PASIAN NASEM TEN GAMVAI LEH BIAKNA VAI A THUAHKHAWM DING MAH HIAM?
By: Thang Khan Lian @ZUNs
Pasian nasemte in theology college ah politics thu sin loin theology bek mah sinpi pen in na nei uh hi. Gam kiu-uk leh vaihawmna lamsangah a kilangleek (political bias) in genna, a bul a bal kician a nei lo mi uptheih dingin kumpi leh thuneite lehpeina ding thute (conspiracy theories) leh pum gup leh pum phatna tawh amau deih politician khat phat dingin theological college ah va sin dihdih laizang lo uh hi.
Pasian thu leh LST kammal khiatna thu thukpipite a khiatna a telsiam lote, LST thu tawh kisai theology collegy ah a va sin kha lo nautangte leh pawlpi mite a khiatna a hilhcian ding, Pasian kammah mahb bulphuh leh sinsanin in pawlpi mite a lamlak ding, mihing leh gam makaite min hi loin Pasian' min a thangsak ding, Pasian' gam a keek ding, kha mangthang a man ding, pawlpi mite a lampialpih ding hi zaw loin, lampi man loin a lampial mite lam man a lak dingin pawpi mite in a piakhiat uh sawm ah khat a ne tuucingte ahih manun politics thu thei lopi leh sinna nei lopi-in a gen ding uh hi masa vet lo hi.
"Moses in zong biakna leh politics vai Israel mite na makaih hi," cih paulap zangin biakna makai leh siate in gamvai gen belin a neih ding uh hi cih a nak gen mahmah pawl khat om uh hi. Tua bang thu san'na pen zuaupi hi.
BANG HANGIN?
Moses pen Egypt kumpi Faro' inn sungah a khangkhia, pilna nam tuamtuam sin theih khempeuh a sin leh a kipattah banah a siamsa ahi hi. Tua banah biakna vai ah a makaih dingin a sanggampa siampi Aron in siampi za sem hi. Moses in siampi za leh gamvai makaih khawm ngei loin, amah bekin biakna leh gamvai na bup lak ngei lo hi.
Moses' hun in siampi za a len pen Aron ahih mah bangin Joshua leh Kalep in Israel mite a makaih hun lai takin siampi za a len pen Eleazer hi. Kumpi Saul' hunin Samuel in siampi za na len hi. Kumpi David pen kumpi bek hi loin kamsang (prophet) hi napi-in siampi za len pen Siampi lianpen Abiathar leh siampi Zadok na hi a, David in biakna (siampi za) leh gamvai (kumpi za) na len khawm peuhmah lo hi. Nehemiah in Israel mite a makaih lai-in Siampi lianpen Eliashib hi.
Tua bang danin gamvai a makaihte in siampi za (biakna vai) na len khawm lo uh a, biakna makaite in gamvai na makaih khawmin na bup lak dihdih ngei lo uh hi. Biakna leh gamvai pen Thuciam Lui hun pekin a tuamin na kituamkhen (secularism) hi zaw hi.
Jesuh' hun in Siampi lenpen Kai-afas in biakna leh gam vai a kigulluksakna hangin buaina lianpi na piang a, Topa Jesuh nangawn Judah upate (elders) 23 or 71 tutna assembly a kici a thukhenna - amau kammal in Sanhedrin a cih uh-ah Judah thukham leh Rom thukham palsatin zankim zankhang laipi-in teci pangmi (witnesses) om lopi-in thu na khen biangbuang uh hi.
Biakna makaite in gamvai bup lakin Sanhedrin court mai-ah a man lopi-in Jesuh thah dingin na mawhpaih zen uh hi. Judah leh Roman mite thukham (laws) nuai-a teci pangmi (witnesses) om lopi-in thukhenna leh zankim lai takin thu na khen ngei lo uh hi. Biakna leh gam vai kigulluksakna sangin mawhna a nei lo Pasian' tapa Jesuh nangawn thah dingin thuman lopi-in na mawhpaih hilhel uh a, Judea gam uk Pilate mai-ah a va puak ciangun a lawhna ding thei loin a khut a sil siang khit teh singlamteh tungah khailup dingin Jesuh na ap khia hi.
Biakna leh gamvai pen a tonkhawn hun a om tei sam hangin a kigulluk khawm luat ciangin gam ki-ukna leh kivaihawmna ah nawngkaina lianpi na piang hi. Christian tuak hi napi-in docrine kibatlohna hangin gamvai leh biakna hong kigulluk tak ciangin Holy Roman Empire sungah 1618 panin 1648 kikal sung (23 May 1618 – 15 May 1648) Europe ah RC leh Protestants kikal ah gal kidona kum 30 na piang a, mi 4.5 panin 8 kikal Khristian leh Khristian mite kithahna a mulkimhuai galpi na piang hi.
Hih THIRTY YEARS WAR or RELIGIOUS WAR zong a kici RC leh Protestants biakna pawlpi kidona hong kipatna pen 618 kum in Bohemia kumpi Ferdinand II kipaikhia (deposed) a, ama' zalaih dingin Frederick V of the Palatinate kicipa a kitutsakna hangin hong kipan a, Treaty of Westphalia kici kilemna tawh kilemna na piang zo bek hi.
Biakna leh gamvai gawm dingin a kilawm lopi-in gawm khak leh kigulluk pen a kihtakhuai pen galvan nuclear bomb sangin kihtakhuai zaw hi. Biakna doctrines kibang lo a dim a ha a om banah biakna hahkat lote nangawn a sihpih ngam tam lua ahih manin gamvai leh biakna gawm khop leh kiguluksak niloh khak ding lauhuai mahmah a, khadap lang kibang lo khau kikhih khawm bang niloh thei hi.

