Saturday, 30 July 2016

BANG MIN TAWH KIPUMKHAT DING?

BANG MIN TAWH KIPUMKHAT DING?

A beisa hun kum bang zah hiam pan-a kipanin Manipur mualtung mi pawlkhat – Thado, Hmar, Kom, Vaiphei, Tedim, Lusei, Paite, Simte, Zoute, Gangte cih bang kampau kithei tuah, tangthu tangla khat nei-a kigawm pu leh pan pan-a suahna pianna a kibang minamte in min khat nei a kigawm khawm pen I khantohna ding hi loin I suahtakna ding zong ahi hi ci-in kingaihsun tawntung hi. Hih thu pen tu hun ciangin ngaihsutna gengen bek hi loin zat takpi hun hita hi ci-in makaite leh mipi in zong I phawk ciat ta hi. Tua bang hi leh bang min pen tawh kigawm thei ding a, koi min pen kisang kim theizaw deuh ding hiam cih tu lai huih nun dan en in I kikup hun ta hi. I kigawmna ding, pum khat I suahna ding ahih peuh leh “Sing” ahi zong “Suang” ahi zong phamawh lo hi cih zah-a kipumkhatna leh kilomkhatna thupi a sa pilna a nei khangnote leh sangnaupang zong hong tam ta hi. Tua ahih leh mite hong sapna ahi zong, eimah I kicihna min – Kuki, Chin, Mizo leh Zomi cihte lak panin ei Manipur gam mualtung mite in koi pen zang zang lehang eimite tenna Chin State leh Mizoram ah zuak theih pen ding, khot theih pen ding, maingaphuai pen ding hiam cih sau lo khat gen ni.

KUKI: Hih min pen ei gam, ei lei tualsuak min leh kammal hilo a, gam dang leh minam dangte hong phuahsak min hi cih I thei ciat hi. Ahih hangin ei Manipur gam mualtung mite in zang ni ci lehang Manipur gam pen a kizat ngeinasa gam ahih manin haksa lo ding hi. Ahi zongin Mizogam ah hih min tawh kipawlna khat beek om nai lo a, Chin State ah zong kizang nai lo ahih ciangin gam nihte ah zuak hak ding a, Manipur gam-a ei teng bek kigawmna suak kha ding hi.

CHIN: Hih min zong ei gam, ei lei tualsuak min leh kammal hilo a, gam dang leh minam dangte hong sapna min ahi hi. Kigawmna min dingin zang ni ci lehang Manipur ah Chin Baptist Association, Chin Youth Association (tu-in Tedim Chin Student’s Association kici) cih khawng na om niknek tei ahih manin kizang thei ding a, Chin State ah zong kizang thei ding hi. Ahih hangin Mizogam ah hih min tawh kipawlna om nai het lo suak ahih manin zuak hak ding a, Manipur leh Chin State kigawmna bek hi ding a, Mizogam tawh I kikhen kha ding hi.

MIZO: Hih pen ei gam, ei lakah a kizang min leh kammal hi. Manipur gamah zat ding ci lehang kizang thei ding a, Mizogam pen a kizatna sa mah ahih ciangin a mansa hi ding hi. Ahih hangin Chin State ah tu dongin hih min tawh biakna leh leitung vai-ah zong kipawlna om nai het lo ahih ciangin haksa ding hi. Tua ahih manin Chin mah bangin Manipur leh Mizogam mite bek kigawmna hi ding a, Chin State tawh kikhenna suak kha ding hi.

ZOMI: Hih pen ei gam, ei lakah a kizang min leh kammal mah hi. Manipur leh India gam mun pawlkhatah Zomi cih min tawh biakna kipawlna, sangnaupang kipawlna leh leitung vai-a kipawlna United Zomi Organisation (tu-in United Zo Organisation kici), Zomi National Congress, Zomi Democratic Front, All Zomi Students Association, Zomi Christian Fellowship cih bang na om kawikawi zo ahih ciangin Manipur ah tu mahmah in zong zang ni ci lehang a piang thei pah hi. Chin State leh Kawlgam sungah zong sawt pek-a a kipanin Zomi Baptist Convention, Zomi Theological College, Zomi Christian Literature Society kici khawng na om khin zo hi. Mizogam lah Zomi cih pen a khiatna (meaning) tawh a kibang ahihna thei uh ahih manin kizang thei a, Zomi Baptist Churches, Zomi Re-Unification Organisation (ZORO) cih khawng tu nai mahin Mizogam panin hong kipankhia hi. Tua ahih ciangin eimite tenna Manipur, Chin State leh Mizogam sungah Kuki, Chin, Mizo leh Zomi kici I min neihte lak panin Zomi cih min a deih leh a zang thei pawl pen om kim zaw deuh hi cih kitel hi. Hih gam thum a om eimite khempeuh in Zomi bek deih khin hi cihna hi loin a dang min thumte sangin Zomi cih pen hih gam thum sung ei mite lakah a deih om kawikawi pen hi cihna hi. Tua ahih ciangin Manipur gam mualtung a om eite tu-in kigawmna leh kipumkhatna min dingin na zang thei lehang mai lam hunah damdam in Zomi pen Chin State leh Mizogam sunga om ei mite khempeuh adingin min kitang (common identity & nomenclature) hong suak thei pen ding a, zuak nop pen ding a, kisang thei kim pen leh kilawm cihna ahi hi. Tua banga Zomi cih min I zat manin Paite, Simte, Zoute, Gangte, Vaiphei, Tedim, Thado, Hmar, Lusei, Kom cih banga min leh pau I neih a tuamtuamte a mang pah ding, a bei pah ding cihna hi loin, I pau I ham a tuam hangin minam khat Zomi ihi hi cihna ding ahi hi.

Kipumkhat leh kilomkhatna pen thakhauhna leh vangliatna hi a, ki-itna leh kilemna zong ahih manin Pasian deih lam ahi hi. Gam makaite, khangno makaite, sangnaupang makaite leh biakna makaite in lim tak-a ngaihsut hun hi. Ei sanga pilzaw, lianzaw leh hauzaw East Germany leh West Germanyte kigawm zo hi. North Korea leh South Korea in zong kigawm ding nakpi takin hanciam uh hi. North Vietnam leh South Vietnamte kigawm zo hi. Tu-in Europe gam kumpi tuamtuamte in European Union ci-in kipumkhatna ding a vaihawm lai tak hi (hih lai at pa’n a at lai-in a kigawm nai loh hangun tu-in kipumkhat zo uh hi). “Kuamah in a muh ngei loh, a zak ngei loh, piang thei dingin zong a ngaihsut loh uh thu pen Pasian in amah a it (Zo) mite adingin a bawl kholhsaksa ahi hi,” (1 Korin 2:9). “En un, sanggam bangin (Zo) mite pumkhat suakin a tut khawm uh ciangin bang zahin hoihin nuam ahi hiam!” (Late 133)
(Mipite’ lungsim a sukha Thuthang, Sept. 27, 1992; Manipur Express, Sept. 30, 1992; Zomi Laizom, March 1994 leh Nipipaak, August 11, 1996 sunga Sia Khup Za Go in a suaksak kawikawi pan a kiteikhia ahi hi).  

BEHLAPNA:

ZOMI MIN TAWH KIPAWLNA MASA PAWLKHAT :

1. Japan gal hangin sang inn leh zum khempeuh kisia a, sang puah kik ding thu kikupna a hong om ciangin  Tedim gam makaite in Dec.16, 1945 ni-in Zo Education Board phuat ding thukim uh a, hih kipawlna sungah Chin cih zang loin Zo cih zang uh hi. Chin Hills buppi-ah eima minam min teek zanga kipawlna om masa pen hi.

2. 1952 ciangin biakna kipawlna Chin Hill Baptist Association khawng a kici zel pen Chin Hills pua Kalaymo leh Sagaing Division-a om eimite khempeuh huam ding kipawlna min kikupna Haka, Falam leh Tedim leh mun tuamtuam panin tangmi upate leh siate in lim takin a kikup zawh ciangun Zomi Baptist Convention cih ding tua hun lai-a Haka uk sung, Thantlang gam sung Saikah khua-ah March 5-7, 1953 ni-in mipi tul thum kikhopna ah thukim uh hi. Hih thute lim takin ngaihsun lehang tua hun (1953-54) pawlin Lushai Hills leh Chin Hills gam sungah ‘identity movement’ a kitonin nasia takin om hi cih kimu thei hi.

3. Manipur mualtung gamah zong mi phuahtawm min deih loin Khul-a piang Khulmi kici ding hi hang cihna tawh Khul Union kici 1947 pawl mah in kiphuan hi.  1960 pawl ciangin Kawlgam sung eimite sungah Chin deih loin eima kicihna Laimi, Mizo leh Zomi cih min sung pan teel sawn ding thei lo I hih leh a bul kammal teng kaikhawmin Lai-mi-zo (Laimizo) cih ding a muut pawl mah na om hi kici hi. Tua bangin Manipur ah zong Chin, Kuki, Mizo cih min thum sung panin laimal pawlkhat gawm khawm in, khiatna a nei mahmah ‘CHIKIM’ kici-in kigawm khawm lehang pha ding hi cih ngaihsutna zong om ngei hi.

4.Hih banga minam vai tawh ngaihsutna leh kikupna tuamtuam tampi a om lai takin Dec. 6, 1988 ni-in Burma gam panin Zomi National Congress kicite in Declaration No. 7/88 ci-in minam min tawh kisai pulakna “The Proclamation of the Name Zomi” ci-in lai hong hawm uh hi. Tanga kipanin tangthu leh min vai tawh kisai a kigenna thute leh ngaihsutna tuamtuamte a kicing takin a sut zawh ciangun laimai 13 ah hih bangin hial uh hi:

“Tua hi a, Chin kici min pen koi pan hong kipan a, a khiatna pen bangbang hita leh ana tawh hong kiguan tawm hi ci-in ka ngaihsun uh hi. Tua ahih manin tanga kipanin eite pen ZO a kici minam ihi hi cih thu kong tangko uh hi. Tua hi a, ZO cih na’ng sanah Chin cih kammal a kiphuaktawm mawk hi a, ZO minam leh tangthu taktak pen ZO cih bek min mahin gen kha bek hi. Tua ahih manin Chin kici min leh kammal pen Burma-ah a piang tawm hi lel a, ZO pen ahih leh a ni a kha kithei zo nawn lo tanglai pek pan a kizang min leh kammal hi ci-in ka ngaihsun uh hi”.

ci-in khauh takin tangko uh hi.

THUKHUPNA:

Minpi khat tawh kigawm, kisap, kilawh ding pen leitung mihing ngeina hi buang a, zong a picin vai ahi hi. Tanglai hun bang hi nawn loin I suahna khua leh leitang panin khuadak a, pilna siamna, sum leh pai zongin ahi zong I vakkhiat loh, zinkhiat loh hong kiphamawh ta hi. Tua bangin Zogam kici leitang pua pial peuh lehang minam dang kici mihing a tul, a then, a mak tawh kikhawl ta I hih ciangin tu ciangcianga I kampau zat leh tenna mun min bek tawh  Lusei, Paite, Tedim, Thado, Hmar, Gangte, Zou, Simte, Kom, Vaiphei cih banga kikhen nen a, a min tuam puasa in mite kawmkal-ah I nuntak sawm hangin kuamah a suakta zo om loin I minam buppi mangthang khin thei ding hi cih phawkin gam dang mite leh I kiim I pam-a mi dangte in hong phuahtawmsak uh minte zang liang loin ei minamte in I zat ngei min khat peuhpeuh ahih nak leh ei aa hi cihna tawh sang thei in, minpi khat I let hun hong tung ta hi. Nautang tangpi tangta in I ngaihsut ding panin gam khat leitang khat sungah I om khawm thei pah kei zongin lungsim sunga ki-itna, minam nuntakna leh gamtatna tawh kipumkhatna (cultural identity) I neih sawm ding kisam hi. West Germany leh East Germany nangawn communist leh capitalist gam-a kikhen hi napi in Berlin kidalna baangpi (Berlin Wall) satkham in gam khat suak kik hi cih I phawk ding thupi hi. Zo minam khempeuh kihothei a, minpi khat leh paupi khat tawh I kalsuan kei leh a mangthang ding sa-a nungta lai bek hi hang cih I phawk kim hun ta hi. Zo suante in sawt I mumang tai luat a, I khanlawh hak luat khak leh minam dangte in hong nomvalh khin man ding hi. Tu mahmahin zong pawlkhat I ngawng ciang dong, pawlkhat I kawng ciang dong, pawlkhat I luzaang dong bang hong valh khin zo in, Zopau, Zo ngeina leh Zo puan silh dan nangawn kithei nawn lo hi. Minam mangthangte hilo a, I suahtak zawh na’ngin I kilomkhat ding, I kipumkhat ding kisam hi. Kipumkhat-a lawng khat sunga thun I bat theihna dingin kisam masa pen a, an lim nono bek ne a, puan hoih nono tawh kizep a, I kigensiatsiat hun hi nawn lo hi. Ei tuibang kigam leng kua’n gibang hong khen ding a, ei gibing kikhen leng kua’n tuibang hong gawm diam? Singgam leh sing dang eng dingin Sian in Zomite hong siam lo hi.



Friday, 29 July 2016

THEI LENG VAL LO

THEI LENG VAL LO
India gam Uttar Pradesh state sunga om Agra khuapi ah Taj Mahal pen "Itna lahna dinga kibawl" (symbol of love, monument of love) ahi hi. Hih Taj Mahal pen Mughal kumpi 1628–1658 kikal sung a uk Shah Jahan in a zi, Mumtaz Mahal a sih khit nungin a itna lahna leh phawkna dinga a lam ahi hi. Taj Mahal pen a tamzaw lawm kingai, nupate khawngin mu nuam in, hawhna dingin a lunggulhna mun ahi hi. Taj Mahal pen a san'na (Height) 73 metres (240 ft) hi a, kum 20 val (1632–1653) kilam a, Red Fort, Delhi lam makaipi Architect Ustad Ahmad Lahouri makaihna tawh Mughal architecture stai/style tawh kilam ahi hi. Hih moseuleum complex lamna dingin India, Persia, Europe leh Ottoman Empire panin nasem mi 20,000 leh saipi 1,000 kizang hi. 2014 kum in hih munah mi 7-8 million kikal hawh hi ci-in kiciamteh hi. Tourist season hun ciangin nisim in mi 45,000 in Taj Mahal en dingin hawh den hi. UNESCO in 1983 panin World Heritage site ci-in na ciamteh hi.
1992 kumin Princes Diana a pasal Prince Charles (Englandte kumpipa) tawh a kikhen ma uh kha nih in hih mun hong hawh hi (a pasal tawh hawh ding ci-in geelna a neih hangun a nupa kal uh buaina hangin Diana bek hong hawh hi). Amah bek Taj Mahal konga tutna ah lungleng leh tangkhat kisa mahmah hi leh kilawm in maan kizaih hi. Princes Diana it ten tua maan a muh ciangun a tangkhatna leh a lungzuang ding dan na nak thuakpih mahmah uh hi.
Ahih hangin hih suangpak/suangngo a kibawl Taj Mahal pen itna lahna lim hi takpi hiam? I theih loh thu tampi na om hi. Tuate nam li gen ni :-
1. Mumtaz Mahal (a minpi Arjumand Banu Begum) pen Shah Jahan' zi thumna ahi hi. Shah Jahan in zi sagih nei hi. (Thupi ei  )
2. Shah Jahan in Mumtaz a kiteenpih theihna dingin Mumtaz' pasal thahsak hi (Nasia ei leh leuleu).
3. Mumtaz in ta 14na ding a neih dingin nausuak natna hangin si hi. A ta bel dam a, amah dam zo lo hi. (Wow).
4. Mumtaz' sih khit a sawt loin kumpi Shah Jahan in Mumtaz' sanggamnu teenpih hi (Lamdang leuleu ei).
Itna kici koi ah om a, itna lahna dingin Taj Mahal a bawl hi takpi mah hi ding hiam?


Thursday, 28 July 2016

A NGAIHSUT HUAI THU PAWL KHAT

A NGAIHSUT HUAI THU PAWL KHAT:



v  "Mi gina lote n zuauthu phuak uh a, mimawl ten um in, nang hong mudah ten thangsak uh hi."

v  “Sepna om lo tawh thu ngaisutna pen ngaihsutna si ahi hi”.

v  “Mihaute in mizawngte’ neihsa a suamsak uh ciangin sum bawlna kici hi. Mizawngte in tua bang gamtatna a lehdo uh ciangin ngongtatna hi kici hi”.
      –Mark Twain.

v  “Numeite in gam teng hong uk le uh kikap taktakna om lo ding a, ahi zongin gam khat leh gam khat a kitheih loh kal un kinak gensiat mahmah ding uh hi”. –Thu Hoih La Hoih

v  “Nuntakna pen laivuanna lak panin a haksa pen ahi hi. Mi tampi kia uh hi. Bang hang hiam cih leh mi khat ciat i nuntakna pen kibang lo napi midang khat nuntakna etsim in tua tawh kibangin kigelh (copy) uh hi”.

v  “Mi thuman khat a tun'na ding a tun' khit nungin poi a sak het loh dongin va nawknawk nawn se kei in”.

v  "Tampi theihna pen pilna hi bek lo a, i theih sunsunte zatsiamna zong pilna mah hi".
-Thu Hoih La Hoih

v  “Zawng i cih pen a haute tawh i kiteh man hi”. – Job Thawngno.

v  “Kisap a hau lote mihau hi lel hi”.

v  “Na hau lam na kitheih nop leh sum in a lei zawh loh na san' sa thuphate simsiam in”.

v  “Na thuphate simsim in, lungdamna nak hi. Mi’ thuphate simsim in, hazatna nak hi”.

v  “Tu-a na tun'na ciangah lungdam in, ahih zongin lungkim nai kei in”.

v  Nungta taktak na hih leh na khantohna muh ding om ding a, tua loin bel a nungta mawkmawk hi teh.” –Robert Browning.

v  “Mi pil na suah nop leh kipilsak kei in”.

v  Dotna: Mittawte sanga mi kamsia zaw a om uh diam?

Dawnna: “Om e, khua mu thei napi mailam ading muhkholhna (vision) a nei lote hi” - Hellen Keller (bengngong-mittaw, American Author, political activist, lecturer).

vDotna:Sia aw, gu (poison) i cih bang hiam?

Dawmna: A val lua na khat peuhpeuh pen gu hi lel hi. Kidawm in”.

v“Mi’n i tungah na hoih lo hong bawlte pen a sawt loin huih leh guahte in a man’sak pah theih ding in sehnel tungah ciapteh ding hi. I tungah hong kibawl na hoihte ahih leh suangpi tungah a mang thei ngei nawn lo dingin ciapteh ding hi".

Photo: Hellen Keller



MAINAWT DING KHANGTO DING... Lets Go!

MAINAWT DING KHANGTO DING... Lets Go!
A kinawh mahmah, a khangto mahmah leh a kikhel khel leitungah a teng i hi a, hih hun sungah I dam khawsuah tekna dingin a kisam mahmah pen 'mainawt nopna lungsim' (progressive mindset) hi. Hih mainawt nopna lungsim in pen lawhcin'na tuang lamsau i zuihna leh thu dangah zong hong huhin hong lamzang sak mahmah ding bek tham loin I nuntakna zong hong nuamsak zaw ding hi. Tua lo in bel 'a papai' I hi lel ding hi.
"A sanna lam ka kahto hi, nisim a thak ka tungto hi" cih la a sasate i hi a, hih la pen mimal kim I nisim nuntakzia hong genkhia la hi takpi peuhmah leh pen I mailam ding bangzah in limci in nopci ding hiam cih khawng ngaihsutna ah hong om kiau zel hi. A thu limlim in, a ngei a bang den ding leh kiamsuk lam peuh a manawh zawsop dingte I hi hiam? Hi lo hi hang. I limbelh Tung Sianmang lungawina zong tua hilo hi.
"I tunna ciangciang panin mainawt ciat ni" ci-in Sawltak Paul tungtawnin hong kipulak a, "Ka tuute a nungta mawkmawk bek hilo in, nuntakna cingtaak a neih theihna dingun a hong pai ka hi hi" hong ci lai a, a bang thu hi ta hiam? Van a I Pa in zong 'mainawt ciat ni' mah hong ci hi leh kilawm sa ing.
Tua hi a, khantohna (growth) thu tam lo kuisuk lai leng . John C Maxwell a etteh kawm in... ðŸ˜‚
1) I khantohna dingin i kikhel kul hi. A ngei bangin i pai den leh a ngei mah I bang den lel ding hi. Kikhelna (change) limlim pen khantohna hi pah a ci bel I hi kei a, ahi zongin I khantohna dingin I kikhel kul hamtang aci I hi zaw hi.
2) Khantohna pen ei thu hi a, eima deihteelna lieuliau hi. Khantoh a ut-a a hanciamte adingin pen thuksa an mah a bang hi lel.
3) Khantohna pen amah a hong piangtawm leh hong omtawm thu (automatic) hilo a, hanciam a kul leh man piak a kul (pay the price) thu hi.
4) Na khantohna ding pen nang mawhpuakna (responsibility) hi a, nangmah ah kinga pen hi. Nang tavuan na lak kei leh piang lo ding hi.
5) Tuni a na khantohna in mai lamah gah limci zaw hong ne sak pelmawh ding a, kisik hethet lo ding hi teh. A haksa phot phial zongin hanciam huai hi.
6) TUNI in kipan pah in. Zingciang na cih leh zingciang zong zingciang mahmah cici ding hi teh. Kum sim a ngei bang den lo in, a hoihzaw hih sawm den ding hi. Tua pen nang leh nang na kipiaktheih letsong manpha pen zong hi.
Thumong : Poet minthang Robert Browning in, " Why stay we on earth except to grow?" ana ci a, khatpa leuleu in pen "Growth is the only evidence of life" ana ci sawnsawn hi. A kinaih lua kei zongin deihkaih takin hi danin khaikhawm ziau leng : Nungta taktak na hih leh na khantohna muh ding om ding a, tua loin bel a nungta mawkmawk hi teh. Tua manin khanglo in mainawt ciat ni. Tua ahih kei leh nuntak man bang om hiam?
@Tg. Samuel Nas

Wednesday, 27 July 2016

A KIBANG LO TENG GAWMKHAWM THEI LENG PICIN’NA

A KIBANG LO TENG GAWMKHAWM THEI LENG PICIN’NA

·          Zomi it ing ci napi Zo ngeina, Zolai leh Zopau a thei lo, siam lo leh don lo tampi ki-om hi.
·          Zomi it ing napi nam dangte  ngeina, pau leh lai bek a thupi ngaihsutsak kitam mahmah hi.
·          Zogam hong paal ding ngaklah ing ci napi Kawlgam Vaigam kigawmna ding a langpang kitam kitam mahmah hi.
·          Zomite I kibatna tampi thei napi I kibat lohno neu nono teng bek a tangkopih den kitam mahmah hi.
·          Zomi sungah thu-um kici kitam napi thu zui kitawm mahmah hi.
·          Zomite’ Pasian khat bek hi cih tel napi hangin kipawlna thak bek phut ding a hanciam kitam mahmah hi.
·          Zomi sungah pawlpi sia kihau mahmah napi a tuute a don vet lo kitam mahmah hi.
·          Zomi mah laam to nuam ing ci napi koppih ding namdangte bek a deih kitam mahmah hi.
·          Zomi sungah a pil kisa kitam napi a ciim kitawm mahmah hi.
·          Zomite lai sim thei kitam napi laisim uuk kitawm mahmah lai hi.
·           Minam kician min neih ding a deih kitam napi,
                   Mi dangte hong lawhna/ciamtehna minte a zang nuam kitam mahmah lai mawk hi.
·          Thuman, thuhoih gen siam kitam napi a zuisiam kitawm mahmah hi.
·          Facebook, Whatsapp leh group tuamtuam a ngaihsutna hangsan tak a gen ngam kitam napi,
                 Minam kipawlna ah kihel nuam lo, mi phinna dinga zang kitam mahmah lai hi.
·          Minam kipawlna a phatuamngaihna tawh na hahkatte group ah ciak tam khol lo hi.
·          Minam adingin ngaihsutna hoih pipi nei napi a kalsuan/sem nuam vet lo tampi mah ki-om hi.
·          Minam kipawlna a kihel nuam napi mite vaihawmna na demdem, gensiasia, phunphun tampi kitam mahmah hi.
·          Nungzuih siam sawm lo a makai hih ding bek lunggulh zong kitam mahmah hi.
·          Makai ut kitam mahmah napi makai zaa lensak leng sazuk kii puak-a a pua kitam mahmah leuleu hi.
·          Ngaihsutna tangkopih nuam lo leh laigelh nuam lo tampi om napi,
                 Mi’ ngaihsutna leh laigelhte na sel nuam sese a hai bang na ngak tampi mah om veve mawk hi.
·          Minam adingin hoih ding hi ci-in na khatpeuh a kipatkhiat ciangin geelna bangmah nei khol lo napi,
                 A langpan’ nuam sese mi kitam mahmah leuleu hi.
·          Minam kipawlna a kihel nuam lo napi minam min zanga hamphatna ding zong kitam mahmah hi.
·          Nungtakzia (living standard) a khantoh ciangin a minam thupi sim loin nam dang thupi bawl tampi ki-om hi.
·          A puk mite phong loin a ding mite sawnpaih siam kitam mahmah hi.

I teenna, I khankhiatna, I sangkahna, I thumuhzia, I thusan’zia a tuam tek manin ngaihsutna kibang lo tampi hong piang hi lel a, a lamdang hilo hi. Ngaihsutna a kibat loh hangin kituambawl ding, kideidan ding, kiseel niloh ding, kigalbawl den ding hipah lo hi. Mao-tse Tungin in, “Lei tampi (ngaihsutna tampi kilaisak ngeingai in, paak za tampi mah paaksak veve ni,” a cih phawkhuai hi. Ngaihsutna hoih leh hoih lo tuamtuamte hong kikhitsiang ciangin a hoih hong piang thei hi. I ngaihsutna leh thu sanzia a kibat loh hangin I minam minsiatna ding leh mindaina ding a deih ki-om tuan lo hi. I lunggulh leh I lamet pen I minam khantohna ding na hi kim tek a, I ngaihsutzia leh I thupi sim masakte a kibat lohna man na hi zawsop lel hi. A kisam thu pen bang hi hiam I cih leh I ngaihsutzia kibang lo teng kimangngilh bawl phot in, tu khawm in, lungngai khawm in, I deih leh lametna I ngah theihna dingin thu limtakin I kikupkhawm in, I lungngaih khawm hunta hi cih phawkhuai hi. I kibat lohna leh ngaihsutna tuamtuam them nono teng I pii bawl sangin I kibatna a tamzaw teng gawm khawm zaw in, lung kihual-a tui bangin in luan khawm theihna ding leh lawng khatin I gin theihna ding I geel hunta hi. Khat leh khat aw kidang githa khau hong gin’ khawm ciangin kilawm diak se a, mel tuamtuam sagih a nei Sakhituihup (VIBGYOR= violet, indigo, blue, green, tallow, orange, red) zong mel/pum khatin hong kigawm/kilat ciangin ithuai in, deihhuai in, kilawm mahmah diak se hi cih i phawk a, githa leh Sakhituihup’ pumkhatna etteh leng I minam leh I gam sungah ki-itna hong piangin, hong khangto in, hong picing in, hong paallun peelmawh ding hi. A kibang lo teng gawmkhawm thei leng picin’na, kilemna, kituahna, khan’tohna leh cidamna hong piang thei pan ding a, I ma hong vang in, kivanglian in, kithakhauh thei ding hi.

Leitung van nuai-a om Zo suante ki-it diamdiam in, kihothei in, kilomkhat in, kipumkhat zo taktak lehang bangzahta 
in thakhauh ding, vanglian ding I hi hiam cih thu bang ci leng kitel zo pen ding hiam cih Sia Khup Za Go’ sunmang lungngai khawm ni:

“Zogam sunga sing khempeuh singpi khat hong suak hen la,
Zogam sunga pasal khempeuh pasalpi khat hong suak bembam hen la,
Zogam sunga hei khempeuh  heipi khat hong suak beba hen la,
Zogam sunga lui khempeuh Zogunpi khat hong suak hen la,
Tua pasalpi in tua singpi pen tua heipi tawh tua Zogunpi sungah
Hong phuk suk zuai tazen leh bang zahta’n a gin’ ngaih zen tam!”

Hih la tawh khum ni,

“Tun leh zua, lia leh tang teng aw,
Singgam dang a eng dingin ah,
Tung Sianmang in lung awi lo a,
Gual tawh kim ding Sian siam hi”.


(A nuai-a milim lim takin ngaihsun kim thei ciat in, etteh thei leng I tup tangtung peelmawh ding a, i gam ah kituahna hong piang in, hong paallun ding hi).

Tuesday, 26 July 2016

A LAWM NGAIHPA MILLIONAIRE AHIH HANGIN A SUM ETLAH SAK VET LO NUNGAK ETTEH HUAI CAMILLE


A LAWM NGAIHPA MILLIONAIRE AHIH HANGIN A SUM ETLAH SAK VET LO NUNGAK ETTEH HUAI CAMILLE
July 26, 2016: Francegam mi, French player ahih banah Manchester United player Morgan Schneiderlin pen i theih kim ciat mah bang un nipi kal khat in £100,000 lawhkhia a, ahi zongin a nungaknu Camille Sold, kum 21, in tukpeng siamte' nungak dangte bang loin kithupi sak lo, kiliansak vet lo in, a tanvalpa' sum neih pek khat nangawn zatsak ut lo hi.
Camille Sold mi hausa hiam? Hausa vet lo hi… University a economic degree buaih ngah khat leh Manchester City khua lai a Adidas sumbuk khat ah sumbuk ngak numei khat hi lel a, nai kal khat in UK sum £10 khawng bek lawh hi. Ahih hangin a tangvalpa' hauhsakna in a lungsim ah thu gen tam het lo hi. A tangval pa'n nipi khat sung (7 days) teng in £100,000 a lawhkhiat pen ama' a dingin bel kum 6 a lawh tawh a kikim hangin a sumbuk ngak a khawlsan ding ut lo ahih manin a tangval pa'n lungdampih mahmah a, pakta mahmah hi.
Morgan Schneiderlin leh Camille Soldte' inn khat ah teng/om khawm uh hi. Camille Sold pen sumbuk ngak a hihna thu Manchester United club deih mahmah (Fan) khat (Camille-te' vanlei zel/customer) in Camille Sold a muh in a muh ngei khat tawh kibangsa pian in, a ngaihtuah kik ciangin Morgan Schneiderlin' nungaknu ahi cih theihkhia a, lamdang sa lua ahih manin leitung-a tukpeng siam minthang khat ngaihzawng nu'n hih bangin na a sep lamdang a sakna thu tangko liang hi.
Zolia khat Camille hi leh a bangci nuntak zen tam?
-www.ibtimes.co.uk/Muante Tangpua ðŸ”µLengtonghoih News Network


Saturday, 23 July 2016

MITE NUNTAKNA HUTKHIATNA DINGIN A NUNTAKNA A PIA KHIA NGAM NUMEI HANGSAN LEH A ETTEH HUAI NEERJA BHANOT' TANGTHU

MITE NUNTAKNA HUTKHIATNA DINGIN A NUNTAKNA A PIA KHIA NGAM NUMEI HANGSAN LEH A ETTEH HUAI NEERJA BHANOT' TANGTHU
Neeraj Bhanot pen September 7, 1963 in Chandigarh, Haryana state, India ah piang hi. Pan Am Flight 73 vanlengah 'purser' (account leh official lai lam sai ulian, vanleng sunga tuangte kem) in nasem ahih manin Mumbai, Maharashtra pansan hi. A pil sinna pen St. Xavier's College-Autonomous, Mumbai hi a, Rama Bhanot leh Harish Brahanot leh tanu neihsun ahi hi. Sanggam pasal nih - Akhil Bhanot leh Aneesh Bhanot nei hi. September 5, 1986 in Karachi, Pakistan ah Libya kumpi in huhna a piak Palestine gam-a mi gilo Abu Nidal Organization terrorist ten Pan Am Flight 73 pikawi (hijacked) in, kaplum uh hi. A sih in kum 22 bek pha hi.
A NEU LAI THU LEH A NASEPNA:
Haryana state khuapi Chandigarh ah Punjabi (lutuamte) nam sang Brahmin innkuan panin September 7, 1963 in piang hi. Chandigarh khuapi sunga om Sacred Heart Senior Secondary School ah pilna sin kipan hi. A innkuan un Mumbai ah a kisuan uh ciangin Bombay Scottish School ah sangkah zom in, St. Xavier's College, Mumbai panin graduation buaih ngah hi. Sangkah a zawh ciangin Modeling lamah lut in, model sem a, lawhcing mahmah hi. Tua khit 1985 kumin Franfurt, Germany zuan-a leng vanlengah Indian cabin crew sep ding lunggulh zaw ahih manin Pan Am vanleng ah attendant job kici Vanleng nungak sem dingin luttheihna ding ngen hi. A ngetna kisan'sak a, Miami, US ah training (tintan) va kah in, va zo hi. Hong ciah ciangin vanleng nungak bek hi loin vai thupi lam sai 'purser' kici sum lam leh zum lai poimawh lamsang ulian leh vanleng sunga tuangte kem dingin nasepna hoih mawh lo khat hong ngah hi. Nu leh geelsakna leh thusiamna tawh March 1985 in pasal nei-in, tua khit nung a pasal omna Doha, Qatar ah om uh hi. A pasal in mo man (dowry) hang tawh buaina bawlin simmawh lua ahih manin kha nih khit ciangin a nunglam zuan in, nua kik ziau hi.
A SIHNA THU:
Pan Am Flight 73 vanleng ah hong purser sem a, tua vanleng tawh Mumbai, India vanleng phual panin USA lam manawh in September 5, 1986 in khualzin mi 361 leh nasem 19 tawh Mumbai vanleng tual pan hong zinkhia uh hi. Vanleng sunga tuangte pen India, US, Mexico leh Pakistan mi ahi hi. Pakistan gam Karachi vanleng tual ah tomkhat a tawlngak pak sungun mi gilote Karachi airport security guard puan silh in, vanleng sungah mi nga lut uh hi. Tua mi gilo ten rifle, pistol, grenade leh a kawng uh-ah bomb gak uh a, a vanleng uh pikawisak (hijacked) uh hi. Mi gilote lut cih a theih ciangin vanleng hawlte zasak pah a, vanleng hawlte zong manlang takin thukin leh tuahsiatna hunah tawmkhiatna dinga kibawl tawlet - emergency window pan na tai sim uh hi. Vanleng hawlte om nawn lo ahih manin vanlengin maban zom thei nawn lo a, Karachi vanleng tual ah omcip hi. Vanleng sungah amah bek thu nei pen leh zalian pen suak ahih manin na khemepuh amah bek mahin thuak pha deuh hi. Mi gilo ten vanleng sunga US mi khempeuh that ut uh ahih manin US mi teng a kikhentuam theihna dingin vanleng suanga tuang teng passport kaikhawm dingin Neerja thupia uh hi. Neerja in vanleng sunga US mi 41 tuangte passportkhempeuh tutna nuai-ah seel sakin, pawl khat niin paihna paai hi. Tua bangin nai 17 sung a omcip khit uh ciangin mi gilo ten thau tawh kap gawp uh-a, tua laitak in pawl khat tawlet ah a tuak khia mante tuak uh a, Neerja in vanleng kongkhakte hong in khualzin mite a kumsak hi. Vangleng sunga tuang mi 361 lakah mi gilo ten mi 20 kalum in, mi 100 kapliam uh hi. US mi 41 lak panin nih hunkhia zo lo hi. Amah kum sese loin mite a kum saksak a, US mi naupang thum a hutkhiat laitakin mi gilo ten kaplum uh ahih manin September 5, 1986 ni-in a nuntakna a bei hi. A sih in kum 23 a phakna ding ni nih bek in sam lai hi. Pam Am Flight 73 suamna ah suakta Dr Kishore Murthy in mi gilote makaipip pa'n  Neerja Bhanot' tawh a thau su tuah in, kaplum hi ci-in TOI news in suaksak hi. A hunkhiatte lakah kum 7 mi pasal khat kihel a, tu-in tuapa vanleng captain suak a, tua pa’n Neerja pen kei hong gumkhia leh a ettehhuai lianpen a ka neih hi ci hi. A hutkhiatte bek hilo leitung-a vanleng nasemte leh leitung mite adingin a etteh huai numei hangsan suak hi. 
Hih vanleng hijackte pawl pen Abu Nidal Organisation kicite hi uh-a Libya gamah ah training (tintan) a man uh ciangin Pakistan hong ciah uh ahi hi. Amau tupna ahihleh vanleng sunga om America mite manin Cyprus a thongkia a om a lawmte uh hotkhiat ding ahi hi. A ngetna bangun Cyprus a thongkia a kikhah kei leh US mi khempeuh thah dingin ngim uh hi. Tua mi gilote ngate Pakistan ulian ten man in, thongkia dingin a tungthu uh kigelsak hi. Tua vanleng pikawite (hijackers ) lak-a mi kaplumpa Zayd Hassan Abd Al-Latif Masud Al Safarini ahi hi. Tuapa pen 2001 in Pakistan uliante leh Abu Nidal Organisation uliante thukimna tawh thong panin kikhah khia a, ahih hangin a kikhahkhiat zawh a zing ciangin USte’ FBI ten Bangkok ah na man uh a, kum 130 thong kia dingin Colarado, US thongah khum kik uh hi. Associated Press report in 2009 in a genna tua mi gilo lite thongah a kikhum ding hun ciam zah (life sentence) a kikhum khit un kikhah in, Palestine ah lut uh a, tua khit nung a omna uh kithei nawn lo hi ci hi. A kikhahna ding uh US in a dal hangin Pakistan kumpi’n kikhah veve hi. US kumpi in hih mi ngate lutang man dingin $5 million ciam hi. January 2010 in Pakistan intelligence ulian khatin a kikhahte lakah khat Jamal Saeed Abdul Rahim tuithei vanleng (drone) tawh North Waziristan ah kithat hi ci-in a gen hangin a sih leh sih loh kitel lo ahih manin tu dong FBI Most Wanted Terrorists leh Rewards for Justice Program lists.sungah a min kiciamteh lai hi.
PAHTAWINA TUAMTUAM A NGAHTE:
1). India kumpi in mihangsante tungah pahtawina a piak ‘Ashoka Chakra Award’ kici 1987 in pia hi. Ashoka Chakra Award pahtawina ngah teng lakah a naupang pen ahih banah numei a ngah masa pen ahi hi.
2). Pakistan kumpi in a mi dangte itna lahna leh a nasepna hoihna hangin pahtawina a piak ‘Tamha-e-Insaaniyat’ (For Showing Incredible Human Kindness) kici pahtawina pia hi.
3). US kumpi in vanleng a tuangte bitna ding a vaihawmsakte tunga thaman a piak ‘Flight Safety Foundation Heroism Award’ kici 1987 in pia hi.
4). 2005 in United States Attorney's Office for the District of Columbia, US in Justice for Crimes Award pia hi.
5). 2006 in United States Department of Justice, US in Special Courage Award pia hi.
6). 2011 in India kumpi in Civil Aviation Ministry Award pia hi..
7). July 2, 2016 in UK Parliament inn dawl nuainung (House of Commons) in Bharat Gaurav Award kici pia hi.
NEERJA BHANOT THU TAWH KISAI:
*LAIBU: A sih khit nungin a sanggampa Aneesh Bhanot in "THE NEERJA I KNEW" cih laibu khat gelh in hawmkhia hi. Tua laibu sungah mi ten Neerja a muhdan tuamtuamte uh kaikhawm in gawmtuah khawm hi.
*MOVIE- Neerja tangthu Saiwyn Quadras in gelh in, Ram Madhvani in Director sem a, India gam-a Bollywood ah lim kineihsiam Sonam Kapoor in Head Purser semin "NEERJA" cih movie February 19, 2016 in Bling leh Fox Star Studio-te kipawlin leitungbup ah hawmkhia uh hi.
* A inkuanpihte in amah a phawkna uh leh a it luatna uh lahkhiatna ding ngimna leh mi dangte a diakin numeite phattuamna ding ngimna tawh “Neerja Bhanot Pan Am Trust” kici phuankhia uh hi. Hih “Neerja Bhanot Pan Am Trust” in kum simin pahtawina nam nih piakhia den uh hi. Tuate:
1). Vanleng nasemte - Leitunga vanleng nasemte in amau nasepna ah citakin mipite adingin nungta a kalsuante pahtawina ahi hi.
2). Neerja Bhanot Award-Hih pen adiakin India numeite ading ahi hi. India numeite sung panin leitung haksatna tuamtuamte sungpan thuman thutak nuntakpih in, mite adingin a nuntakna a zangte pahtawina ahi hi.
*LAILU (POSTAL STAMP) - Kum 2004 kumin Indian Postal Service-te in Neerja pahtawina in lailu (postal stamp) bawlin hawmkhia uh a, India gamah kizang hi.
Thu khupna:
Ama’ nuntakna ah nopna tampi a om tei sam hangin gentheihna tampi mah a thuak hi. Mite neumuh nupisa dinmun cih mindaina a ngah hi. I nuntakna ah i lunggulh masak hita kei mah leh maizumna leh min daina i thuakte hangin lungkia in om tawntung loin, tui buasa kiluak kik thei lo cih tawh a beisa hunte lungngaingai lo in, lei (bridge) kang khin sa nung et den loin, thathak lai in, na hoih sem in i mailam i lametna tawh i nawt zawk ding hong sinsak ni. Mi gilo ten America mi teng passport a nget laitakun pia nuam leh pia ziau thei ahih banah tuate pia leh ama’ buai kisam loin tuate tungah siatna tung ding hi lel hi. Ahi zongin mel leh sa leh omna kibang lo, ngeina kibang lo namdangte thuak ding phal tuan loin midangte a itna, a kepna leh a khualna etteh huai hi. Ei thu-um kici ten i muh theih i mipihte nangawn it zo loin i muh theih loh Pasian it ing i cihcih pong pen kingaihsuthuai hi. Sihna limguam sungah i om phial zongin eimah tawh kibang nuntakna a nei, Pasian in a it midang namdangte ading i hih theih zahin hanciam in nungta in i kalsuan ding hanciam hong sinsak hi. Kongkhak a hon’ theih phetin amah pai khia masa pah ziau leh a kingah hi napi in paikhia het loin ama pumpi sangin ama khut nuai-a om khualzin mipite leh a naseppihte a paikhiasak hi. A tawpna ah a nuntakna a bei lawh liang hi. I sepna. i bawlna pen cihtakna tawh i sep tawntung ding Neeraj in hong sinsak hi. Eima hon’ sa kongkhakte ah eima angsung khualna bek tawh kalsuan ziau loin eima khut nuai-a om mite, i naseppihte leh midangte adingin vaihawmsak masak phot ding hong sinsak hi. Mite muan theih ding nasepna i let leh mite muan tak dingin nasep ding hanciam huai cih mangngilh kei ni. No hoih khat peuh (neu nono ahi zongin) kuamah muh loh sunga i sep, kuamah maipha i ngah kei zongin na hoih i septe pen Pasian in hong mu den a, a thaman hong pia peelmawh ding hi cih phawk ding kisam hi.
Source: Wikipedia, “NEERAJ BHANOT"/Times of India/India Today/ Neerja Bhanot nuntakna pan thalakna’’ by Dong Mung.