HUN BEI DONG HONG OMPIH DINGIN HONG KAMCIAMPA MUANG ZAW DING MAW? AHIH KEI LEH ULIANTE MUANG ZAW DING MAW?
Tu hunin Khristian a kineih pha diak pawl khatte leh biakna dangte leh mi dangte ngaihsutna thuakzawhna nei loin a khengval luate (religious bigots) in government in laws a bawl ciangin Christian biakna angvantuamna tawh thukhun a bawl ding vive lamen in lunggulh pong uh a, mi' khut tawh gul a man nuam biakna makai leh Sia nengneng leh pawlpi makai tam mahmah phengphang hi. Ahih hangin Khristian biakna hong kipatkhiatna pen Jesuh' thuhilhna zui-in a nuntakpihte thu umte Khristian ci-in a kiphuah masakna uh Antiok khua hi (Sawltak 11:26) a, government in Khristian th um mite a angvantuam khua hilo hi.
Leitunga democractic gamte pen minam leh biakna tuamtuam teen' khawmna ahih manin politics leh biakna kikhenna (separation of church and state or secularism) bulphuh constitution vive ahih manin government in biakna khat angvantuamin a deisak ding pen Lai Siangtho deihna leh genna tawh kitukalh in kilehbulh hi cih zong Khristian i kicih leh phawkhuai mahmah hi. Thukham khempeuh i zuih zawh hangin mi deidantuamna pen Thukham khempeuh palsatna hi ci-in LST in hih bangin na gen hi:
Lai Siangtho sungah, “Nangmah na ki-it bangin na vengte na it in,” ci-in a genna Topa’ Thukham zui le-uhcin a hoih hi pah hi. Ahi zongin mi na deidan uh leh note a khial na hi uh a, Thukham a palsat na hi veve uh hi. Mi khatpeuh in thukham dang khempeuh a zuih hangin khat a khialh nakleh a vekpi-in a khial mah ahi hi. (James 2:8-10)
Khristian hong pian'khiatna Antiok khua pen tua hun in milim biakna a zui Judea gam uk Rome Empire ukna sunga om hi a, Antiok khua i cih tua hunin singlamteh tungah khailup dingin Jesuh a lehhek conservative pupi Judah mite tamna khua leh Pilate mai-ah Jesuh thu kisit lai-in guta suamhat a minthang Barabbas khahkhiat ding deihin awngin, singlamteh tungah khailum un ci-in a ot ban uh-ah, "Hih mipa’ sihna hangin gimthuakna, kote a kipanin ka suan ka khakte dongun ka thuak ding uh hi,” (Matthai 27:25) ci-in kamciamin a awngkek mite tamna khua hi. Tu-in bel Antiok khua i cih Turkey gam-a Hatay Province sungah om ta hi.
Khristian hong kipatkhiatna Antiok khua ahih bek tham loin Sawltak Paul in pawlpi a phuatkhiat masakna leh a zinna a tam zawte pen Muslim gam Turkey gam hi. Khristian a khan'na ding leh a hatna dingin Roman Law leh Muslimte' Shariat Law in phalna a piakna hang tawh Khristian thu um na khang hanhan lo a, bawlsiatna a nasiatna munte ah Khristian thu um mi na kibehlap zawsop hi. Tu hun nangawnin leitung bup-ah Khristian a khang hatna pen Communist ukna China gam hi a, Khristian milip a tamna America gam, Mexico gam cihte sangin tu bangin a khan' zom leh 2025 ciangin China gamah Khristian tam pen ding hi ci-in biakna lamsang a kan research bawlte in genkhol uh hi.
Biakna suakta i zuih theihna ding "freedom of religion" cih upadi (constitution) sungah om in, suakta takin biak piakna nei thei napi-in Khristian biakna bit zo lo, dengdel sa-in a patau ngam laite pen Khristian a kineihkhem (pseudo Christian or fake Christian) teng hi lel hi. I gam constitution amendment (puahphat) kibawlin "freedom of religion" a kiphiat mateng pen Khristian bek hi loin biakna dang zuite adingin patauh henhan pahna ding om lo hi. Patauhna ding a gen mite pen zuau gen ahih kei leh mi meidawi teng bek leh conspiracy theories or propaganda in a bumhai gawp teng hi bek hi.
Khristian pawlpi lutang ahi Topa Jesuh in bang gen hiam cih leh, "Kei pen leenggui ka hi a, note pen a hiang na hi uh hi. Note in kei tawh loin bangmah hih thei lo ding na hih manun kei tawh a kizomte in gah tampi na gah ding uh hi. Kei tawh a kizom lo mite pen leenggui hiang bangin kipaai khia-in keutum hi. Tua bang hiangte meikhuk sungah kilawnin a kangtum hi. Kei tawh na hong kizop uh a, note sungah ka thu a om nakleh na deih peuhpeuh uh hong ngen le-uhcin hong kipia ding hi. Gah tampi gah le-uhcin ka Pa’ minthanna a kilangsak na hi ding uh a, keima nungzui na hihna uh kilang ding hi. Ka Pa in kei hong it zahin note hong it ka hih manin keima hong itna sungah om un. Ka Pa’ hong thupiakte zui-in ama itna sungah ka om mah bangin note in zong ka thupiaknate na hong zuih uh leh ka itna sungah a om na hi ding uh hi. Note hangin kei ka lungdam theihna ding leh note’ lungdamna a cingtaak a suah theihna dingin hih thute a hong gen ka hi hi," ci-in Johan 15:5-11 sungah na gen hi.
Jesuh in zankim laipi-in amah a sim kimuhpih khiankhian Farisai makai Nikodemus kiangah zan hawh lai-in a genna ah, "Pasian in leitung mite hong it mahmah ahih manin ama Tapa a um mi khempeuh si nawn loin a hin' tawntung theihna dingun a Tapa neihsun a hong piak dongin a hong itna a hong lak hi. Pasian in leitungah a Tapa hong sawlna pen mawhsakna thukhen dingin a hong paisak hi loin, leitung mite a honkhia dingin a hong paisak hi zaw hi. Amah a um mite in mawhsak thukhenna thuak lo ding uh hi. Amah a um lote pen Pasian’ Tapa neihsun um lo uh ahih manin mawhsak thukhenna a thuak khin ta uh ahi hi," ci-in Johan 3:16-18 sungah a genna lungngaihphat kik huai mahmah hi.
Khristian thu um kineih pha diak napi-in a patau baih pha diak sese leh Pasian a um ngam nai lo lailai mite aw, hih Lai Siangtho kammalte sim kha ngei nai lo na hi uh hiam?
"Topa a muang mite pen ling het loin a om tawntung Zion Mual tawh kibang hi. Jerusalem kimkotah mualte a om mah bangin ama mite’ kimkotah tua kipan a tawntungin Topa om ding hi. Thuman mite a khialhkhak loh nadingun amau a kipia leitang tungah mi gilote in amaute uk paisuak lo ding hi. (Late 125:1-3)
..Leimong panin kong lakkhiat, leimong kiu a gamla pen mun panin ka hong sapkhiat, “Nang pen ka nasem pa na hi a, nangmah kong teel khinzo a, nangmah kong nilkhia kei hi,” ka hong cih pa aw, nang hong ompih ka hih manin lau kei in. Na Pasian ka hih manin lungkia kei in. Nang hong thakhauhsakin ka hong huh ding a, nang hong huhin ka hong honkhia ding hi. Nangma tungah a heh mite khempeuh maizumna kithuaksakin kikoihkhong ding hi. Nangmah hong dem mite a mawkna suakin siatna thuak ding uh hi. Nangmah hong langpangte na zon' hangin amaute na mu nawn kei ding hi. Nangmah hong dote pen bangmah hi het lo ding uh hi. Bang hang hiam cih leh keimah Topa na Pasian in na khut taklam ka len hi. “Lau kei in, nangmah kong huh ding hi,” nang tungah a hong ci pa keimah ka hi hi. (Isaiah 41:9-13)
Topa in kei hong ompih hi. Bangmah ka kihta kei ding hi. Mihingte in kei, bang hong cih zo ding ahi uh hiam? Kei hong huh dingin kei lamah Topa om hi. Kei hong mudahte pen gualzawhna tawh ka en ding hi. Mi i muan sangin Topa belh ding hoih zaw hi. Uliante i muan sangin Topa belh ding hoihzaw hi. (Late 118:6-9)
Jesuh in sihna panin ni li khit nungin Lazaras a thawhkik sak ciangin, “Keimah in a sisa mite thosakin a hingsak thei pa ka hi hi. Kei hong um mi peuhmah a sih hangin nungta ding hi. A nungta a kei hong um mite si ngei nawn lo ding hi. Hih thu na um hiam?” (Johan 11:25-26) ci-in Martha' kiangah a dot bangin tu ni-in Khristian a kici khempeuh hong dong hi.
Topa' Jesuh mahmah in ama kam ngiat tawh, "Hun bei dongin note a hong ompih tawntung ding ka hihna thu phawk ta un,” ci-in Matthai 28:20b ah a nungzuite kiangah a kamciamna leh a vaikhakna bangin hong kamciamna leh hong vaikhakna a muang ngam lo nai lo lailai leh Topa belh ding sangin uliante leh hong angvantuam duaiduai den ding government leh political party khawng peuh belh leh muan' in a nei zaw lai a patau den, a umlah (doubtful) den Thomas mah bang den ding maw?
Jesuh' nungzuizui in, sihna panin a tawhkikna ding thu a genna zaza napi-in sihna panin a tawhkik khit nungin a umlah lai Thomas nangawn thu um lo mite tamna India gamah Lungdamna Thu tangko dingin AD 52 kum kiim pawlin Muziris (tu-in Kerela state sunga om North Paravur leh Kodungalloor a kicihna) ah hong lut a, AD 72 kum July 3 (Syrian Christian tradition ciamtehna ah) Tamil Nadu state khuapi Madras a St. Thomas Mount ah martyr in thahna hong thuak ngam lai buang hi. Thomas' luanghawm Mylapore ah kivui hi.
Topa Jesuh' nungzui Khristian i kicih leh nisim in a singlamteh pua-in zuih kisam a, Jesuh bek singlamteh puaksak niloh ding hilo hi. “Mi khatpeuh in kei hong zuihnop leh ama deihna bangin gamta nawn loin nisimin a singlamteh pua-in hong zui ding hi. Hih leitung nuntakna a hu nuamte in a nuntakna bulpi nangawn tawh suplawh ding a, kei’ hangin a nuntakna a suplawhte in a nuntakna bulpi hu zo ding hi. Mi khat in leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ding ahi hiam?" ci-in Jesuh in Luka 9:23-25 sungah na gen hi.
Bang tan vei Khristian umlah leh patau lauthawng den hih sawm na hi hiam? Hun bei ni dong hong ompih dingin hong kamciampa muang zaw ding maw? Ahih kei leh uliante muang zaw ding maw? Barabbas hong khahkhia un ci-in awngin, singlamteh tungah ah Jesuh khailum un ci-in awngawng lai ding maw?

