Monday, 14 November 2016

MUSLIMTE KIKAL-A KILANG NEIHNA HONG PIAN'KHIAT ZIA

MUSLIMTE KIKAL-A KILANG NEIHNA HONG PIAN'KHIAT ZIA
Nov. 15, 2016: Sunni-Shia kikal-a biakna hanga kilang neihna pen kum 1,400 bang val ta a, Islam phuankhiapa Prophet Mohammed sih 632 khit nung a kipanin kitel siam lohna hong kipan hi. Prophet Mohammad in a sih ma-in ama' zalaih ding na seh khol loin si a, a sih khit in a tam zawte deihna leh thukimna (democratic consensus) tawh ama' zalaih ding teel ding maw ahih kei leh Mohammed’ tawh sisan kinaihpih pen a za laihsak ding maw cih tawh na buai pah uh hi.
Sunnite' upna ah bel Prophet Mohammad' lawm hoih mahmah leh a thudot (advisor) Abu Bakr pen a zalaih ding leh Muslimte makai diktak (rightful leader of Muslims or “caliph”) ding hi ci-in pang uh a, Shia Muslimte' upna ah bel Prophet Mohammad’ sanggampa' tapa leh a tanu Fatimah' pasal (a makpa) Ali pen Allah (Muslim ten Pasian a cihna uh) in Mohammad' zalaih dingin seh hi cih ngaihsutna len cinten uh hi.
Hih mi nih ten Mohammad' zalaih (caliph) kha tuak uh a, Abu Bakr in a sih dong Muhammad zalaihpa leh caliph ci-in kiciamteh a, tua khit caliph nih a kithah khit nungin Mohammad' tapa Imam Hussein in caliph za len a, Ali in caliph lina hong len hi. Ali in Caliph a let sungin 661 AD in gal nasia takin hong piang a, Kufa khua-ah (tu-in Iraq gam-a om) Ali kithat hi. Hih thu hangin Islam pen Shia leh Shia in hong kikhen a, tu dong kigal neihna leh kilang neihna bei ngei lo a, kitualvatna piang mun mahmah hi.
Sunni Muslims ten ko Islam biakna zuih pen a man hi a, Prophet Mohammad' thuhilhna "Sunnah" (ways of Mohammed) tawh kituak a, Shia-te pen a lampialte hi ci uh a, ahih hangin Shia ten Ali pen Caliph diktak masa pen hi a, ama' suante bek Muslimte makai diktak dingte hi ci leuleu uh hi. Prophet Mohammad in Hadith sungah, "Ka mipihte (Ummah) upna tuamtuam (sects) 73 in kikhen ding uh a, khat bek cih loh a dang teng Hell meilipi sung tung ding hi," ci-in na gen hi. Hih thu hangin tua khat bek a cih a kituh den uh hi a, tua lak panin Sunni leh Shia Muslimte kikal-ah biakna hangin kilang neihna leh ko zuih pen Islam upna man pen hi cih kituhna piang den hi.
Shia Muslimte tamna pen (majority) gamte - lran (95%), Iraq, Azerbaijan leh Bahrain hi a, Yemen, Lebanon, Kuwait, Pakistan, Syria leh Qatarah zong a hun khop om uh hi. Sunni Muslimte tamna pen gamte - Saudi Arabia (90%), Pakistan, Morocco, Indonesia, North Africa leh Middle East gam tuamtuam ah kihelh kawikawi uh hi. Muslim gam khempeuh pen Shia leh Sunni kihelkhawm kim hi. Shia Muslim sangingin Sunni Muslimte tam zaw uh hi.
Sunni tuamtuam kikhenna: Hanafi, Hanbali, Maliki, Shafi'i
Shia tuamtuam kikhenna: Ismaili, Jafari, Zaidi, leh a dangdang
Muslim dang: Ibadi, Ahmadi
Source: Independent/NPR/Wikipedia
Muslimte tamna leh teenna munte na theihnop leh hih link na mek inhttp://www.pewforum.org/…/mapping-the-global-muslim-popula…/

TU ZAN CIANGIN KHA GOL PEN LEH VAK PHA PEN KIMU THEI DING

TU ZAN CIANGIN KHA GOL PEN LEH VAK PHA PEN KIMU THEI DING
Nov. 14, 2016: Tu zan ciangin khapi pen 1948 khit nung a vak pha pen leh gol pen in kimu thei ding a, khapi i muh a gol pen a ngeina sangin 14% in gol zaw in, 30% in vak pha zaw ding hi. Hih pen mikang ten "Supermoon" na ci uh a, hih bangin 2034 ma-in gol zaw leh vak pha zaw ngei nawn lo ding ahih manin a mu nuam ten muh theihna ding hun hi kha ding hi.
Bang hanga Supermoon om thei hiam?
Khapi pen i teenna leitung tawh a kinaih pen ni ahih man ahi hi. I teenna leitung pen a kipei manin Khapi pen a pai ngeina bangin a kual (elliptical orbit) sungah pai in kipei loin om a, a mel kim khat (perigee) 30,000 miles (48, 280 km) pen i teenna leitung (Earth) tawh hong kinaih hun pen hi a, a lang khat lam (apogee) teng leitung tawh kinaih pen ding a, a lang khat lam apogee kicihna lam pen i teenna leitung tawh a kigam lat hun pen hi ding hi. Phalbi hun in Supermoon a om ciangin gol diak se (supersized) hi. Bang hang hiam cih leh December kha sim in i teenna leitung in a hupna (gravity pulls) pen khapi tawh kinaih diak se ahih manin kha dangte sangin phalbi lai (adiakin December) in supermoon pen vak pha, gol pha diak se hi. Hih Supermoon pen December kha ciangin a piang hi leh tu zan-a i muh ding sangin vak pha zaw lai ding cihna ahi hi. Hih Supermoon a muh nop hun diak ding pen van kuumpi (firmament) leh leikil (horizon, lei/tuipi leh van kuumpi kisu kha bangin i muhna) ah a tum suk ding ciangin muh nop diak se ding hi ci-in AccuWeather in gen hi.
Supermoon koi panin muh nop pen ding?
Experts ten a genna ah kha a vak phatna lei leitaw (South) gam lam ten siang takin mu thei ding uh hi ci uh hi. Khaliik ngeina bangin ni tum khit ciangin nisuahna lamah hong suak ding a, zan kim lai takin van laitak ah om ding a, ni suah ciangin tum ding hi ci-in astronomy author Colin Stuart in ci hi. Kha pen van kuumpi ah a tum ding ciang (phalvak kuan) in gol pen leh vak pha pen ding hi. Tua pen "moon illusion effect" a kici hang hi ci-in gen beh hi. Ni suahna lam-a singkung sang tam lohna leh inn sangpipite tam lohna munte ah muh nop mahmah veve ding a, tua munte ah vak pha pen ding hi ci-in Stuart in gen beh hi. Supermoon siang takin na muh theihna dingin van zat a kisam kul se lo a, Nov. 13 leh Nov. 14 in vankil (horizon) ah nisuahna gam lam lam 6pm in zong muh nop mahmah ding hi ci-in Royal Observatory Greenwich a Public Astronomer Dr Marek Kukula in ci hi.
Kong pua kan se loin Supermoon na muh nop leh Slooh Observatory ten live broadcast in suaksak ding uh hi. Hih pen singkung sang tamna leh inn sang tamna mun leh huih niin khuapi-a tengte khualna tawh kisuaksak ding hi.
Supermoon in khuahun om zia laih thei hiam?
Pawl khat ten kha in khuahun (weather) om ziah kilamdangsak/laih thei hi a cih hangin thuman tawh lah theihna ding (evidence) kimu lo hi ci-in Dr Marek Kukula in ci hi. Ahih hangin kha in tuihual (tides) bel kilamdangsak thei mah a, khapi pen i teenna leitung tawh hong kinaih ciangin tuihual sang leh niam (high and low tides) bel piang thei a, tua mah bangin Supermoon hangin tuihual pen centimetres tam lua sang/niam tuam lua lo ding hi ci-in gen beh hi.
Space historian leh laigelh (author) Dr David Harland in khapi lang khat lam (perigee) pen a ngeina (normal) sangin leitung tawh Km. 1 ahih kei leh Km.2 in hong kinaih tuam zaw ding hi ci-in gen hi. Supermoon pen kum dangin - 1955, 1974, 1992 leh 2005 in na om ngei a, hih hun ciangin khuahun nakpi takin siatna piangsak hi ci-in conspiracy theorists ten gen uh hi. January 2005 Supermoon om ma ni nih in Indonesia gamah tuihual hat mahmah (tsunami) na piang a, mi tul za tampi in sihna na tuak hi. Dec. 25,1974, Cyclone Tracy kici in Darwin, Australia gam na nawk hi. Ahih hangin International Centre for Radio Astronomy a sem Pete Wheeler in Supermoon tawh kisai 2011 in a genna ah ziinliing leh meimual/tangkang (volcanoes) pen a pian' hun tawh kituak kha ahih kei leh Supermoon hangin hih bangte piang tuan lo a, tuihual pen sang thei niam thei mah hi ci-in gen hi.
Khaliik (full moon) hun ciangin ni leh kha pen i teenna leitung panin kileh ngat lianin om ahih manin tuihual piang nuam diak se hi. Space.com in khaliik hun ding pen Nov. 14 ni 8:52 a.m. EST, (7:52 a.m. CST, 6:52 a.m. MST, leh 5:52 a.m. PST) ding hi ci hi.
-NASA/USA Today/Daily Mail