ZUAU GEN DING BAIH NAWN LO, MI KHEM DING ZONG BAIH NAWN LO
Tu zingsangin "NISIALUA" kici group min ka zak ngei loh khat mu vat ka hih manin a koi dan a nasia lua hiam cih thei nuam in ka va dak pak leh hih a nuai-a photoshop news kipost ka muh pah a, a group min zong Zolai manin "NASIA LUA" ci-in laimal gawm dan hi napi a man lo pah ahih manin nasia ka sa lua ngaungau kei hi. Group khat peuhpeuh pen thupi lo hi a ci ka hi kieuhkeuh kei a, social media pen Zolai zuunna nam khat ahih manin laimal gawm dan man zat poimawh a, group khatpeuh memberte phattuamna ding hanciam tek leng ka cih nop man bek ahi hi. Group khatpeuh "Closed Group" ci-a kikoih limlim pen screenshot tawh maan zaih in, mun dangah post zong phal loh a, a group thukhun palsat na hi pah hi. Tua beek na theih kisam hi.
A nuai-a thu kipost pen Messi in Rakhine dongtuakte ading $10 million pia hi cih thu hi a, a photoshop bawl penin um lo lua ahihna lahna dingin referee red card tawi khat tuangsak veuvau se hi. Hih thu ken zong ka post nuam a, Googgle ah ka zon leh muzo lo ka hih manin um zo loin ka post ngam kei hi. A thu a tawp dong bel a kituansak loh hangin a source a kituangsak leh Zokam tawh postte el bawlna ding om ka sa kei hi. Zomi media vikte pen mangpau tel lo tampite khualna tawh meetna bangmah ngah lo a, sumh ngamte hi bek a, Zomi media vikte sum nei a field journalism sem leh journalism buaih ngah om mel lo mah ding hi.
Ahih hangin source a kipiak leh a post ten hong tei sawn hi bek ahih manin hih banga bawlna pen kiselphona tawh kibang hi. I up kei leh smart phone tawi a tamzaw leh Internet connection nei vive i hih manin Googgle panin source/link thum teitei bang enkak leng thuman leh zuau kitel sinsen pah hi. Tua banga zon dan i theih kei a, a man lohna gen theihna ding source kician i lah theih kei leh a kiluteisak kisuak pah hi.
Biakinn nangawn ah i sia ten mi thugen kammal hoih/paunak leh LST tua mun tua mun ah tua bang kigelh a, tua in tua ci hi ci-in a gente uh Google panin na zongin en leng a dik leh a zuau uh kitel pahpah thei hi lai hi. Biakinn sung nangawn ah zuaugen ngam ding hi nawn lo a, khemzawh ding mi tam nawn lo hi. Media vik i hih leh source min i tuangsak ngam kei a, en i deih kaih leh media ethics palsatna ahih manin ei mawhna hi ziau hi. Source a kituangsak leh a post pa/nu tei dan man maw, man lo cih i uplah leh Google panin source nih/thum beek ettuah pah ding hi lel hi. Tua dan i theih kei leh a postte na nial pen haina zong hilo a, tawta vai leh mawl vai lua hi zaw hi.
Hitler in Nazi Germany Propaganda Minister dingin a zat Paul Joseph Goebbels (29 October 1897 – 1 May 1945) in a kamzolpi tawh, "Zuau tam sem (gol sem) na gen zawh peuh leh mi tampi in um ding a, zuau golzaw sem na gen zom zawh peuh mi dang ten um lel ding uh a, a tawpna ah nang zong na zuau na um ding hi," ci-in a gen pen Hitler in 1925 in "Mein Kampf" (Ka Galdona a cihna) laibu ah propaganda technique "A big lie" (German: große Lüge) cih kammal zangin thuman pen thu zuau tawh kilehhei zo hi a cihna panin a lakkhiat ahi hi. Nazite ukna hun leh Internet om ma hun hi nawn lo a, upmawh thu leh zubulomtang tam na gen zawh hangin thuman suak zo tuan lo ding hi. Mi pawl khat na khem zawh hangin mi khempeuh na khemzo ngei kei ding a, na khem zawhte zong na khem den zo kei ding hi. Na zuau gen nang bek mah in na up loh hong kiphamawh ding hi.
Media ah phuahtawm leh behlap/deihkaihna thu a suaksak ngam ten mi khem zawh a neih tei hangun mi tam khemzo tuan lo ding uh a, a phuahtawm/zuau ahih lam a kitel ciangin mite muanna leh upna a ngah kik theihna dingin sum tawh lei kik zo ngei nawn lo ding hi. Zuau gen zong tua dan mah ahi hi. Tu hun pen zuau gen ding baih nawn lo a, mi khem ding zong baih nawn lo hi. Zuau gen in na daupai a, mi na khem zawh hangin sawt na dau pai lo ding hi. Mi dang ten hong muhna ah na kineusak tawm nuam leh bel na zuau gengen in la, mi khemkhem lel in. Nang deih teelna hi. Ahih hangin a tawntung in na khemzawh teng zong na khemzo den lo ding hi teh cih mangngilh kei in. Zuau in a khekhap mah tawn hi. Zua gen in, mi na khem leh nang tungah zong zuau hong kigen ding a, mi dangte na khem mah bangin nang zong hong kikhem ding hi. I tuh bangin ki-at kim ciat a, thal lam cil siat ei tung mah ah hong tu kik hi.
"A te khempeuh kham hilo a, huih nung teng huihpi hi pah lo hi. A phia khempeuh zong khuaphialep hilo a, a kuakna mun khempeuh ah zong tui vung lo hi. Khua a niim hun in tengin zong guah zu lo hi. Thuman leh thu man lo na khentel theihna dingin na mit tang nih bek zang kei in la, na bilte gel leh na khuak zong zang in. Tua khit ciangin a man leh man lo na khentel thei pan ding hi. Thukan masa loin na zak leh muh khempeuh um pahpah kei in. Thuman hi cih tel lopi in thuman hi ci-in teci na pang ngam pah leh na maizumna ding leh na mindaina bek na ngah ding hi. Mindaina na ngah khit ciangin min hoihna sum tawh na lei zo nawn kei ding hi. Up ding leh up loh ding na khentel siam kei leh na khuak zang nai lo hi teh cihna hi"
-Thang Khan Lian
