝐈𝐀𝐓𝐍𝐀 𝐇𝐀𝐍𝐆𝐈𝐍 𝐋𝐔𝐍𝐆𝐊𝐈𝐀-𝐈𝐍 𝐍𝐀 𝐓𝐇𝐀𝐍𝐄𝐌 𝐍𝐆𝐄𝐈 𝐇𝐈𝐀𝐌?


A beisa hunin na lawhsapnate (failures) leh hihkhialhnate (mistakes) hangin, "Na husan a bei dong Pasian' thupha na ngah ding khempeuh amah leh amah kikhakcip ding a, kipelh khin mang khinin, taanlawh khin bei ziau ding hi teh," cih Lai Siangtho sungah kigelh lo hi. Hihkhialhna in a man leh a hoih zaw-in hih ding zia hong sinsak hi. Lawhsapna in lawhcin'na a manphatna hong phawksak thei pan bek hi.

A beisa hunin na lawhsapna leh hihkhialhna suut cim hun a nei lo - sun nicin zan nicin in a suutsuut peuh mi tampi a om veve lai kha ding hi. Ahih hangin tua-in kolhbulh thongkia hong suaksak zo ngei tuan lo ding hi, cih phawk in. Mi dangte in na tungah thu hong khen khumna, hong siat muhna leh mawhsiatna, kimanna a nei lo bangin hong mu hong genin amau lametna leh deihna lel tawh na maban ding Pasian in hong sehsak ngei lo ding hi.

Ahi zongin na sep na bawlnate ah na tuahphatnate, na lawhcin'nate, na daupaina leh na mavan'nate hangin nang leh nang kithupisakin, kiphasak pah kha kei in. Na lawhcin' hun, na tuahphat hun, na daupai hunin kiliatsakna leh kiphatsakna dingin ngaihsun suk pahin mi dangte neumuh kha kei in. Lametna a nei lo bangin mi dangte zahko kha kei in. Nang tunna ciang lel a tunglah dingin mi dangte neumuh kha pah kei in. Bang hang???

605 BC panin 562 BC kikal Neo-Babylon Empire sung a ukin, Judah leh Jerusalem simin a lak khit ciangin Jew mite salin a kai gawp leh Solomon' Biakinn a suksiatsak masa pen Nebuchadnezzar nangawn ganhing lungsim nei-in mihai suaksak a, bawng bangin gamlak daikia nuai-ah kum sagih sung tengin lohing a ne sak ngeingei - a kiliatsakna leh a kiphatsakna kumpi tokhom tung panin a niamkhiat suk thei Pasian hi (Daniel 4:1-37). A kiphatsak mite a niamkhiatlah vet lo Pasian om hi. Pasian tawh khau kisut khak ding lauhuai lua hi.

"Ka pian ka suah khit nung lawhsapna vive bekbekin hong nungdelh den a, lawhcin'na, daupaina, matutzawhna leh mavan'na cihte kei adinga hi limlim kei.... tua bangte kei adingin khualmi (stranger to me) hi," ci pahin nang leh nang kisungsiat gawp kha peuhmah kei in. Mihing i cih Pasian in a hoihna leh manphatna tuam ngiatin a piansak hi a, ama lim leh mel sunin hong bawlte i hih manin khakunin lungmangin, kineumuh pah huai dek lo hi. Bang hang???

Jacob zong hun khat lai-in zuaukhempa hi a, be meh kuang khat bek tawh thuman lopi-in a sanggampa Esau' innluahza a suhsak mipa hi. A pu Laban' kiangah kum 14 sung piikpeek a zi ding va thalawhin, tuu a va cin'sak hun sungin a gamtatna bangin kum sagih khemna (Rachel a thalawhna ah) khemna tuak hi.

Thuman lopi-in ngahna ah supna in hong nungdelh hamtang nuam hi. I gamtatna mah tawh kituakin a gah i at kik hun om peelmawh thei hi. Ahih hangin Jacod in Pasian' maipha zong a, vantung mi a kibuanpih khit nungin thupha ngahin, Israel minamte' pa hong suak mawk hi. A sanggampa' thah ding lau-in a tai hun, a ciahkik hunin lau kawmpipi-in Esau maipha a zon' hunin Israel minamte' pa suak dingin ki-um het lo ding hi.

A tuu cin'na panin a muan a suan a kikholhpih leh a phat den pa in vompi leh gamsa lauhuaite kiang panin kem hi. Pasian in tua zahin kep leh hut khit nung nangawnin a sanggamte leh Saul' hazatna, demna, elna leh thah sawmna nangawn a tuah hangin kumpi tokhom tungah David a tusak thei Pasian hi.

Israel' tangthu sungah kumpi thupi pen a suahna dingin Pasian in a tathiamna dingin ze-etna tampi thuaksak veve hi. I nisim nuntakna ah ze-etna, launa leh patauhna, lungkiatna leh lawhsapnsa i tuahte pen i hiam semsem theihna dingin hong kisitna (testings) na hi zawsop den hi. Lungkia-in khawlsan/tawpsan pah le'ng a sang pen dong i tun theihna ding kipelh ziau thei hi, cih phawk huai mahmah hi. Pasian leh na khempeuhin zia leh tong nei ahih manin ama' zia kai i sak luat loh dingt thupi pen hi.

Moses a kicipa zong dang-awk mi hi. Pasian in Aron tungtawnin zang a, Egypt gamah kum 430 sung peemta bangin a tengte leh a salsuahna uh panin Israel mite a honkhiapa in a zang thei Pasian hi. Pasian in thupha a piak nopte mihing kuama'n khaktan zo lo hi. A laptoh nopte mihingte demna, elna, hazatna leh gensiat nilohna cihte lelin khaktan zo tuan lo hi. A kiphatsak mite a nengniamlah tuan lo Pasian mah na hi veve zel hi.

Hong langbawlte hong elna, demna, gensiatna leh nengniamnate uh hang lelin lammet bei kisa-in lungkiatna leh lungkhamna tawh na kidim ngei hiam? Boxing kitumin kawnggak (belt) a kituh dingte video conference mai-ah a kitona leh a kizahkonate uh na mu ngei hiam? A langte tona leh zahkonate hangin khawlsan ziau ding hi le-uh gualzawhna ciam kha ngei lo ding uh hi.

Lawhsapna in hong nungdelhin hong innteek sawm hun ciang, mi dangte hong elna leh gensiatna hangin thanemin va vul ngei hiam? A beisa hun bangin na maban ding mi dangte gelh hi loin nangmah ngiatin na gelh hi. Na maban ding tangthu hoih gelh lecin kuama'n thaisia-in nulmang zo lo ding hi. Lungkiatna leh lawhsapna innteeksak ngei kei in.

A lamdang ngiat leh na lianpi semkhia ding leh a sangna munah a tunglah dingin hong piangsakpa muang peuh lecin hong huh zo lo dingin amah na zawngkhal het lo hi. Na biak kua hi a, ka biakpa muanhuai takpi mah hi, ci-in na up na muan ngam takpi leh a beisa hunin na guallelhna lampi gualzawhna tawh hong tawnsak thei lua hi. Na maizumna lampite nuihna kongpi tawh hong tawnsak thei lua hi. Lungkhamna kuampite lametna kongpi a hong suaksak thei pa muanlah huai lo hi.

"Mi i muan sangin
Topa belh ding hoih zaw hi.
Uliante i muan sangin
Topa belh ding hoih zaw hi." (Late 118:8)

- Thang Khan Lian