Sunday, 27 September 2020

FACEBOK ZATSIAM DING KISINHUAI MAHMAH HI

 FACEBOOK ZAT SIAM DING KISINHUAI MAHMAH HI

1. Na maan (photo) pen nangma wall ah na post ahih manin "Hoih kei ta le'ng zong maan post zel ni ei," peuh ci daidai se kei in. Nangmah mimal thuneihna ahih manin FB thukham na palsat kei buang leh na maan khat peuhpeuh post theihna ding nangma thuthu hi lel hi. Hong comment ten, "Hoih kei mah ciai liakluak, pial pual," peuh hong cih khum leh lungkim lo lua kisa in na block pah kei phial zongin Unfriend ziau nuam lai ding hi teh. Nang personal account ahih manin FB Community Standard ah maan post teitei ding cih thukhun om lo ahih manin na ut kei leh koih sese kul lo hi. FB kici social media hi bek a, passport hilo hi.

2. "Maan kepna dingin post kik pong zel dih ni ei," peuh cih daldal, dualdual se kul lo hi. Maan kem nuam takpi na hih leh na post ciangin "Who can see this?" cih om a, "Only Me" cih om hi. Maan kem nuam bek na hih leh "Only Me" cih mek ziau zaw lel in la, na lawmte na muhsak nop teng tag in la, ahih kei leh, "Who can see this?" cihna ah na muhsak nop teng min at ziau lel in. Kuamah in na maan hong post in hong cih kei buang leh kisuanglah pipi kawm in post dah lel in. A khasia lua om lo ding hi. Kamsiam val lua leh kiniamkhiat val lua zong muinam tuam beek lo hi.

3. Nungak/tangval/zong lai/koppih nei nai lo na hih leh na lawm it nu/pa na itna thu peuh gelh in, post nuangnuang den se kei in. Na post sangin messenger/message panin khak lel in. Ahih kei leh messenger in hopih (call) in la, na itna, na ngaihna thu 24/7 in na gen zongin na FB account hong kiblock sak peuhmah lo ding hi. Na lawm ngaihnu/pa itna thu leh na kinap (kiss)/kawina maan khawng peuh uh post kha kei in. Zuthawl kilup khinsa, kikham khin (be-throttled) na hih buang kei uh leh ki-it kingaihpih peuhpeuh tawh kiteeng kha ding cih 100% om lo hi. A kiteeng khinsate nangawn a kikhen om thei lai hi cih mangngilh ke'n la, nang leh nang FB ah kizuakin, kiminsiasak kidaisak tawm sese kei in. A kikheel ciangin na mindai khin ding hi. Van zatsa nate ki-am lua nawn lo hi cih phawk in.

4. Maan (photo) kilawm lo (XXX pictures) khawng peuh post kha kei in. Na sisan hat lam hong hong theipih a, hong pakta sangin hong mullit leh hong lipkhap tam zaw ding hi cih mangngilh kha kei in. Na muhnop teta teitei a, na kep nop tentan leh nang ki-et ziau lel in la, na post ciangin "Who can see this" mek in, "Only Me" cih mek in la, tua danin kem zaw in. A val lua na post niloh leh FB thukham palsat na hih manin na FB account hong kikhak (deactivate/blog) sak thei lai hi cih thei khial kei in.

5. Na FB sunga na lawm maingap mahmahte ahih kei buang leh a maan postte uh-ah "Thau lua teh", "Tom lua teh," "Gawng lua teh", "Vom lua teh", "Limci lua teh," khawng peuh va ci kha kei in. Nang na gawn' manin amah a thau sa na hi bek a, nang na thau manin amah a gawng a sa na hi lel a, nang na saan' manin amah a tom a sa na hi lel a, nang na ngo manin amah vom a sa na hi kha lel ding hi.

6. Kei FB account hi ven ci-in kineihsakpih bawl lenlan in na guaktang/tanguak leh a mi' muhna panin kilawm lo zah dingin na ut teng peuh post kei in. Tua banga kilimci sak (nuam) lua na hih leh guaktang in khualak ah vak lecin zong phamawh lo hi (police ten mihai hong sa-in hong mat kei buang leh). Tua banga mi dangte in limci hong sak ding ut tentan na hih leh tua nu/pa va kimuhpih in la, na lah nopna mun teng va laklak zaw lel in. Na pumpi pen nang neihsa ahih hangin mi' muh theihtheih dingin van zuak bangin zuakzuai daidai se kei in. Gamtat khuahei kilawm lo (unethical) ahih banah Khristian ngeina tawh zong kituak lo hi.

7. Mi dangte phattuampih theih ding ahih kei buang leh na hawhna na ciahna, na zinsuk na zintohna thu khawng peuh Group khawng peuh ah va post daidai se kei in. Hong theihpih nuam dinga na upmawh teng tag ziau in. A tag ding dan na theih kei leh zong na thugelh a tawpna ah - With: ci-in na muhsak nop teng min gelh ziau zaw in.

8. Advertise Group ahih kei buang leh Group Account khawng peuh ah na meh lim nono mehte, nek lim nono nekte thu leh maan khawng va post sese kei in. LST thu zong a post nop leh Pasian thu tawh kisai post nading group tampi tak om hi. News Group khawng peuhah va postpost niloh kei in, a sim mel na om khol lo ding uh hi. Group Account-te na post ding ciangin lim takin a min en masa in la (a kisap leh Group information/guides and rules/regulation cihte sim masa hamtang in), tua khit ciangin a kilawm a kituak bangin thu post in. Na tawta lam va pulakhia niloh kei lecin zong hong thei khinsa teng zong hun khin zo hi.

FB zatsiam zong pilna khat mah hi cih mangngilh kha kei in. Na thu post leh na comment piak in na lungsim puakzia pholak hi.

✍️ Thang Khan Lian

No photo description available.

HUMPINELKAI LEH NAUPANGNO KHAT TANGTHU

 

HUMPINELKAI LEH NAUPANGNO KHAT TANGTHU

Ni dang lai-in ganhingte' kumpi gam (animal kingdom) ah gialkialna lianpi kialpi bangin tung tung hi. Humpinelkai in a an dingin ganhing dangte bat mat in, a balzan khit ciangin a neknekna manin a nuntakna uh humpi in a laksak khak ding a lauhna hangun ganhingte a phun leh a lehnan' (confront) ngam kuamah om lo uh hi.
A tawpkhong in humpi cih loh siah gahingte kumpi gam-a teng ganhing dangte in kimuhkhawmna (meeting) khat hong nei ngeingai uh a, humpinelkai sikbawm (iron cage) sung khatah a khum ding zia ngimna khat tawh thukimna hong nei thei ngawngaw uh hi. A ngimna bangun hong semkhia thei takpi uh a, sikbawm sungah humpineikai hong khum in tawh (key) kam khumin khumbit zo uh a, a nipi kal-a sim tua sungah humpinelkai bangmah pia loin khumcip uh hi.
Tua leh ni khat, humpinelkai kikhumna kiangah naupangno mun cih gam cih teng pheklek in a vak kawikawi khat hong vak a, hong tuak kha hi. Humpinelkai in tua naupangno kiangah, "Hong hunkhia ta peuh in boihboih aw...," na ci hi. Ahih hangin tua naupangno in hunkhia nuam pah lo hi. Humpinelkai in khitui luang liangin a hutkhiatna dingin kunh ngaungau ahih manin naupangno in zong tua humpi lainathuai hong sa a, ahih hangin, "Thu khat na hong ciam masak leh kong hunkhia bek ding hi. Tua sikbawm sung panin ka hong khahkhiat khit ciangin hong petlum kei ta peuh in," ci hi. Humpinelkai in naupangno a petlup lohna dingin a kamciam khit ciangin naupangno in hunkhia hi.
An leh tui ngawl in a kikhumna sikbawm sung panin humpinelkai hong pusuahkhiat theih ciangin naupangno kiangah lungdam ko a, naupangno in a nasep hoih maban a kim in (in complete) a sep bukim dong sem suak dingin nget beh lai hi. Koi ci nget hiam? Naupangno in humpinelkai' gilkialna a thoihna dingin amah mah hingtang in humpi an dingin a kipiakna dingin kalh hi. Naupangno in a hutkhiat ma-in a thukimna uh humpi kiangah genpha kik a, "Bang hangin nang tungah na hoih nang tungah hong bawlsak napi-in tu-in a sia tawh nang hong thukkik sawm mawk na hi hiam?" ci-in dong hi.
Humpinelkai in, "Boihboih aw, tu hun i leitung nuntakna pai zia pen na hoih lote na hoih tawh kithukkik a, na hoih i sepkhiatnate na hoih lo (gitlohna) tawh hong kithukkikna mun leh hun hi ta hi," ci-in dawng hi.
Hun sawtpi thu kituh in a kinial (debated) khit nungun humpi leh naupangno in na hoih i sepkhiatte a hoih lo tawh kithukkik a, na hoih lo i sepkhiate a hoih tawh kithukkik mah hiam cih thu a khensat ding leh kipsak (confirm) dingin ganhing thum a thu hamsa uh thukhensakna bawlsak dingin thukimna hong nei ta uh hi. Thukhenna a bawlsak ding ganhing thumte in na hoihte a hoih lo tawh kithukkik a, na hoih lote a hoih tawh kithuk mah hi ci-in a kipsak kim uh leh humpi in naupangno balzan in netum ding a, a kipsak kei uh leh a suahtaksakna dingin thukimna hong nei ta uh hi.
Tua leh, thukhen dingin ganhing masa penna dingin keel in hih bangin thu hong khen hi: "Humpi' thugen pen thuman mah hi a, na hoih i bawlte a hoih lo tawh hong kithuk kikna mun hi. Tua dingin keima tuah thu gentehna hi pah hi. En in... ka ekte lokho mipa in eklei dingin zang a, lei hoihna za dingin zang napi-in a khaicite hong pokhiat ciang leh a lak ciangin ka ek panin a ngah khaici kungte leh gahte ka nek ding cikmah in hong phal ngei vet lo hi. Mihingte in ka ekte eklei dingin a zatna panin a khaici pokhia leh gahte ka nek khak ding hong kham den uh hi," ci hi.
Humpi in naupangno kiangah, "Keel' thugenna pen thuman hi a, 1:0 hi ta hi," ci-in a hate gawi puak gamgam ta hi.
Naupangno zong cimawh kisa-in ui kiangah hong pai-in ama lamah pangin thukhen dingin hong cial hi. Tua leh ui in, "Lawm aw, na hoih i sepkhiatnate a piak kikna dingin a hoih lo tawh hong kithuk takpi mah hi. En in, sa bengin a kikuan ciangin cik leh nawng lak, kiak leh singbuk lakah sa hawlin ka tai kawikawi lam mi khempeuh in thei khin hi. Sa a kimat theihna dingin ka hanciam theih zah leh cihtakna siit loin ka huh hangin sa a kimat ciangin kei' thaman dingin a sate hong kipia loin a guh bulomtang teng bek ka ngah hi. Tua bek hi loin, zan ciangin galvil dingin inn pua-ah hong kikoih a, meihal biak piakna dingin tuuno a kizat bangin gutate' khutlum leh thautang thuak ding leh thang antah ding bang bekin hong kizat hun om lai hi," ci hi.
Humpinelkai in ui' thukhenna thukimpih mahmah a, a mukte liakin a ha a gawi puak guapguap kawmin naupangno kiangah, "Tu-in 2:0 hi ta a, kaam (chance or opportunity) khat bek na nei lai hi," ci hi.
A thum veina thukhen dingin sumkuang hong tuak kha uh hi. Sumkuang' kiangah a thu hamsa (problem) uh hong koh khit ciangun sumkuang in hih bangin hong gen hi: "Kong dawn'na kong piak ma leh ka thukhenna ka pulakkhiat ma-in na kinialna uh koi lai panin hong kipan a, i vekin a bul ah a ciahkik masak phot kisam hi," ci hi. A thum un a kinialna uh a kipat cilna mun ah va pai uh a, naupangno in a tangthu a bul a bal in a mun panin a suut khit ciangin sumkuang in naupangno kiangah:
"Humpinelkai na muh cil in koi ah om hiam?"
ci-in dong hi. "Sikbawm sungah om hi," ci-in naupangno in dawng hi. Sumkuang in, "Sik bawm sungah lut phot o leh," ci-in humpinelkai kiangah a gen bangin humpi lut pah buat hi. Sik bawm sungah humpi a lut khit phetin sumkuang in naupangno kiangah, "Tua hun in a sikbawm kikalh maw kikalh lo..." ci-in dong hi. "A sikbawm kikalh a, humpi tua sungah awkcip in pusuak thei loin awkcip hi," ci-in naupangno in dawng hi. Tua leh, sumkuang in thakhat thu-in tua sikbawm a tawhtang (key) tawh kalh khumin a kampha a suahsak naupangno kiangah, "Tu-in lungnuam in pai ta ni. Gen beh ding thudang om nawn lo hi," ci-in paipih hi.
Tangthu a deihna (moral): Thu khatpeuh na dawn'na na piak ding ciang leh thukhenna na bawl ding ciangin a tangthu kipatna a bul a bal kan masa lopi-in lawp luat manin dawn'na ahih kei leh thukhenna bawl khum kei in. Keel leh ui in a thukhenna uh pen naupangno leh humpinelkai' kinialna kipatna bulpi telcian loin amau thuakna pansan uh a, ahih hangin a man lopi-in naupangno' tungah zangin thukhen uh hi. I va tuah khak ahih kei leh i va kigolh khak lohna hun leh thupiang leh dinmun khatpeuh ah mite' thukhenna leh thugen ziate i va up khit pah khak ding kidophuai mahmah hi. Vukkhal ahih kei leh khuigep;khuainun (ice or wax) tuisuak sak napi buannawi kimlai suangtum bangin a khauhsak pen i tung sunni (sun) mah hi cih i mangngilh loh ding kisam hi. Thupha na tuahte zawhthawh thu zangin thusia leh gitlohna tawh na thukkik leh samsiatna ahih kei leh kamsiatna na tuak peelmawh hun hong tung veve ding hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs
No photo description available.

TEDIM BANG CIHNA HIAM?

 

TEDIM BANG CIHNA HIAM?

New Lamka khua laizangah kumpi lam lian khat a pai suak om a, tua pen Tedim Road kici-in ni sim-a i muh, zing tawh nitak tawh i tot tawntung lam ahi hi. (Behlapna: Tedim khuapi dong ta lampi tung a, India leh Kawlgam kizopna lampi hi)
HIH TEDIM KICI PEN KHUA MIN HI: Chin State sung saklam gamah khua lianpen ahi, Mikang kumpi hun- SDO zum omna hi a, tu-in Township zum omna hi. Chin State sungah khua a lianpen pawl hi.
TEDIM PEN GAM MIN HI: Tua Tedim khua panin Mikang kumpi hun lai-a SDO in a uk sung, tu-a Tonzang Township tawh kigawm gam teng pen Tedim gam kici hi.
TEDIM PEN PAU MIN HI: Tang lai-in hih Tedim khua-ah Teizang, Saizang, Dim, Khuano, Vaiphei, Zo, Thahdo, Sihzang, Hualngo, Phaileng, Khuangnung (tu ciangin Simte), Gangte, Guite, Losau cih bang kampau tuamtuam a zang mite a kiteen’ khopna, a kihelna panin pau thak khat hong piangin tua pen Tedim pau kici hi. Tedim khua-ah a teng mite pau zat cih nopna hi. Mikang kumpi hun lai-in Kam Hau’ pau a ci uh hi.
TEDIM PEN MINAM MIN HI: Chin State sungah Kawl leh Kala lo buang a gam mite pen Zomi a kici ciat uh hi. Zomi sungah kampau khat kizang taang thei pah nai lo a hih manin Tedim, Falam, Haka cih banga a hong kikhenna sung panin Tedim kampau a zang thei, a thei teng pen Tedimte hong kici hi.
Mikang kumpi in hong nutsiat ciangin tang lai-a Cimnuai ah a piang, puansilh nikten a kipan nop ni, dah ni-a tat dan kibang, man leh mual donga ngeina kihual zaw diak, Sialsawm leh Khuado pawite, gal aih sa aih dante nangawn a zang khawm, a nei khawm thei mite pen Kawlgam bekah hi nawn loin India gam sung, Bangladesh gam sung leh leitung mun tuamtuamah i om tak ciangin Zomi Tedimte cih pen kuamah in khahsuah loin i len kim ciat hi.
Tua bang minam kician leh kip khat i hih manin Tedim gam Khuadai-a om Pa P. Kham Do Nang in hih bangin la a phuak hi:
Dimtui ta cia sing lel vangthang,
Gam zaang kil bang i khan khawm nuam,
I khan khawm nuam e.
I khawl khawm a, i ho dam nuam e,
Tun min zua min i lawh khawm,
Tua mahmah nuam e, tua mahmah nuam e.
Rev. Khup Za Go (Nipipaak, August 1996, New Lamka, Churachandpur panin a kiteikhia leh 2004 kum in sia in a khet LEIVUI PANIN cih laibu Khawk Nihna “Gen Leh Gelh” article 77. Tedim Bang Cihna Hiam cih laimai 300-301 kikal ah a tuan’sak kik panin hong kila sawn ahi hi).

ZOMI CIH CIANGIN

Zomi cih ciangin:
Zo ngeina limtak lenin, puahin, kipsak hi.
Zo pau limci sakin, khangsak hi.
Zo lai bulbawlin mai nawtsak hi.
Zomi cih ciangin:
Zogam it in, khual hi.
Zo la phuakin, sa hi.
Zo heisa hahin, etlawmsak hi.
Zomi cih ciangin:
Zo min phuakin, thangsak hi.
Zo puan silhin, kizem hi.
Zo nik tengin, kalsuan hi.
Zo Minam Ni phawkin, tang hi.
Zo Kum Thak bawlin, Khua do hi.
Zo suan Zo note pantahin, don hi.
Zomi cih ciangin:
Zomi in Pasian’ lim leh mel hi,
Zogam in Pasian’ khutma hi,
Ci-in Pasian umin, mi dangte a it hi.
Rev. Khup Za Go (Dec. 22, 1983 ni-in a gelh Zo Aw Vol. I, No.3, July-Sept. 1985 laimai 18 pankiteikhia leh 2004 kum in LEIVUI PANIN cih a laibu bawl Khawk Nihna “Gen Leh Gelh” article 15, laimai 167 ah a tuan’sak kik panin hong kila sawn ahi hi).

ZOMI-IN KA SUAK HI

Zomi-in ka suak hi,
Zomi-in ka nungta hi,
Zomi-in ka si ding hi cih thu,
Kam dimdim tawh i kikopih hangin,
Dalpau lasakna tawh i gualnoppih hangin,
Laibu leh thukizakna ci tengah i kuih hangin,
Zomi leh Zogam in a phattuampih ding,
Mizawng leh gentheite in a phattuampih ding,
Khua lian leh khua tate in a met lawh ding,
Sepna i neih kei leh:
A ging thei zam leh khuang ahi zongin,
A kitum thei daltuah leh daktal ahi zongin,
A kimut thei tamngai leh pengkul ahi zongin,
Tawh a kibang i hi ding hi.
Rev. Khup Za Go (Zo Aw, Vol. I No. 3, July-Sept laimai 22 pankiteikhia leh 2004 kum in LEIVUI PANIN cih a laibu bawl Khawk Nihna “Gen Leh Gelh” article 16, laimai 167 ah a tuan’sak kik panin hong kila sawn ahi hi).
(Tedim i cih khua min, gam min leh pau min bek i genna hi loin ethnic ahih kei i tribe - minam min hi a, Myanmar government nangawn in Kawlgam sunga 135 distinct ethnic groups om hi ci-in official recognition pia-in a ciamtehna sungah Chin ethnic group tuamtuam 53 om hi ci-in official recognition in a ciamtehna sunga kihel minam min khat hi. Zomi i cih ciangin Zo suan minam tampi takte genna – zaipi a huam i minampi (nation) min i genna hi a, Zo suan sunga ethnic groups tuamtuam omte genna minpi hi. Ethnic group leh nation cih a kibat lohna khensiam ni. Ngaihsutna khuak a nei khempeuh in ciamteh in mangngilh nawn kei ni. - Thang Khan Lian)
Image may contain: 1 person, close-up
Image may contain: mountain, sky, nature and outdoor
Image may contain: one or more people, text that says "ZOMI NOW ALL TOGETHER"
Image may contain: one or more people and people standing, text that says "Zomi in ka piang Lemi in ka nungta Lomi in ka si ding"

Wednesday, 23 September 2020

HUN BEI DONG HONG OMPIH DINGIN HONG KAMCIAMPA MUANG ZAW DING MAW? AHIH KEI LEH ULIANTE MUANG ZAW DING MAW?

 

HUN BEI DONG HONG OMPIH DINGIN HONG KAMCIAMPA MUANG ZAW DING MAW? AHIH KEI LEH ULIANTE MUANG ZAW DING MAW?

Tu hunin Khristian a kineih pha diak pawl khatte leh biakna dangte leh mi dangte ngaihsutna thuakzawhna nei loin a khengval luate (religious bigots) in government in laws a bawl ciangin Christian biakna angvantuamna tawh thukhun a bawl ding vive lamen in lunggulh pong uh a, mi' khut tawh gul a man nuam biakna makai leh Sia nengneng leh pawlpi makai tam mahmah phengphang hi. Ahih hangin Khristian biakna hong kipatkhiatna pen Jesuh' thuhilhna zui-in a nuntakpihte thu umte Khristian ci-in a kiphuah masakna uh Antiok khua hi (Sawltak 11:26) a, government in Khristian th um mite a angvantuam khua hilo hi.
Leitunga democractic gamte pen minam leh biakna tuamtuam teen' khawmna ahih manin politics leh biakna kikhenna (separation of church and state or secularism) bulphuh constitution vive ahih manin government in biakna khat angvantuamin a deisak ding pen Lai Siangtho deihna leh genna tawh kitukalh in kilehbulh hi cih zong Khristian i kicih leh phawkhuai mahmah hi. Thukham khempeuh i zuih zawh hangin mi deidantuamna pen Thukham khempeuh palsatna hi ci-in LST in hih bangin na gen hi:
Lai Siangtho sungah, “Nangmah na ki-it bangin na vengte na it in,” ci-in a genna Topa’ Thukham zui le-uhcin a hoih hi pah hi. Ahi zongin mi na deidan uh leh note a khial na hi uh a, Thukham a palsat na hi veve uh hi. Mi khatpeuh in thukham dang khempeuh a zuih hangin khat a khialh nakleh a vekpi-in a khial mah ahi hi. (James 2:8-10)
Khristian hong pian'khiatna Antiok khua pen tua hun in milim biakna a zui Judea gam uk Rome Empire ukna sunga om hi a, Antiok khua i cih tua hunin singlamteh tungah khailup dingin Jesuh a lehhek conservative pupi Judah mite tamna khua leh Pilate mai-ah Jesuh thu kisit lai-in guta suamhat a minthang Barabbas khahkhiat ding deihin awngin, singlamteh tungah khailum un ci-in a ot ban uh-ah, "Hih mipa’ sihna hangin gimthuakna, kote a kipanin ka suan ka khakte dongun ka thuak ding uh hi,” (Matthai 27:25) ci-in kamciamin a awngkek mite tamna khua hi. Tu-in bel Antiok khua i cih Turkey gam-a Hatay Province sungah om ta hi.
Khristian hong kipatkhiatna Antiok khua ahih bek tham loin Sawltak Paul in pawlpi a phuatkhiat masakna leh a zinna a tam zawte pen Muslim gam Turkey gam hi. Khristian a khan'na ding leh a hatna dingin Roman Law leh Muslimte' Shariat Law in phalna a piakna hang tawh Khristian thu um na khang hanhan lo a, bawlsiatna a nasiatna munte ah Khristian thu um mi na kibehlap zawsop hi. Tu hun nangawnin leitung bup-ah Khristian a khang hatna pen Communist ukna China gam hi a, Khristian milip a tamna America gam, Mexico gam cihte sangin tu bangin a khan' zom leh 2025 ciangin China gamah Khristian tam pen ding hi ci-in biakna lamsang a kan research bawlte in genkhol uh hi.
Biakna suakta i zuih theihna ding "freedom of religion" cih upadi (constitution) sungah om in, suakta takin biak piakna nei thei napi-in Khristian biakna bit zo lo, dengdel sa-in a patau ngam laite pen Khristian a kineihkhem (pseudo Christian or fake Christian) teng hi lel hi. I gam constitution amendment (puahphat) kibawlin "freedom of religion" a kiphiat mateng pen Khristian bek hi loin biakna dang zuite adingin patauh henhan pahna ding om lo hi. Patauhna ding a gen mite pen zuau gen ahih kei leh mi meidawi teng bek leh conspiracy theories or propaganda in a bumhai gawp teng hi bek hi.
Khristian pawlpi lutang ahi Topa Jesuh in bang gen hiam cih leh, "Kei pen leenggui ka hi a, note pen a hiang na hi uh hi. Note in kei tawh loin bangmah hih thei lo ding na hih manun kei tawh a kizomte in gah tampi na gah ding uh hi. Kei tawh a kizom lo mite pen leenggui hiang bangin kipaai khia-in keutum hi. Tua bang hiangte meikhuk sungah kilawnin a kangtum hi. Kei tawh na hong kizop uh a, note sungah ka thu a om nakleh na deih peuhpeuh uh hong ngen le-uhcin hong kipia ding hi. Gah tampi gah le-uhcin ka Pa’ minthanna a kilangsak na hi ding uh a, keima nungzui na hihna uh kilang ding hi. Ka Pa in kei hong it zahin note hong it ka hih manin keima hong itna sungah om un. Ka Pa’ hong thupiakte zui-in ama itna sungah ka om mah bangin note in zong ka thupiaknate na hong zuih uh leh ka itna sungah a om na hi ding uh hi. Note hangin kei ka lungdam theihna ding leh note’ lungdamna a cingtaak a suah theihna dingin hih thute a hong gen ka hi hi," ci-in Johan 15:5-11 sungah na gen hi.
Jesuh in zankim laipi-in amah a sim kimuhpih khiankhian Farisai makai Nikodemus kiangah zan hawh lai-in a genna ah, "Pasian in leitung mite hong it mahmah ahih manin ama Tapa a um mi khempeuh si nawn loin a hin' tawntung theihna dingun a Tapa neihsun a hong piak dongin a hong itna a hong lak hi. Pasian in leitungah a Tapa hong sawlna pen mawhsakna thukhen dingin a hong paisak hi loin, leitung mite a honkhia dingin a hong paisak hi zaw hi. Amah a um mite in mawhsak thukhenna thuak lo ding uh hi. Amah a um lote pen Pasian’ Tapa neihsun um lo uh ahih manin mawhsak thukhenna a thuak khin ta uh ahi hi," ci-in Johan 3:16-18 sungah a genna lungngaihphat kik huai mahmah hi.
Khristian thu um kineih pha diak napi-in a patau baih pha diak sese leh Pasian a um ngam nai lo lailai mite aw, hih Lai Siangtho kammalte sim kha ngei nai lo na hi uh hiam?
"Topa a muang mite pen ling het loin a om tawntung Zion Mual tawh kibang hi. Jerusalem kimkotah mualte a om mah bangin ama mite’ kimkotah tua kipan a tawntungin Topa om ding hi. Thuman mite a khialhkhak loh nadingun amau a kipia leitang tungah mi gilote in amaute uk paisuak lo ding hi. (Late 125:1-3)
..Leimong panin kong lakkhiat, leimong kiu a gamla pen mun panin ka hong sapkhiat, “Nang pen ka nasem pa na hi a, nangmah kong teel khinzo a, nangmah kong nilkhia kei hi,” ka hong cih pa aw, nang hong ompih ka hih manin lau kei in. Na Pasian ka hih manin lungkia kei in. Nang hong thakhauhsakin ka hong huh ding a, nang hong huhin ka hong honkhia ding hi. Nangma tungah a heh mite khempeuh maizumna kithuaksakin kikoihkhong ding hi. Nangmah hong dem mite a mawkna suakin siatna thuak ding uh hi. Nangmah hong langpangte na zon' hangin amaute na mu nawn kei ding hi. Nangmah hong dote pen bangmah hi het lo ding uh hi. Bang hang hiam cih leh keimah Topa na Pasian in na khut taklam ka len hi. “Lau kei in, nangmah kong huh ding hi,” nang tungah a hong ci pa keimah ka hi hi. (Isaiah 41:9-13)
Topa in kei hong ompih hi. Bangmah ka kihta kei ding hi. Mihingte in kei, bang hong cih zo ding ahi uh hiam? Kei hong huh dingin kei lamah Topa om hi. Kei hong mudahte pen gualzawhna tawh ka en ding hi. Mi i muan sangin Topa belh ding hoih zaw hi. Uliante i muan sangin Topa belh ding hoihzaw hi. (Late 118:6-9)
Jesuh in sihna panin ni li khit nungin Lazaras a thawhkik sak ciangin, “Keimah in a sisa mite thosakin a hingsak thei pa ka hi hi. Kei hong um mi peuhmah a sih hangin nungta ding hi. A nungta a kei hong um mite si ngei nawn lo ding hi. Hih thu na um hiam?” (Johan 11:25-26) ci-in Martha' kiangah a dot bangin tu ni-in Khristian a kici khempeuh hong dong hi.
Topa' Jesuh mahmah in ama kam ngiat tawh, "Hun bei dongin note a hong ompih tawntung ding ka hihna thu phawk ta un,” ci-in Matthai 28:20b ah a nungzuite kiangah a kamciamna leh a vaikhakna bangin hong kamciamna leh hong vaikhakna a muang ngam lo nai lo lailai leh Topa belh ding sangin uliante leh hong angvantuam duaiduai den ding government leh political party khawng peuh belh leh muan' in a nei zaw lai a patau den, a umlah (doubtful) den Thomas mah bang den ding maw?
Jesuh' nungzuizui in, sihna panin a tawhkikna ding thu a genna zaza napi-in sihna panin a tawhkik khit nungin a umlah lai Thomas nangawn thu um lo mite tamna India gamah Lungdamna Thu tangko dingin AD 52 kum kiim pawlin Muziris (tu-in Kerela state sunga om North Paravur leh Kodungalloor a kicihna) ah hong lut a, AD 72 kum July 3 (Syrian Christian tradition ciamtehna ah) Tamil Nadu state khuapi Madras a St. Thomas Mount ah martyr in thahna hong thuak ngam lai buang hi. Thomas' luanghawm Mylapore ah kivui hi.
Topa Jesuh' nungzui Khristian i kicih leh nisim in a singlamteh pua-in zuih kisam a, Jesuh bek singlamteh puaksak niloh ding hilo hi. “Mi khatpeuh in kei hong zuihnop leh ama deihna bangin gamta nawn loin nisimin a singlamteh pua-in hong zui ding hi. Hih leitung nuntakna a hu nuamte in a nuntakna bulpi nangawn tawh suplawh ding a, kei’ hangin a nuntakna a suplawhte in a nuntakna bulpi hu zo ding hi. Mi khat in leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ding ahi hiam?" ci-in Jesuh in Luka 9:23-25 sungah na gen hi.
Bang tan vei Khristian umlah leh patau lauthawng den hih sawm na hi hiam? Hun bei ni dong hong ompih dingin hong kamciampa muang zaw ding maw? Ahih kei leh uliante muang zaw ding maw? Barabbas hong khahkhia un ci-in awngin, singlamteh tungah ah Jesuh khailum un ci-in awngawng lai ding maw?
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: text that says "Your beliefs don't better make you a person, your actions do."

PASIAN' NASEMTE LEH GAM LEH MINAM ADINGIN NASEM MI NA HIH LEH HIH THUTE NA LUNGGAI KHA NGEI HIAM?

 

PASIAN' NASEMTE LEH GAM LEH MINAM ADINGIN NASEM MI NA HIH LEH HIH THUTE NA LUNGGAI KHA NGEI HIAM?

Mi pawl khate in Pasian' gam leh Pasian adinga nasepna pen a nuam lua ding leh vantung gam-a nasep bang ding peuh kisa kha uh hiam kuama gensiatna, langpanna leh bawlsiatna thuak kha ngei sese loin, pahtakna leh phatna leh letsong bekbek ngah dingin kilamen uh a, a heisuk heitohna munpeuh uh-ah kham lukhu na kikhusak kawikawi ding peuh sa-in, tua bangte lamet in a nei den tam mahmah mawk uh hi.
Pawl khat leuleu lah gam leh minam adingin nasepna pen lozau lakah nasem bangin a sepgahte uh at pahpah in, amau lo bek-a piangte khaici hoih pen bangin phatin pahtakna leh phatna bekbek ngah den dinga lametna tawh gam leh minam adinga nasep sawm na tam mahmah leuleu uh hi. Gam leh minam adingin nasepna leh Pasian adingin nasepna pen ngaihsutna kibang lo tampi neite lak, a lungkhauh mite lak, a lampial khinsate mite lak-a nasepna ahih manin phatna sangin langpan'na tuahna ngah mun zawkna ding mun na hi zawsop a, gensiatna bek hi loin bawlsiatna tuahna, kamsiat tawpkhong tuak le'ng bawlsiatna leh thahna nangawn thuak theihna ding hi zaw a, nasepna ciatciat dingin a thubaih hilo hi.
Tua bangin nasepna hamsa hi cih thei lopi-in thuneihna leh min hoihna (power and credit) leh mite' pahtakna (admiration) ngahna ding bek lametna tawh Pasian ading leh minam adingin nasem in, na thanemna, na nasep khialhna leh citlahna tawm hong kihawmthawh manin a kamkeek kha a om ciang leh amau ngaihsutna tawm hong gen khak ciangun na zakdah pah leh na nasepna khawlsan zaw lecin na tawldam pen ding a, na vai siangtho pen zaw ding hi.
Mi khempeuh pahtakna leh phatna ngah ding lamen in nasep ding leh mi khempeuh lungkimsak den ding cih pen a thubaih hilo hi. Kham leh ngunte hoih taktak mah hiam cih a kitel theihna dingin mei sungah a kize-et bangin, Pasian' nasem muanhuai leh gam leh minam adingin makai hoih, citak leh muanhuai a kitheihna dingin gensiatna leh langpan'na tawh kize-et a, lungkia loin thasaan zaw in a nawk suak zote a muanhuai suak zo bek uh hi.
Hong kigensiatna leh langpan'na hangin thanemin na nasepna mualsuah zo lopi-in na khawlsan zaw in. Nang na sep zom loh hangin a sem ding mi tampi na om veve ding a, nang taang in a ding dingin a sem ding mi dang piangkhiat behbeh lel ding hi. A kisap leh Pasian in suangtumte ban otsak thei a, ama gam nasem ding leh Ama' min phat dingin zang thei lua hi. Filistia mite' nengniamna leh simmawhna; leh a gol leh thahat beembam Goliath khut sung panin Israel mite a gumkhia leh honkhia dingin Pasian in tuucing kimlai naupangno khat ahi lel David na zang ziau hi cih phawk in. Egypt gam-ah kum 430 sung peemta leh khualmi bangin Israel mite om uh a, Joseph' sih khit ciangin kum tampi nengniamna a thuakna uh leh a saltan'na panun Israel mite a hunkhia dingin Pasian in dang awk mi Moses na zang ziau a, a saltan'na panun honkhia hi.
Pasian' gam adingin nasepna ah gensiatna leh bawlsiatna lianpi thuakthuak napi-in tuate thuak zo in, a mainawt suak zo mite bekin Pasian' pahtakna ngah zo bek uh a, a nasepna uh muibun zaw semsem in gammial lianpi keek beh zo bek uh hi. Gam leh minam adingin nasepna ah amau langpang (opposition) ding a hat zawh peuh a, opposition parties leh opposition groups leh a langpangte aw (oppositions voices) lam a hat zawh semsem a, a ngaih zawh semsem leh gam uk ruling party in thasan semsem zaw in, vaihawm khialh khak ding lau-in cihtakna tawh nasem in hong hahkat semsem zawsop uh a, kuamah thuman lo-a gamtang ngam leh a zuautat ngam leh nasem loin a tu hithiat ngam ngam om lo uh a, sazuk in kimanna ding a ki a puak ngaunguau bang leh saipi bangin a mot pai ngaungau ngam kuamah om lo ahih manin gam adingin khantohna leh mainawtna piangsak zo pan bek hi.
Pasian leh gam leh minam adingin na nasepna ah hong gensia leh langpang ding a om zawh peuh leh a gensiat leh langpang tham mi hi ta teh cihna hi pan bek a, kuamah in gensiat tham hong sak kei a, kuamah in hong langpan' tham hong sak nai kei leh na nasepna gentham cing vet nai lo a, a muh tham ding a hoih leh a hoih lo sepkhiat hau nai lo, thusim tak vet nai lo hi teh cihna hi ziau hi. Pasian gam adingin na nasepna ah mi khempeuh pahtakna na ngah leh gupkhiatna thu tangkopihna dingin a kisam masa nawn lo - a piangthak khinsate omna mun bek-a nasem a kidiah na hi lai bek a, gupkhiatna tangkopihna dingin a kisapna mun leh Lundamna Thu tuisik banga lungngulh leh kisam mite omna tawh na omna kigamla lai mahmah hi cihna hi.
Gam leh minam ading na nasepna ah pahtawina leh pahtakna bek na ngah leh hong pum phatphat mite kiang bekah na a sem lai na hi bek hi. Hong kipahtawi leh hong kiphatna kamkhum bek zak ding lunggulhna tawh nasem in, tua bang bek na lamet leh nang hong pum gup na thuzawh leh kaihkhop zawh khitsa (influenced or mobilized) mite kiang bek-a nasem ngaungau den lai na hi bek a, na thuneihna leh na gam keek beh zom ding ngaihsutna nei nawn sese loin, hong pum gupte lo buang kuamah dang huailut beh, kaihkhop leh thuzawh beh sawm nawn loin, hong gum zo nai lo mite tawh na omna leh na nasepna mun kigamla lai mahmah cihna hi ziau hi. Na khe tawh na tot ngil khitsa lampi mah bekah saipi banga lampai ngaungau na hi pan bek lai hi.
Hong pum phatphatte leh uipi in a note a liah bangin hong liak nuam liangin hong pakta mite lak bek-a nasem na hih leh na thuneihna kikeek gol beh tuam ngei lo ding a, mun dang ah na vaang taan' beh tuam loin, gammial keek beh loin kha mangthang na mat beh zo ngei kei ding hi. Nang hong pum gupte leh pum phatphat in, hong pakta mite na nungtak sungin a tawntungin lungkimsak den zo lo ding na hih manin na lungkimsak zawh nawn loh ciangin na vang kiam semsem ding a, na gam neu semsem ding cihna hi ziau hi. Gensiatna leh langpan'na na tuah ciangin ui in a kihtak mite pet ngam loin tawng ngam bek hi cih mangngilh kei in.
Tuipi tunga teembaw tai pen huihpi in deih takin sukmut tomut gawp in, tuihualte in deih takin a nawk gawp hangin a teembaw hawlpa lungkia leh lungneu loin huihpi leh tuihualte nawkna hangin a teembaw a thahat semsemna dingin a teembaw puante a hei (zal) dan a siam leh a teembaw mainawt zom thei pan bek a, hat zaw semsem in a ngimna mun (destination) tung zo bek hi. Huihpi leh tuihualte nawkna hangin lungkia in, a teembaw kikhin theihna dingin a puante huihpite nawk dan tawh kituakin hei sawm lo teembaw hawlpa tuipi sungah tum mang in si hi. Gensiatna leh langpan'nate ki-etphatna ding, kipuahphatna ding leh thasan'na dinga la thei mite in nawk suak zo den hamtang uh a, a mailam hun uh-ah a hiam zaw sem, a muibun zaw sem leh a zat tham cing zaw sem mite suak zo pan bek uh hi.
Gensiatna leh langpan'na tuah manin zatui zatang ne kuamah om nai lo a, Jesuh leitung ah hong vak lai-in nungzui kician 12 bek ngah zo a, a nungzui muanhuai a sumkempa uh Judas in hehhek in, singlamteh tungah khailupna a tuah hangin sihna panin gualzo-in thokik a, Pasian' ziatlam tokhom tungah tutna ngah veve hi cih mangngilh kei in. Haksatna na tuah ciangin na lung a kiat leh a gina lo mi na hi hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: mountain, ocean, cloud, sky, outdoor, nature and water

Monday, 21 September 2020

ZUAUTHU LEH THUMAN LO SAWT KI-IMCIP ZO LO

 

ZUAUTHU LEH THUMAN LO SAWT KI-IMCIP ZO LO

Sanginn lut kipatna ding sanginn dak hong ging ciaiciai ta hi. Dak gin' khit minute 5 zekai khit nungin classroom sungah vat sa-in John hong tailut vat a, lauh neih hileh kilawm liangin lawi nak bangin hong kamnak heha hi. Siapa Clark in, "John, nang bang hangin hong zekai sese na hiam?" ci-in dong hi.
John in, "Cherry 🍒 Hill' tungah va kah pak hi ing sia aw," ci-in dawng a, siapa in tu kik o leh ci-in tu sak hi.
Minute 8 khit nungin classroom sungah Nathan kamnak heha sa-in vat sa-in hong dianglut vat kik a, Siapa Clark in, "Nathan, tutna tungah dingto in la, na bil nihte len... Nang bang hanga nai lap loin hong tung sese?" ci-in na dong hi.
Nathan in, "Cherry 🍒 Hill tung va kahto pak hi'ng sia aw... Sorry hong zekai kha ing," ci-in dawng a, siapa in tu kik sak hi.
Tua zawh 5 minutes khit nungin classroom sungah Kevin naksam liangin vat sa-in hong tailut kik a, Siapa Clark in, "Na tutna tungah dingto in la, na lei kha lela sa-in na bil nihte len in... Nang bang hanga zekai? Sanginn lut hun tu tan vei thei nai lo zen maw.. mize?" ci-in na hap gemgam hi.
Nathan in, "Sia aw, Cheery 🍒Hill tung sang pian ahih manin ka va kahtoh pak samsam leh hong zekai kha hi'ng...tawlhuai peuhmah in zongsat huai kei mawk ei... tu ban hong zekai kik kei ning..." ci-in dawng a, siapa'n tu kik sak hi.
Tua khit 5 minutes in classroom sungah kisuanglah sim pian kawm leh nui kawm in numei khat ai bangin hong phei pai daidai kawmin hong lut khiankhian a, Siapa Clark, "Hi, na min bang hiam?" ci-in a dot leh numei in..."#CHERRY_HILL hi ing ei sia aw... Nong dot nop beh om lai hiam?" ci-in dawng hi.
Moral: Thuman lo i gamtatnate i seelseel keei pong hangin sawt a kiseel zo om lo a, khuamial cip bekbak khuavak in a taan' bangin hun khat ciangin zuau leh thuman lo hong kipholakkhiat hun om veve hi. Zuau leh thuman lo na seel sawm tentan in, suhum tawhum in na hum keei hangin hun khat ni ciangin tai thei tuan kei ni teh..na keel luphum hong kilang veve ding hi. Zuau leh thuman lo imcip sawm in, na seel sawm tentan hangin hong kipholakkhiat hun teh na vaang kiam lel ding hi. Gautama Buddha in, "Thu nam thum bek sawt kiseelcip zo hi - ni, khapi leh thuman hi," na ci hi.
CIAMTEH.... KIDAWM!!!
✍️ Thang Khan Lian
Image may contain: 2 people, people standing

Sunday, 20 September 2020

HI PAH LO HI

 

HI PAH LO HI

A ging khempeuh zusa hilo hi.
A taang khempeuh kham/ngun hilo hi.
A gil puak khempeuh zong
naupaai hi khin pah lo hi.
Lasak uk a lasa khempeuh lasak siam hilo hi.
Githa uk a githa thum khempeuh zong githa siam hi khin pah lo hi.
Paak khempeuh in ling nei kim lo hi.
Ling a nei khempeuh zong pak hi kim lo hi.
A liing khempeuh zong zinliing hi pah lo hi.
A uih khempeuh ek hi khin pah lo hi.
A uih khempeuh zong nektheih
loin a kisia hi khin lo a, a sia khempeuh uih khin lo hi. A uih pawl khat zong lim a sa mahmah kitam veve hi.
A nal nianua khempeuh nap hi khin zo hi
A nui khempeuh a lungdam hi khin lo uh hi.
A kap khempeuh a dah hi khin lo hi.
A awng khempeuh a heh hi khin lo uh hi.
A laamlaam khempeuh leh seidei in a kikhuk khempeuh zong kha tang hi pah lo uh hi. Khristian a kineih pha diak khempeuh zong vangtung gam a tung ding hi tuan lo uh hi. Gam leh minam it a kineih pha diak khempeuh zong gam leh minam vei-in a awlmawh na hi khin pah lo uh a, makai dinga hoih hi cihna hi pah sam loin mot zung henhan pah ding cihna hilo hi. Galhiam tawi khempeuh zong kihtakhuai khin pah lo uh hi.
Thunei khempeuh zong lauhuai khin lo hi.
Thuneihna a zang siamte zahtakhuai hi bek hi.
Photo: A bombi a tawhbu tawh kalh bekbak hangin zun leh ek tha ngei lo cihna hi dek suai lo hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: one or more people and people standing

Saturday, 19 September 2020

ZOMITE LEH I ZOLAI HONG PIAN'KHIATNA THU


ZOMITE LEH I ZOLAI HONG PIAN'KHIATNA THU (Edited version)

THUPATNA:

Leitungah lai leh pau, thu leh la (literature) a nei lo minam pen minam mangthang hi, kici hi. Minam mangthang dingin Pasian in Zomite hong bawl hilo ahih manin i lai leh, thu leh late i puah i zuun ding pen eimau mawhpuakna hi. Pasian’ kammal Lai Siangtho nangawn lai tawh na kiciamteh kei leh Khritian biakna nakpi takin thanem tuam ding hi. Lai Siangtho sunga Thuciam Luite Hebrew lai tawh na kigelh masa a, 400 BC kiim pawlin kiman khin hi. 250 BC kiim pawlin Greek kam tawh kitei a, Septuagint na kici hi.
Daniel, Ezra leh Jeremiah sung pan pawl khatte zong Aramiac kam tawh na kitei hi. Lai Siangtho sunga Thuciam Thak ahih leh Greek kam tawh na kigelh a, AD 400 ciangin Saint Jerome in Latin kam tawh na tei hi. AD 1383 tak ciangin John Wycliff in English kam tawh na tei a, tua a kipanin kam tuamtuam tawh Wycliff’ Bible translation pau tampi tak tawh kiteisawn ahih manin Pasian’ kammal pen eimau pau ciat tawh a kisim thei a suak ahi hi. Minam itna bek tawh minam khat a mangthat lohna dingin kikemcing zo lo ahih manin i kampau, i ngeina hoihte leh i lai lim takin i kepcing loh kiphamawh hi.

KAMPAU TAMPI MANGTHANG KHIN ZO:

Kampau tawh kisai a kantel leh ciamteh German Language Society kici pawlin Mutterspace kici thukizakna March 1996 sungah, a beisa kum tul khat hun lai-in leitungah mihing million khat khawng a kiphak lai-in kampau tuamtam 10,000 pan 15,000 kikal khawng om hi, ci hi. Tu hun ciangin leitungah mihing 7.8 billion (Worldometer, 2020) kiim bang a om lak panin kampau 6,000 – 7,000 kikal khawng bek kizang lai hi. Tu-a kipanin kum za khit khawng ciangin tu hun-a kampau kizang sung panin za-pai sawmkua tang kizang nawn lo dingin ki-um hi. Alaska University Professor Michael Krauss in a genna ah, “Kampau lam pilna nei mite’ tuatna ah kampau 300 pan 600 kikal khawng pen mang pak lo ding hi. Tua lo a dangte mangthang hak nawn lo ding hi,” na ci hi.
Tu lai takin Australia gamah kampau nam 200 bang a omte sung panin 135 a mang zah-a kingaihsun hi ta hi. A mang lo a kicite zong a sawt loin Mangkam (English) in deep mang khin pah ding hi. A beisa kum za hun lai-in a ngal hat Spanish minamte in South America gam a va lut cil lai-un kampau nam 2,200 val kizang hi. Tu ciangin kampau 600 zong kizang nawn lo a, tua sung pan 250 khawng mailam khang khat sungin a bei mang dingin ngaihsun uh hi.
1904 kumin a kikhen Linguistic Survey of India laibupi sungah Zo suante in kampau sawmli-le-nga (45) zang uh hi ci-in hong ciamtehsak uh hi. Tua sungah Manipur, Assam, Tripura leh Bangladesh gam-a Chittagong Hill Tracts lam-a i pau pawl khatte tawh kisim khin lo lai ahih manin lim takin kan hi lehang pau nam 60 val bang pha dingin ki-ummawh zaw lai hi. A milip a tam lah kihi beek lo napi-in minam khatin a kiheng kimlai hih zahin kampau tuamtuam leh laigelh zia tuamtuam i neih ziazua pen lai lamah nasepna-ah i thahat zawh lohna (thanemna) bulpi khat hi bek tham loin, lai leh pau hanga kitelkhiahna nangawn pawlpi leh gam sungah piang thei lai hi.
Tua ahih manin minam kician leh thakhauh i suah theihna dingin paupi khat leh laipi khat (ligua franca and common literature) kisam masa hi, pen cih mailam saupi a mu leh ngaihsun mipil tampite muhna ahi hi. Kampau tawh kisai a kante genna i gensa mah bangin ei India ni suahna gam-a teng leh Myanmar gam-a teng kampau tuamtuam a zang mite in zong mailam hunah haksatna kitual pelmawh ding hi. “Ei Zo suante in zong bangzah takin i kampau tuamtuamte it-in, i khiatlah mahmah hangin i khan’toh tuamna ding ahih khol kei leh i hanciam keeikaai pong mawk hangin a phattuamna om tuan lo ding hi,” ci-in Pu L. Keivom in na ci hi. Kampau leh lai kici pen minam khat hong hen khawm zatui manpha khat ahi hi. Minam khatin ding ding hi hang, i cih takpi leh i vekpi-in i zat theih ding Zopau, Zolai a hong pian’khiatna dingin a lampi i sial kisam hi.

ZOMITE’ LAI NEIH MASAK LEH PAU CIN HAU’ LAI A KIZATNA:

Khangluite in Zomite in ni dang hun sawpi lai pekin lai kinei khin hi, ci-in na gen uh hi. Tua lai pen savun tungah kigelh hi a, Pu Go Cin kicipa in tua savunlai nisa nuai-ah a pho leh ui in na tuah mang sakin, na neksak hi. Tua a kipanin Zomite in lai kinei nawn lo hi, ci uh hi. Zomite’ savunlai ui in a neksak khit nung a kipanin 1900 kum ciang dong lai nei loin na ki-om suak hi. Suangpeek tung peuh, singpeek tung peuh, inn baang peuhah lim suai-in, tua pen lai dingin na zang uh hi. Mualsuang gelhna in na zang phadeuh uh hi. Lai a kikhak ciangun suangbek leh singbek tungah lim suai uh am tua tawh na kithu za uh hi.
1888-1902 kikal sung teng Pu Pau Cin Hau pumpi damlo in a om sungin maang na mu a, tua a maangmuhna sungah Pasian in biakna dinga kizang laimal (liturgical script) laimal 1,050 na lakin na pia hi. Tua a kipanin “Pau Cin Hau’ lai ahih kei leh “Zo Tuallai,” cih hong piangkhia hi. Lai thak mukhiapa suak ahih manin ama’ min “Laipianpa” na ci uh hi. Tua a laimal ngahte laidal tung leh suangpeek tungah gelhin, mi dangte na hilhsawn ahih manin mi tampi in na thei uh a, tawlpi khat sung na kizang hi.
Sen lai (Chinese script) tawh kibangin, awsuah zui-in laimal om hi a, mal 1,050 pha-in, a bu-in bu guk na pha hi. J. J. Bennison in 1931 Census of India report for Burma sungah a genna ah, Pau Cin Hau’ laimalte pen 1902 kum in a maangmuhna sungah Pasian in na lakin a piak hi, na ci hi. Ni dangin Zomite in Zo Tuallai bek na kinei a, Galpi Khatna hunin France (Piantit) gam pai hun 1917-1918 lai bangin inn lamte lai a khak ciangun Zo Tuallai tawh lai na kikhak ziahziah ngei uh hih tuak hi.
Pu Pau Cin Hau (1859-1948) in a bawlkhiat Zo Tuallai (local script) pen “lai” a cih ciangin Tedim kam-in lai gelh (writing) a cihna a, tua a lai bulphuhin biakna hong piangkhia (scrip-based religion) biakna pen Laipian kici hi. Zo Tuallai pen Chin State, Burma sunga om Tibeto-Burma family sunga Tedim pau zangte lai gelhna dinga laimal kibawl ahi hi.
Zo Tuallai pen nam nih pha a, logographic script leh alphabetic system in kikhen hi. 1902 kum in Pu Pau Cin Hau’ maangmuhna sungah Pasian in a piak laimal 1,050-te nih vei puahphatna (reform) kibawl hi. A kipuahpha masa pen pen logographic script (a lim tawh kammal lahna laimal dinga kizang) kici a, a lim leh nam (character) 1,050 pha-in Laipian Lai Siangtho gelhna in na kizang hi. Tua khitin 1931 kum in logographic script kammal genna dinga kizang limte (symbols) kiphuahpha a, 57-character alphabet pha hi.
21st March 1902 in a Dr. E.H. East hong tun’ khit zawh 21st December 1908 kum in Hakha, Chin state hong tungin April 10, 1910 in Tedim a hong tung American Baptist Mission sangmang J. H. Cope (1882-1938) mahmah in zong 1914 kum in Matthai Lai Siangtho sunga Mual Tung Thuhilhna (Matthai 5-7, Sermon on the Mount) teng Zo Tuallai tawh na bawl hi. Zo Tuallai kepbitna dingin kephuai mahmah ding hi.
J. H. Cope in Mual Tung Thuhilhna a tei kikhen thei pak lo ahih manin 1915 kum teh kikhen zo pan ahih manin ei pau tawh lai kikhen masa pen ci-in kiciamteh hi. 1932 kumin sangmangpa Cope in Tedim kam tawh Lai Siangtho thak zong zo a, March kha-in kikhen hi. Zogam ah a om masa pen Lai Siangtho thak ahi hi. Hih a Lai Siangtho teina ah eimi leh Kayin sia pawl khatin zong a huh theih bangun huh uh hi.

KAWLLAI A KIZATNA LEH ZOLAI NEIHNA:

A. E. Carson (1860-1908) in Zogam ah na hong sep ciangin lai lo tawh ma kinawt zo lo ding hi cih mukhol ahih manin Kawllai hilh dingin Kayin sia pawl khat hong tonpih hi. Sia San Win in 1900 kumin Hakha khua-ah Kallai sang khat hong hong hi. 1902 kum in Sia Pa Ku in Tedim ah Kawllai sang khat mah na hong a, sangnaupang ding mi a kingah zawh loh manin 1904 kum in khawl kik hi. 1904 kum in Sia Shwe in Khuasak khua-ah Kawllai sang khat na hong a, kum khat a cin’ khit ciangin Sihzangte in zum lai en thei ta uh hi, cih thu Kam Hau ukpipa Pu Hau Cin Khup in a zak ciangin ama’ khua Tonzong ah zong Kawllai sang hon’ ding hong vaihawm hi.
Ukpipa Hau Cin Khup’ sapna tawh 1905 kum in Sia Po Ku in Tonzang khua-ah Kawllai hilhna ding sanginn khat na hong leuleu hi. A kipat cilin sangnaupang 40 kiim pha uh a, kum bei kuan ciangin 70 bang na pha to uh hi. Kawllai a hilh kawm mahin Pasian’ thu tawh zong pantah khawm hi. Hih thu hangin Chin state sunga i Zogam ah Kawllai a thei tampi leh Khristian pawl khat na om pah uh hi. Tua hun lai-in a kigelh mualsuangte bang Kawllai vive tawh kigelh ahih manin tu ni ciang dong kimu thei hi.

J. H. COPE IN A LAIGELHNA AH TEDIM PAU A ZAT SESENA THU LEH TEDIM PAU A MANPHATNA KAMPAU LEH ZOPAU A TELTE MUHNA:

Tu-in Zolai (ZCLS version) hong pian’khiat zia hih bang ahi hi: Cope topa laibawl 1919 kum in Tedim pau zat dingin Sihzang pau panin Tedim pau zat ding vai tawh Tedim kual, Guite kual, Zou kual leh Thahdo kual panin taaangmite (representatives) sik leh tang dingin siah a kai hausate tawh kamkupna a neihna panun a thukimna uh leh kipsakna bangun a kizang suak ahi hi.
Joseph Herbert Cope in 1919 kum in Guite Kual, Thahdo Kual, Zo Kual panin khua hausate or taangmite (representatives) a sap khawm hunin, "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) kici tangthu laimal 20 bang a pha Sihzang pau tawh a kigelh haipi nuai-ah a sim ciangin taangmite in telsiam lo uh ahih manun Tedim pau kizang zaw leh mikimin kitelsiam pen ding hi, ci-in democratically leh consensus vai mahmah tawh Tedim pau zat dingin na thukim uh a, Tedim pau zat dingin na kipsak uh hi. Cope topa in "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) tangthu a simkhiatna a za hausate a tel kuamah om lo uh a, Vuandok zumpi mai-a pangpi nuai-ah thukikupna uh hih bang hi:
Tuimui hausapa Pu Mang Za Thang in, “Ko Pai(h)-te pau zang le’ng, kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau zat ding hoih hi,” ci-in pulak hi. Haicin hausapa Pu Thual Pum in, “Tu-a Tuimui hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Hiangzang hausapa Pu Zam Khaw Thawng in, “Ko Thahdo pau zang le’ng kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau zat ding hoih hi,” ci-in gen hi. Hangken Hausapa Pu Kam Pum in, “Tu-a Hiangzang hausapa’ cih pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Saalzang hausapa Pu Zang Khaw Lian in, “Ko Zopau kizang leh kuamah in thei lo ding hi. Tedim pau kizang leh kithei kim pen hi,” ci-in gen hi. Phaitu hausapa Mantuangte Pu Khan Thawng in, “Tu-a Saalzang hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi.
Tua bangin siahkai hausa gukte in a gen khit ciangin a nial kuamah om lo ahih manin Tedim pau mah zangin lai kibawl hi, ci-in na kiciamteh hi. Tua hun 1919 pan kipanin Cope in Tedim pau tawh "Thukizaksakna Lai'' a cih Zogam ah newspaper masa pen hong suaksak a, biakna leh Laisimbu a bawl khempeuh zong Tedim pau vive zangin na bawl hi. Copa topa a sih khit ciangin "Thukizaksakna Lai" a zom ding om lo ahih manin a phuankhiapa tawh a si khawm suak hi. Tua hi kei leh 1919 kum pekin newspaper a nei minam kihi khin ta hi.
Chin Hills subdivision thum - North subdivision, Central subdivision (Laizo/Falam pau kizang pha pen) leh South subdivision (Haka/Lai kici kampau bul pen) hi. Hih thumte lak panin North subdivision, Tedim subdivision pen hih gam khen thumte sung panin zai pen ahi hi. Tua mah bangin kumpi uliante in leh gam sung thu a theician mite' ngaihsutna panin kampau tawh kisai-in a thupi pen gam hi. Tua ahih manin tang kam (lingua franca) kici khat peuhpeuh a pian' ding leh hih lai gam panin suak thei bek ding hi, ci-in March 30, 1912 in British & Foreign Bible Society (Burma Agency), Rangoon ah thuvanpi a sem W. Sheratt in 1911 December kha panin Chin Hills sungah zin kawikawi-in a fieldwork a zawh khit nungin na gen hi.
Tua ahih manin tua hun lai-in Chin Hills superintendent Mr. Prothera in J. H. Cope' kiangah Matthai laibu a teina dingin na hanthawn pah ahih manin 1914 kumin Cope in na khenkhia pah hi. Tua mah bangin Cope in Tedim kam tawh Zo laisim bu 1913 kumin na khen pah hi. Cope in a tei Thuciam Thak (New Testament) bu Tedim pau tawh 1932 kumin kikhen pen Chin Hills buppi sungah a masa pen hi pah a (Indo-Burma ah Zo suante sungah Thuciam Thak 1917 kumin Lusei kam leh 1928 in Mara kam tawh a kitei masa bek na om hi), 1977 kumin Tedim kam tawh Thuciam Lui leh Thuciam Thak na kikhen hi.
October 1919 kumin Cope in "Thukizakna Lai" ci-in thukizakna (newspaper) Tedim kam tawh Madras, India ah a khetsak Zogam ah na hawm khia ta hi. Tua bangin Northern Zopau, Central Zopau, southern Zopau ci-in a kikhen sung panin Tedim pau pen Northern Zo kampau sungah a tangzai leh a kipibawl pen leh zang masa pen khat suak hi.
Bible Society of India ah Associate General Secretary (Translations) kumpi a sem India gam kampau leh Zopau thu a tel mahmah khat C. Arangaden in zong Tedim Lai Siangtho a kikhet ding vai tawh kisai kikupna leh lai khakna sungah, Tedim pau pen lim takin kipuah to leh mailam hunah Zopau sungah kampau manpha leh a kizang taang thei ding kampau khat thei dingin a lametna thu tam veipi tak M. P. John, Deputy Translations Secreatary (BSI), Shillong (1974); Russel Self (UBS), Manila (1975, 1977); J. Philipose, Translations Director (BSI), Bangalore (1980)-te leh mi tuamtuam tungah na khakin, a copy zong BSI leh UBS makaite tungah na pia ngei hi.
Tua bangin Tedim pau tawh kisai-in ngaihsutna a gen ngei dang khat pen "Tedim Chin" laibu a gelhnu Henderson ahi hi. J. Gin Za Tuang leh Vul Za Nang in a bawl "Tedim Chin Vocabulary, Grammar & Dictionary" kici 1992 kumin H. Khampu Hatzaw (New Lamka - G, Manipur) in a khetna sungah Henderson in INTRODUCTION a gelhna ah, "Sino-Tibetan kampau pilna nei mi khat ka hihna tawh Tedim pau pen Northern Zo paute sungah khat hi cih ka gen masa nuam hi. Tua bangin Tedim pau pen 'political reasons' tawh kisai Zomi khempeuhin a zat kim theih ding 'Standard Language' khat suahsak ding na hanciamna uh zong ka thei hi. South East England ah a kizang kampau khat 'political leh social reasons' hanga Mikang gam buppi zat theih 'Standard English' a hong suah mah bangin Tedim pau zong hong suak thei ding hi," ci-in na gelh hi.
Ahi zongin, kampau kan mite ngaihsutna panin Nothern Zo, Central Zo (Lusei pen tua sunga pau khat) leh Southern Zo (Cho, Asho, Khumi, etc) paute in kibat lohna tampi om hi, ci-in ngaihsun hi, cih thu zong Henderson in na gen beh hi.

ZOLAI KIZATNA HONG PIAN’KHIAT ZIA:

Zogam ah Rev. Cope hong tun’ ciangin Khuasak khuami Pu Pau Suan leh Pu Thuam Hangte Khristian masa na hi uh ahih manin amau tawh na kithuahkhawm pah hi. Amau tung panin amau pau ahi Sihzang pau na sin pah pah a, a sawt loin na siam pah hi. Zolai a gelh masakte zong Sihzang pau-in na gelh hi. Cope in Roman alphabet zangin Zolai hong bawlsak ciangin tangpi tangta mikim zat theih ding leh tu dong i zat suak ahi Zolai i cih uh a nei kisuak hi.
1913 kum in “Tuallai Sintawm Bu” cih laibu khat hong bawlsak a, tua pen Zolai a kigelh cilna hi pah hi. 1914 kum in “Tedim Labu” a masa pen hong bawlsak a, ama’ sih 1938 kum dong thum vei vilvel na bawl man hi. 1919 kum October kha-in Zolai tawh lai kihawm masa pen “Tedim Thukizakna” hong hawmkhia a, Endikpi (Editor) zong ama’n sem pah hi. Tua a laihawm sungah, “Tedim mite lai sim thei tam pen ahih manin Tedim pau-in kibawl hi,” cih na gelh hi. Tua hunin Zolai kici nai lo a, “Mang Tuallai” na kici hi. zolai i cih pen Zo suante in tang kam (lingua franca) khat zangin tang kam tawh laipi (common literature) khat i lunggulhna luatna hangin ZOPAU/ZOLAI i cih uh na hih tuak zaw hi.
1921 kum panin sanginn (schools) ah Class I-IV ciang sintheihna ding Tedim pau bulphuh in Tedim kam zangin tu-in Zolai Sim Bu kici bawl ding kipanin manuscript in a gelh na kipan hi. Cope in Zolai haksa a sakna thu, “Jo pau ka’the ke hi, a’bai ke hi,” na ci ngeungeu bek hi. Zolai haksa a sa mahmah Cope in Zolai hong bawlsakna hang hi ding hiam aw tu dong Zolai i gelh dan leh gawm zia kibang zo nai lo a, aw un leh aw eu a mal gelh leh sim haksa a sa kitam mahmah lai hi. Hih thu hangin Zo Tuallai mah hoh zang zaw le’ng i laigelh zia hong kibang khin baih zaw tam cih bang ka ngaihsun thei zel hi.
1920 kumin Falam mangpipa in Zomite Kawllai hilh pen a hoihpen mah ahi ding hiam, a diakdiakin a tan niam lamah amau' kampau mahin kihilh leh a hoih zaw kha ding hiam, ci-in regional language tawh educational institution ah kipattahna kisam a sakna thu na gen hi. 1920 kum mahin Sagaing Menzipa Zogam-a zintoh in kua kampau tawh lai hilh ding cih thu kikhelna a piangsak kha ding hi, ci-in Rev. Cope in na ciamteh hi. 1921 kum kipat lamin Cope tawh Falam Mangpipa Lt. Col. Burne leh Batallion Commander pa tawh ni thum sung khualzin khawm uh a, Zogam-a laisinna dangte ah Kawllai leh Zolai koi tawh hilh zaw ding cih thu kikum uh hi.
1921 April kipat lam ciangin, "Tedim gamah Tedim kam mah zat ding hoihzaw hi," ci-in Rev. Cope leh Tedim Political Officer (Vuandokpa) kikum pha uh hi . "A gam mite kampau mahin pilna piakhuai hi (Education ought to be in the language of the people)," ci-in Linguistic leh Education tawh kisai thute a kan mahmah Rev. Cope in na ci hi.
1921 June kha-in Lt. Col. Burne leh Rev. Cope-te Falam ah kimu kik uh a, Mangpipa Burne in, "Primary dangte ah Kawllai taangin Tedim (Zolai) tawh hilh ding; Tedim, Falam leh Hakha-a Middle Department dangte ah Kawllai tawh zong kihilh ding hi," ci uh a, hih thu kikupna pen "The 1921 Education Conference at Falam" kici hi. Hih 1921 June kha sunga Falam ah thukimna pen Yangon Education Department Office ah 1921 kum bei kuanin kipuak a, Yangon khuapi-ate in a thu-in thukimpih uh hi.
Ahih hangin laimal (alphabet) zat leh gawm dan tawh kisai sau veipi kikupna leh kinialna om lai hi. 1922 October sungin Maymyo ah "The 1922 Conference nat Maymyo" a kici kikupna nei kik uh hi. Rev. Cope' laimal (script) gawm dan a puahphatsak nop laina uh leh Zogam Primary Department-te ah kampau nam khat bek bekin lai kihilh hen la, Falam pen Mangpi Zum (office) honna Chin State capital ahih ciangin Laizo kam kizang leh cih thu nih Rev. Cope in sang thei loin Tedim Zomite adingin Tedim kam mahin hilh ding hi, na ci cinten ahih manin vaihawmnate kisotsau to (extension) hi.
1924 April kha-in Falam Mangpipa Lt. Col. Burne in Rev. Cope Hakha ah sam kik a, Zogam (Chin State ah Zomite tamna a cihna) Primary State ah: (1) Tedim gamah Kam Hau' kam (Kam Hau dialect), Falam gam leh Hakha gamah Laizo kam in lai ding, (2) Rev. Cope' geelna Roman alphabet zat ding, cih vaikhak hi. Tua banah sanginn ah a kizang ding laisimbu (text book) bawl in, ci-in vaikhak thuah lai hi. 1924 May kha bei kuan lamin Lt. Col. Burne leh Rev. Cope-te Hakha ah kimu kik leuleu uh a, thu kikupkhawmna na nei kikna uh-ah Burne in, "Kumpi' thukimna a om khinsa ahi New Education Scheme a kizat ciangin American Baptist Mission (ABM)-te sang a tuamin na hong ding hiam?" cih thu leh, "Honorary Inspector of Schools tavuan hong pia le ung na sang ding hiam?" ci-in na dong hi.
Rev. Cope in, "Ko ABM-te' in sang a tuamin hong loin Kumpi' geelsa om bangin hong panpih nu'ng; nong piak nop uh tavuan zong sang ni'ng," ci-in thukim ahih manin Honorary Inspector of School panmun len dingin Rev. Cope kikipsak hi. New Education Scheme kici pen Chin State sunga Zogam ah Cl-I to IV dong Primary dangte kici ding a, tua Primary sangte ah township (myone) ciat-a kampau tawh lai hilh ding; Rev. Cope in subject kimin Zolai simbute (text books) a bawl ding; Rev. Cope in Honorary Inspector of Schools tavauan la ding a, biakna sangte om nawn ding cih thute hi.
Lt. Col. Burne in Rev. Cope' tungah Laizo leh Tedim kam tawh sang laibu (text books) bawl ding tavuan (responsibility) a piak vai tawh kisai 1924 kum June kha-in amau gel Falam ah meetings a neih kikna uh-ah sang laibu bawl ding kamkupna nei kikin na kipsak pha kik uh hi. June 1924 kum in Tedim kam a kizang Zolai Sim Bu bawl Cope a kipat ma leh May kha-in Honorary Inspector of School tavuan a kipiak ma pekin Rev. Cope in Zogam ah hong tun phetin Zolai i cih uh (Tedim kam leh Lai kam)-te ama' thu-in na bawlbawl khinzo hi.
A diakdiakin kum 1921 kiim-a kipanin a Class kim adingin Tedim Zolai Sim Bu bawl a kipanpan khin na hi gige hi. Tedim kam-a sang laibute bang pen 1924 kumin a thu a khut tawh a gelh ngiat (manuscript) na man khinzo hi. Manuscript in a gelh laibute laikhetna (press) ah a kikhetkhiat (print) pen 1927 panin 1933 kum sung teng ahi hi (hih hun pen Tedim kampau leh lai zangin a kibawl tu-in Zolai i cihcih revolutionary age ci le'ng kikhial lo ding hi). Sihzang kam Laisimbu (text or reader) zong Pu Suang Khaw Kam in na bawlpih a, 1924 kum pekin kingah khinzo hi.
J. H. Cope in Zangkong zumpi ah Zogam sunga sanginnte ah Zolai a kisin theihna dingin phalna a nget a ngah khit leh May kha-in Honorary Inspector of School tavuan a kipiak khit zawh 1924 km ciangin Tanbul (Primary) sang khempeuh ah Zolai sinsak ding kithukim hi. 1925 kum panin Zolai Sang (Vernicular) kihong a, tan 1 panin tan 4 dong kisin hi. 1919 kumin Laisimbu khatna kikhen a, 1920 kumin bu nihna leh 1928 kum ciangin bu thumna leh bu lina cih bangin kihen toto hi. 1926 kumin sanginnte ah Zolai tawh sin dingin Leitung gamthu bu (Geography) hong bawlsak a, 1927 kum leh 1931 kum in tua laibute mah hong puahphatsak (edited) sak hi.
Biakna sunga zat ding biakna labu, Lai Siangtho, Labu cihte hong bawlsak banah Gamthu bu (Geography) banah Nate’ thu bu (Science) leh Ganan (Arithmetic) leh laisim bu tuamtuamte zong bawlsak lai hi. J. H. Cope in British kumpi sawlna bangin tawh Tedim, Falam leh Hakha pau tawh a bawl laisim bu 35 pha a, British kumpi in zong “KAISAR HIND” cih minphatna 1927 kumin pia hi. Zogam khanglam Mindat, Kanpalet lamte’ adingin a bawl san lai takin leitung hong nusiatsan hi.
J. H. Cope hong bawlsak Tedim pau tawh LST a kitei masa Mual Tung Thuhilhna (Laibuno a kici) 1914 kum pekin kingah ta hi. 1932 kum pekin Thuciam Thak kinei ta a, 1977 kum in Thuciam Lui leh Thak kigawm Tedim LST i neih pen biakna makaite leh LST tei dinga tavuan lente kikal ah kinawktuahna leh kitelsiam lohna neuhneuh a om denna hangin a kinei hak dek hong suak ahih manin a dahhuai mahmah thu khat hi. Tua hi kei leh Zosuante sungah 1956 in Mara leh 1959 kum pekin Lusei ten Lai Siangtho buppi (i.e. OT and NT) a neih zawh uh Zosuante' sungah LST buppi a nei masa pen a thumna ah pang zo ding kimlai 1977 kum in a kinei zo pan ahi hi.

ZOLAI I NEIH MANIN I HAMPHATNA:

Cope topa in Roman alphabet (A, B, C) zangin “Ni Sagih Lai” ci-in ni sagih sungin theihtheih dingin Zolai hong bawlsak pen ei nget leh ei kut zawh manin hong bawlsak hilo a, i pau leh i ngeina i humbit theihna dingin mailam hun ding saupi a mukhol leh geelkholhna nei ahih banah Pasian mahmahin ei Zomite hong angvan ngiatna leh ei adingin a hoih penpen mah hong geelsak ahihna kimu thei hi. Roman alphabet i zat khak sese manin ei adingin laikhetna a tuam bawl kul nawn sese a, Mikangte’ zat siktaw, lainetna (press) leh computer cihte mal ziahziahin, Zolai i khen ziahziah thei uh hi.
Cope topa in tawm vei sung Pau Cin Hau’ lai (Zo Tuallai) na zang man a, a zenzenin na zang suak hileh computer, press leh email cihte ah lai kigelh thei loin ding ahih manin ei adingin a kiman’na tam mel lo ding bang hi. Ahih hangin 2015 kum pawlin computer tawh Zo Tuallai khet theihna ding Laipian Pawlpi hanciamna tawh kingah ta ahih i Zo Tuallai i puah i zuun nop leh baih tuam mahmah ta ding ahih manin sinhuai mahmah leh kepcinghuai mahmah hi. Zo Tuallai zang le'ng ei tualsual ngiat lai a nei minam kician ihihna kilang zaw kan lai ding bang hi.
Zolai ah Roman alphabet i zat khak sese manin Mikang pau leh lai tawh kinai tuam a, Mangpau leh Manglai zong i maingap tuam zaw deuh pah hi. Mikang pau, la leh la zong kisiam baih zaw bang hi. Hun khat lai bangin Zomite pen Mikang lai kiva ci-in hong kiciamteh ngei hi. Zomi sungah la lam a kiva leh Lai Siangtho sang a kah a hunkhop mah ki-om ahih manin Mikang late leh biakna lamsang laibu hoih nono zong tampi i tei theisawn ziahziah thei pah hi.
Pasian’ gam nasepna leh mapan’na ah zong lai lo tawh ma kitelh thei loin kimuibun zo taktak thei lo a, gahsuah ding zong hamsa sak tuam hi. Zolai i neih khak manin Zogam sungah Khristian hong khang tuamsak a, pawlpi zong thahatsak tuam hi. Zolai in i kha mitte hong hon’sak a, hong pilsak leh i khuamuhna hong tangzaisakin, i upna hong kho sakin hong kipsak leh gahsuah sak hi.

THUKHUPNA:

“Lai nei lo minam pen pen a sawt loin minam mangthang hi,” a kicih mah bangin i lai lim takin kemcingin, i puah leh zuun kisam hi. Zomi hi ing, kici buang napi-in mi pawl khatte in Zokam tawh kician leh man takin a pau thei nawn lo, Zolai nangawn zong a at thei nawn mel lo; pawl khatte a ngawng ciang, pawl khatte a awm ciang, pawl khatte a kawng ciang, pawl khatte a khuk ciang cih bangin mangthat lam a manawh khin kitam mahmah ta ahih manin a dahhuai leh lunghimawh huai mahmah thu ahi hi.
I lai kemcingin, i puah leh zuun kisam hi i cih ciangin sim lopi-in laibusaal leh singkuang sung khawng peuh ah mot koihcip ding i cihna hi loin bangci leh i laimal gawm leh khen ziate hong kikhat thei ding a, bangci leh i lai gelh zia hong kibang thei zaw ding hiam ci-in kamkupna leh thusinsakna (ZCLS in training leh seminar 1986, May 2000, January 2003 etc cih bangin a neih zel bangin) nei-in Zolai sinna neih zelzel a, khangnote pattahin i lamlah ding kisam hi i cihna hi zaw hi.
Uiphuk khat tui vot kuang/beel sung khatah koihin a kuang damdamin satsuahin sosak le'ng a uiphuk in tuiso lam zong phawk loin (tui a vot mah sa sa-in tuiso tawh si khawm hi ci-in scientists ten experiment a bawlna panin a muhkhiatna uh gen uh hi. Tui vot kuang sunga kikoih uiphuk bangin khuahun kiheel hi; hunte kikheel hi cih phawk loin i muan' om luat (complacent) khak a, i pau leh i laite i awlmawh kei leh theih loh kalin minam mangthang kisuak ziau thei ahih manin Pasian' hong piak i pau leh lai leh ngeina lim takin i zat, i zuun ding mimal khat tekin mawhpuakna kinei hi.
References:
1. Zo Minam Tawh Kisai Thu by Rev. Khup Za Go, 2001)
2. Leivui Panin by Rev. Khup Za Go, 2005
3. J. H. Cope leh Zolai by G.S. Pau’ Articles Tuamtuamte Volume III
4. Kampau, Lai, Ngeina leh Minam by Eddie Nang (Zomi Siamsin Magazine Vol. 2, 2008)
5. Zolai by H. Gin En Cin, D.D. (Zomi Siamsin Magazine Vol. 2, 2008)
6. Tedim Khua leh Kampau Hong Pian'na Leh Sangte ah Tedim Kam-a Lai a Kihilhna [(Tedim No.1 Basic Education High School Golden Jubilee Magazine (1948-1998)]
Laigelh: Thang Khan Lian #ZUNs reports