Tuesday, 10 November 2020

KHRISTIAN MISSSIONARY-TE HONG TUN ZAWH KUM 100 VAL KHIN TA NAPI-IN KHRISTIAN PATAU DEN TAM CIHAKIN I TAM LAI MAWK PEN I BIAKNA SIATE IN HONG PATTAH KHIALHNA HIAM?

 

KHRISTIAN MISSSIONARY-TE HONG TUN ZAWH KUM 100 VAL KHIN TA NAPI-IN KHRISTIAN PATAU DEN TAM CIHAKIN I TAM LAI MAWK PEN I BIAKNA SIATE IN HONG PATTAH KHIALHNA HIAM?

Ei khamtung-a teng Zomite pen Tapidaw (Chritian) i suahna a kum 100 cin'na centenary pawi i bawl zawh sawt pian ta a, centenary suang tawh i phut valval uh hi. Chin state ah American Baptist Mission pawlpi in missionary masa pen dingin hong sawl Rev. Arthur E. Carson' hong tun' hun pen March 15, 1899 kum pek ahih manin hong tun zawh khit tu kum tawh sim khawm ding hi le'ng kum 121 tak cing ta hi.
British gamkekte in 1891 kum in Manipur hong lak zawh khit uh missionary hong lut theihna ding lampi hong kihong hi. February 6, 1894 kum in Manipur ah Edinburgh, Scotland ah a piang Rev. William Pettigrew hong lut khit nungin Tapidaw suak ki-om panpan ta hi. Tua khit nungin Churachandpur district leh Pherzawl district of Southern Manipur, India ah Welsh Presbyterian missionary Watkin R. Roberts hong lut kik hi.
1910 kum in Hmar khua ahi Senvom hausapa, Pu Khamkholun in Mizogam-a om Watkin R. Roberts leh misiionarry-te kiangah Lungdamna Thu (Gospel) bang hiam ci-in laikhak in na dong hi. Roberts in zong pu Khamkholun kiangah Lungdamna Thu sung Johan' gelh laibu khak hi. Johan laibu a khiatna hei zo lo uh ahih manun February 5, 1910 in Senvon khua-ah Lundamna Thu hilh dingin Roberts hong kuan a, Senvon khua hausa Pu Khamkholun leh Hmar-te mi li in Lungdamna Thu lungdam takin sang uh a, Tapidaw suak uh hi.
Manipur ah Lungdamna Thu hong tun cil hun pen February 6, 1894 kum in William Pettigrew hong tun' zawh khit nung ahih manin Tapidaw i suah cil kum panin tu kum tawh sim khawm ding le'ng kum 106 pha ta a, Lungdamna Thu hong lut zawh centenary pawi i bawl banah centenary suang i phut khin zo uh hi.
American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun uh a nuai-a bang ahi hi:-
1. Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura H. Cason - 15th March 1899
2. Rev. Dr. E.H. East leh a zi - 21st March 1902
3. Rev. Dr Joseph Herbert Cope leh a zi - 21st December 1908
4. Dr H.H. Tilbe leh a zi - 1902
5. Dr J.G. Woodin leh a zi - 3rd November 1910
6. Rev. C.U. Strait leh a zi - 27th October 1925
7. Rev. E. C. Nelson leh a zi - 3rd December, 1939
8. Rev. Johnson leh a zi - 7th February, 1947
Tapidaw i suah zawh kum 100 vak piikpeek khin zo hi. Ahi zongin Khristian pawlpi lutang ahi Khris tawh kizopna kinei nai lo ahih kei leh leenggui taktak tawh kizopna kinei lo hiam Khristian patau kitam mahmah lai a, i Khristian hihna a bitna dingin i mitsuan leh i muan ding Khris mitsuan leh muan in nei loin politician leh political party i pum gup leh pum phatte peuh bekin i Khristian hihna hong humbitsak zo dingin a muang zaw kitam mahmah lai hi. Tua bangin i suan leh muante kiteelna ah a guallelh ciangun makai dinga ing thakte i lipkhap mahmah uh a, a kihta i tam mahmah lai mawk uh hi.
Gam pawl khatte ah kiteelna (election) a om ciangin biakna Sia pawl khatte in amau political party leh makaite deihte a pum gup nop manun i biakna i Khristian biakna hong humbitsak dingin tua party leh tua makai pen bek muanhuai pen a, kiteelna ah a gualzawh kei leh i biakna leh Khristian hihna a kiling ding, kip zo nawn lo ding leh a bit nawn lo ding dan peuh in mi teng hong patausak uh hi. Politics bulphuh in Khristian mite kalsuan zia ding hilh ding leh political ideologies bulphuh in a tuute uh pattah dinga ngaihsun biakna Sia kihau mahmah ta ahih manin i Khristian thu upna pen Pasian' kammal ah zungthuk kha zo nawn lo hi. Hih thu pen a dahhuai mahmah thu hi.
Sawltak Paul in Khristiian a suak cil Korin khua mite' kiangah a lai khakna ah, "Leitung mite tungah thugen bang leh Khrih upna sungah naungek a bangte tungah thugen bangin ka hong gen ding kisam hi. Note in antak ne zo nai lo na hih manun nawitui ka hong tulh hi. Tu mahmahin zong nawi bek mah tulh ding a kisam lai na hi uh hi. Bang hang hiam cih leh Pasian’ deihna bangin gamta loin, leitung lungsim deihna bangin gamta lai na hih manun upna sungah naungek bang ahi lai na hi uh hi. Note khat leh khat kihaza-in kitawng kiselin na om uh ciangin hih leitung mite mah a bang lel na hihna uh hong kilang hi," ci-in 1 Korin 3:1b-3 in a gen hi.
Tua bang pian mah in nawitui bek mah Siate in hong kitulhtulh uh bang hi. Zo suante Khristian a suak khina kum 100 val khin napi-in i biakna Siate in thu upna ah ngaungek bangin nawitui bek hong tulh den uh ahih manin leitung lungsim deihna bangin a gamta, politica ideologies peuh biakna thu upna (dogma or doctrine) a sasa lai leh khat leh khat kihazatna hangin kitawng kiselin in ki-om ngeingei lai hi. Kua mawhna hang hi ding hiam? Pawlpi a kem siat tavuan political ideologies tawh makaih niloh ding cih Lai Siangtho deihna mah hiam?
Kum za val Zomite Khristian hi khin ta i hih teh naungek nek theih ding thute (nawitui) bek kitulhtulh loin Khristian khanghamte nek ding thugilte mah biakna Siate in hong lim gen zaw ta le-uh i upna kip semsem ding a, thu upna ah zung thuk kikha semsem zaw ding hi. Tua loin bel politician or party khat khawngin i Khristian hihna hong gum zo bek ding leh hong humbitsak zo bek ding a sa kitam lua lai ahih manin a patau den, a Khristian hihna a humbitsak dingin gam makai leh political party a deih leh pum gupte bek mah uh a kisam den leh tuate bek muan leh suan in a nei kitam semsem ding bang hi. Ei Zo suanbek hi loin global Christian community in i biakna Siate hong makaih khialhna hangun hih bang paauhna a tuak kitam mahmah hi.
Pasian thu pen Lai Siangtho tawh kituakin hangsan takin gen ngam a, tua bulphuh in kipattah ding hi zaw hi. Tu hun teh bel biakna Siate in mite zaknop leh lungdamna ding bek, maipha ngahna leh zonna ding bek, a za a ngai mite' lawp theihna ding leh ngaih nuam ding vive bek, a zate pahtakna ngahna ding ngimna tawh thu vive bekbek mah genbel in nei zaw ta uh ahih manin Khristian thu upna tawh a thugente uh kigamla semsem, a tuute uh lampial tam semsem a, tua bek tham loin biakna Siate nangawn LST kammal panin a pial mang tam semsem ahih manin dahhuai mahmah leh zumhuai mahmah thu hi.
Pasian kammal pen thuthuk ahih manin ngaihsutna khuak zangin lim takin lungngai dide kawmin thungetna tawh ki-ap khit ciangin sim leh ngaih kisam a, mipite in a theihsiam theihna dingun gentehna khawng tawh hilh ding cih loh buang behlap leh deihkaih gawp ding leh deihna mun teng eu khiat niloh ding hilo hi. Jesuh in a thugen thuthukte za mite in a telsiam theihna dingun gentehna zangin a gen theih mah bangin gentehna zangin gen huai zel hi.
Sawltak Paul in, "Kote in thu ka hong hilh uh ciangin thuman lo, ngimna hoih lo leh khemnopna lungsim tawh a hong hilh ka hi kei uh hi. Pasian in kote hong thei-in Lungdamna Thu a hilh dingin kilawm hong sa ahih mah bangin mite’ lungdam theihna dingin thu a hilh hi loin kote’ lungsim ngimna a hong thei Pasian’ lungkimna dingin thu a hilh ka hi zaw uh hi. Tua ahih manin note in na theih uh mah bangin mite’ lungdam theihna ding phatna kamte ka zang kei uh a, kote’ phattuamna ding ngaihsutna tawh zong bangmah ka sem het kei uh hi. Hih bang ka hihna uh Pasian in hong thei hi," ci-in 1 Thesolinika 2:3-5 ah gen i biakna Siate in lim takin hong lungngai pha-in hong zui le-uh Khristian patau den ki-om nawn lo ding hi.
KHRISTIAN I KICIH LEH I PHAWK DING LAI SIANGTHO KAMMAL PAWL KHAT:
Mi i muan sangin Topa belh ding hoih zaw hi. Uliante i muan sangin Topa belh ding hoih zaw hi. (Late 118:8-9)
Topa a muang mite pen ling het loin a om tawntung Zion Mual tawh kibang hi. Jerusalem kimkotah mualte a om mah bangin ama mite’ kimkotah tua kipan a tawntungin Topa om ding hi. Thuman mite a khialhkhak lohna dingun amau a kipia leitang tungah mi gilote in amaute uk paisuak lo ding hi. (Late 125:1-3)
Tua ciangin Jesuh in, “Kei pen leenggui taktak ka hi a, ka Pa pen leenggui lonei pa ahi hi. Amah in gah a nei lo ka hiang khempeuh satkhia a, gah a nei hiangte ahih leh a gah semsem theihna dingin a puah hi. Note tungah ka hong thugennate hangin note a siang na suak khin zo uh hi. Kei tawh hong kizom paisuak le-uhcin kei zong note tawh a kizom paisuak ka hi ding hi. A hiang pen a gui tawh kizom kei leh gah a gah theih loh mah bangin note zong kei tawh na kizop kei uhleh gah na gah thei kei ding uh hi. “Kei pen leenggui ka hi a, note pen a hiang na hi uh hi. Note in kei tawh loin bangmah hih thei lo ding na hih manun kei tawh a kizomte in gah tampi na gah ding uh hi. Kei tawh a kizom lo mite pen leenggui hiang bangin kipaai khia-in keutum hi. Tua bang hiangte meikhuk sungah kilawnin a kangtum hi. Kei tawh na hong kizop uh a, note sungah ka thu a om nakleh na deih peuhpeuh uh hong ngen le-uhcin hong kipia ding hi. Gah tampi gah le-uhcin ka Pa’ minthan'na a kilangsak na hi ding uh a, keima nungzui na hihna uh kilang ding hi. Ka Pa in kei hong it zahin note hong it ka hih manin keima hong itna sungah om un. Ka Pa’ hong thupiakte zui-in ama itna sungah ka om mah bangin note in zong ka thupiaknate na hong zuih uh leh ka itna sungah a om na hi ding uh hi. Note hangin kei ka lungdam theihna ding leh note’ lungdamna a cingtaak a suahtheihna dingin hih thute a hong gen ka hi hi. (Johan 15:1-11)
"Hun bei dongin note a hong ompih tawntung ding ka hihna thu phawk ta un,” a ci hi. (Matthai 28:20b)
Hun bei dongin hong ompih tawmtung dingin hong kamciam Jesuh sangin term khat leh nih sung bek thuneihna a len thei uliante leh political party koi muan leh suan' in nei zaw ding na hiam? Nangma deih teelteelna ah kinga hi.
A gelh: Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: one or more people, text that says "Your duty is to believe and to preach what the Bible says, not what you want it to say. RC Sproul"

Comments


American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun

 American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun uh a nuai-a bang ahi hi:-

1. Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura H. Cason - 15th March 1899
2. Rev. Dr. E.H. East leh a zi - 21st March 1902
3. Rev. Dr Joseph Herbert Cope leh a zi - 21st December 1908
4. Dr H.H. Tilbe leh a zi - 1902
5. Dr J.G. Woodin leh a zi - 3rd November 1910
6. Rev. C.U. Strait leh a zi - 27th October 1925
7. Rev. E. C. Nelson leh a zi - 3rd December, 1939
8. Rev. Johnson leh a zi - 7th February, 1947

ZOLAI HONG PIAN'KHIATNA THU

 ZOLAI HONG PIAN'KHIATNA TAWH KISAI


Rev. JH Cope Chin State ah hong tun' pen December 21, 1908 kum hi. Tedim ah a omkip dingin a kituah phei ni leh a kum pen April, 1910 hi. A omna ding hong kip ciangin lai deih mi khat ahih manin Zomite adingin lai bawl ding a kipat cil-in a zat pen Zotual lai or Pau Cin Hau' lai leh tua hun in ukpite pau i ci ding hiam Sihzang pau ahi hi. A man kalkal sungin Lai Siangtho hong tei pen 1914 kum bul lamin Tedim pau tawh Matthew bu hong zo hi. Kikhen thei pak lo ahihmanin 1915 kum teh kikhen zo pan ahih manin ei pau tawh lai kikhen masa pen ci in kiciamteh hi. 1932 kumin sangmangpa Cope in Tedim kam tawh Lai Siangtho thak zong zo a, March kha-in kikhen hi. Zogam ah a om masa pen Lai Siangtho thak ahi hi. Hih a Lai Siangtho teina ah eimi leh Kayin sia pawl khatin zong a huh theih bangun huh uh hi. 1977 kum teh LST buppi zong Tedim Lai Siangtho cih a kinei a kawmah tuang a, hymn songs i neih zong Tedim Labu cih a kawm ah kigelh veuvau hi. Na en pha o.

Chin State ah missionaries tuamtuam hong tun' hun hih bang hi:

American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun uh a nuai-a bang ahi hi:-

1. Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura H. Cason - 15th March 1899
2. Rev. Dr. E.H. East leh a zi - 21st March 1902
3. Rev. Dr Joseph Herbert Cope leh a zi - 21st December 1908
4. Dr H.H. Tilbe leh a zi - 1902
5. Dr J.G. Woodin leh a zi - 3rd November 1910
6. Rev. C.U. Strait leh a zi - 27th October 1925
7. Rev. E. C. Nelson leh a zi - 3rd December, 1939
8. Rev. Johnson leh a zi - 7th February, 1947

Hih ABM panin missionary hong lutte lakah sangmang Rev. Cope cih lo buang Zomite adingin lai lamdang a laamto leh buaihpih hi ci-in a kiciamteh min nei kuamah om mel lo hi. Rev. Cope hong tun' ma Zotual lai lo buang Zosuante' lai (script) nei ki-om lo a, a nei khinsate zong Roman alphabet mah kizang hi.

Rev. Cope in 1921 kum panin sanginn (schools) ah Class I-IV ciang sintheihna ding Tedim pau bulphuh in Tedim kam zangin Zolai simbu i cih uh bawl ding kipanin manuscript in a gelh na kipan a, 1924 kum in a gelh na man hi. Zolai leh Zopau zang loin Tedim kam na zang hi.

Tedim pau leh lai (literature) pen tu dongin a zang laite pau leh lai bek hilo hi. Tedim khua a kisat khit zawh a khua-a teeng pau nam tuamtuamte - Teizang pau, Dim pau, Thado pau, Guite (Lamzang pau etc, tu-in Paite pau a kici) Vaiphei pau etc etc cihte hong kigawmkhawm pau hi a, a zang leh kembit suak penpen i pau leh a neite hi khin zaw hi. Namke khat i personal aa hi tuam lo hi. Tedim lai leh pau i deihgawh luat leh zuih leh zatsuk pah a, inteek za lak pah ding hi ziau hi.

HILHCIANNA

Tedim Literature tu-in Zolai or ZCLS a kicih hangin Zo suan minam dangte in LST leh labu amau aa tek nei ahih manin Zolai cih miau pen Zomi neuseekna tawh kibang hi. Zomi kici minampi (nation) min hi a, Zo suan minam tampi genna hi. Zomi cih minampi min ahih manin leitung ah nation kici official recognized a om loh bangin om lo a, Myanmar government in Chin ethnic groups 53 omte lakah Tedim pen ethnic group khatin officially recognized hi.

Cope topa laibawl 1919 kum in Sihzang pau panin Tedim pau zat ding vai tawh Tedim kual, Guite kual, Zou kual leh Thahdo kual panin taaangmi (representatives) ten a thukim leh a kipsak uh ahi hi. Paite leh namke pau dangte zat dingin cikmah in thukimna om lo hi. Zolai i cihcih hong pian'khiatna thu a bul a bal kantel le'ng December 21, 1908 in Rev. A. E. Carson' zalaih dingin Chin State hong tung, Hakha panin Tedim ah April 10, 1910 in a tung Joseph Herbert Cope (leh a zi Elizabeth Cope) in 1919 kum in Guite Kual, Thahdo Kual, Zo Kual panin khua hausate or taangmite (representatives) a sap khawm hun in, "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) kici tangthu laimal 20 bang a pha Sihzang pau tawh a kigelh haipi nuai-ah a sim ciangin taangmite in telsiam loin Tedim pau kizang zaw leh mikim in kitelsiam pen ding hi ci-in democratically leh consensus vai mahmah tawh Tedim pau zat dingin na thukim uh a, Tedim pau zat dingin na kipsak uh hi. Zolai hilo zaw in a taktakin ci le'ng Tedim kam a kizang Tedim kam kizang lai hi zaw hi zaw hi.

Zo suante (Zomi) i cih ciangin namke (tribes or ethnic) tampi a kigawmkhawm dialects tuam tek kizang hi a, Zolai cih theih lian dingin Zolai zang ni ci-in lingua franca (common language) leh common literature zat khawm ding kituak takin thukimna (consensus) kinei ngei lo, piang ngei lo, kivaihawm ngei lo hi. Consensus i neihsun pen 1919 kum in JH Cope in Guite, Thahdo leh Zo Kualte panin taangmite a sap khawmin haipi nuai-ah (tu in a kiphuk khin ta) kikuppihna a neihpih hun lai-in Tedim pau zat ding consensus na bek hi, minam ke tuamtuamte in hih thu tu hunin kikikpsak nuam loin kituam leng nuam tek ahih manin eima dialect leh literature ciat tek kilaamto nuam ahih manin eima pau tek tawh Bible translation bawl leh MIL neih i kidem ciangin biakna bek hi loin minam kikhenna leh kitelkhialhna, radicalism leh chauvinism hong hat semsem sak a, i kikhenna uh hong zai semsem hi.

Eima pau tek tawh Bible translations i kidem manin biakna leh minam kikhenna leh kideidantuamna hong thuk leh zai semsemna thu Sia Rev. Khup Za Go in a M.Th degree a ngahna a thesis gelh laibu in a bawl, "A Critical Historical Study of Bible Translations Among the Zo People in North East India" kici 1996 kum in Chin Baptist Literature Board in a khetkhiana sim le'ng kitelcian mahmah hi.

MIL nei teng, AIR radio program nei tengin a lai leh pau uh SACRIFICED ngam in, Cope topa' hun lai bangin democractic leh political consensus i neih theih mateng ZCLS pen Zolai (Zomite common literature) hi cihcih pen Utopian ideas ahih banah HUIHPI nung delh zaw le'ng baihlam zaw ding bang hi. Tedim pau in lai (literature) zat ding thukimna leh kipsakna pen 1919 kum in Cope topa in a sapkhop Tedim khua-a paikhawm taangmite (representatives) or hausate - Teizang kampau, Dim kampau, Thado kampau, Guite (Paite) kampau, Vaiphei kampau a tuamtuamte in Sihzangte kam tawh JH Cope' simkhiat "Jack, The Giant Slayer" a telsiam loh manun Tedim kampau kizang Tedim lai (tu in kideihkaih in Zolai i cih) a piang hi zaw hi cih thuman leh thuman kantel khempeuh a thei lo on lo hi.

SANGINN AH ZOLAI A KICI TEDIM KAM KIZANG LAI HONG PIAN'KHIATNA THU

1920 kum in Falam mangpipa in Zomite Kawllai hilh pen a hoih pen mah ahi ding hiam, a diakdiakin a tan niam lamah amau' kampau mahin kihilh leh a hoihzaw kha ding hiam, ci-in regional language tawh educational institution ah kipattahna kisam a sakna thu na gen hi.

1920 kum mahin Sagaing Menzipa Zogama zintoh in kua kampau tawh lai hilh ding cih thu kikhelna a piangsak kha ding hi, ci-in Rev. Cope in na ciamteh hi.

1921 kum kipat lamin Cope tawh Falam Mangpipa Lt. Col. Burne leh Batallion Commander pa nini thum sung khualzin khawm uh a, Zogam-a laisinna dangte ah Kawllai leh Zolai koi tawh hilh zaw ding cih thu kikum uh hi.

1921 April kipat lam ciangin, "Tedim gamah Tedim kam mah zat ding hoihzaw hi," ci-in Rev. Cope leh Tedim Political Officer (Vuandokpa) kikum pha uh hi (Paite pau zat ding na kikum ngei lo uh hi). "A gam mite kampau mahin pilna piakhuai hi (Education ought to be in the language of the people)," ci-in Linguistic leh Education tawh kisai thute a kan mahmah Rev. Cope in na ci hi.

1921 June kha-in Lt. Col. Burne leh Rev. Cope-te Falam ah kimu kik uh a, Mangpipa Burne in, "Primary dangte ah Kawllai taangin Tedim (Zolai) tawh hilh ding; Tedim, Falam leh Hakha-a Middle Department dangte ah Kawllai tawh zong kihilh ding hi," ci uh a, hih thu kikupna pen "The 1921 Education Conference at Falam" kici hi. (Paite pau zat ding gen kha ngei vet lo uh hi)

Hih 1921 June kha sunga Falam ah thukimna pen Yangon Education Department Office ah 1921 kum bei kuanin kipuak a, Yangon khuapi-ate in a thu-in thukimpih uh hi. Ahih hangin laimal (alphabet) zat leh gawm dan tawh kisai sau veipi kikupna leh kinialna om lai hi.

1922 October sungin Maymyo ah "The 1922 Conference nat Maymyo" a kici kikupna nei kik uh hi. Rev. Cope' laimal (script) gawm dan a puahphatsak nop laina uh leh Zogam Primary Department-te ah kampau nam khat bek bekin lai kihilh hen la, Falam pen Mangpi Zum (office) honna Chin State capital ahih ciangin Laizo kam kizang leh cih thu nih Rev. Cope in sang thei loin Tedim Zomite adingin Tedim kam mah (Paite kam hilo) in hilh ding hi na ci cinten ahih manin vaihawmnate kisawnsau to (extension) hi.

1924 April kha-in Falam Mangpipa Lt. Col. Burne in Rev. Cope Hakha ah sam kik a, Zogam (Chin State ah Zomite tamna a cihna) Primary State ah: (1) Tedim gamah Kamhau kam, Falam gam leh Hakha gamah Laizo kam in lai ding, (2) Rev. Cope' geelna Roman alphabet leh spelling zat ding, cih vaikhak hi. Tua banah sanginn ah a kizang ding laisimbu (text book) bawl in, ci-in vaikhak thuah lai hi.

1924 May kha bei kuan lamin Lt. Col. Burne leh Rev. Cope-te Hakha ah kimu kik leuleu in thu kikupkhawmna na nei kik uh a, Burne in, "Kumpi' thukimna a om khinsa ahi New Education Scheme a kizat ciangin American Baptist Mission (ABM)-te sang a tuamin na hong ding hiam?" cih thu leh, "Honorary Inspector of Schools tavuan hong pia le ung na sang ding hiam?" ci-in na dong hi. Rev. Cope in, "Ko ABM-te' in sang a tuamin hong loin Kumpi' geelsa om bangin hong panpih nu'ng; nong piak nop uh tavuan zong sang ni'ng," ci-in thukim ahih manin Honorary Inspector of School panmun len dingin Rev. Cope kikipsak hi. New Education Scheme kici pen Chin State sunga Zogam ah Cl-I to IV dong Primary dangte kici ding a, Tua Primary sangte ah township (myone) ciat-a kampau tawh lai hilh ding; Rev. Cope in subject kimin Zolai simbute (text books) a bawl ding; Rev. Cope in Honorary Inspector of Schools tavauan la ding a, biakna sangte om nawn ding cih thute hi.

Lt. Col. Burne in Rev. Cope' tungah Laizo leh Tedim kam tawh sang laibu (text books) bawl ding tavuan (responsibility) a piak vai tawh kisai 1924 kum June kha-in amau gel Falam ah meeting a neih kik in sang laibu bawl ding kamkupna nei kikin na kipsak pha kik uh hi. June 1924 kum in Tedim kam a kizang Zolai simbu bawl Cope a kipat ma leh May kha-in Honorary Inspector of School tavuan a kipiak ma pekin Rev. Cope in Zogam ah hong tun phetin Zolai i cih uh (Tedim kam leh Lai kam)-te ama' thu-in na bawlbawl khin zo hi.

A diakdiakin kum 1921 kiim-a kipanin a Class kim adingin Tedim Zolai Simbu bawl a kipanpan khin na hi gige hi. Tedim kam-a sang laibute bang pen 1924 kumina thu a khut tawh a gelh ngiat (manuscript) na man khin zo hi. Manuscript in a gelh laibute laikhetna (press) ah a kikhetkhiat (print) pen 1927 panin 1933 kum sung teng ahi hi (hih hun pen Tedim kampau leh lai zangin a kibawl tu-in Zolai i cihcih revolutionary age ci le'ng kikhial lo ding hi). Sihzang kam Laisimbu (text or reader) zong Pu Suang Khaw Kam in na bawlpih a, 1924 kum pekin kingah khin zo hi.

Tedim pau tawh LST a kitei masa Mual Tung Thuhilhna cihte pawl Laibuno a kici 1914 kum pekin kingah ta a, 1932 kum pekin Thuciam Thak kinei ta hi. Paite pau tawh LST laibuno in 1940 in sim ding om pan a, 1951 kum in Thuciam Thak na khen uh hi. Paite kam tawh Thuciam Lui leh Thak 1971 kum in na khen uh a, a zekai zaw 1977 kum in Thuciam Lui leh Thak kigawm Tedim LST i neih pen biakna makaite leh LST tei dinga tavuan lente kikal ah kinawktuahna leh kitelsiam lohna a om hang hi (hih thu saupi hi a, a maizumhuai mahmah thu - tu dong biakna makai ten historical mistake i pal khitsa panin lesson sin a sawm het loh thu uh ahih manin a dahhuai mahmah hi a, 1956 in Mara leh 1959 kum pekin Lusei ten Lai Siangtho buppi i.e. OT and NT) a neih zawh uh Zosuante' sungah LST buppi a nei masa pen a thumna ah Tedim LST a pang zo ding kimlai 1977 kum in a kinei zo pan ahi hi)

A gelh: Thang Khan Khan