Monday, 31 July 2023

KHUTDAWH NIHTE TANGTHU (KIPUMKHATNA A KISAPNA THU)

 

KHUTDAWH NIHTE TANGTHU (KIPUMKHATNA A KISAPNA THU)

Khuapi kianga om gamlakah khutdawh nih teng uh hi. Sumbawlte mah bangin hih khutdawhte nasep leh kivakna kibang ahih manin khat leh khat kihaza-in kigalbawl den uh a, kidem ngekngek uh hi. Khutdawh nihte lakah a khat mittaw (blind) a, a khat pen a khe bai (lame) hi. Hih khutdawhte sum ngahna leh huhna a piate (clients) kibang ahih manin khat leh khat kihazatuahin kitawng den uh hi. Tua bek hi loin a gam (territories) uh kibang zaw lai ahih manin a kihazatna leh a kimuhdahna uh khauhpai mahmah hi.

Khutdawh i cihte pen a kitawng dente ahi uh hi. Amau sungah kidemna nasia mahmah hi. Tua mah bangin hih khutdawh nihte a kum-a sim gal leh sa bangin kimu ki-en uh hi. Ni khat a teen’na uh gammang sung gamkang in hong nawk hi. A mittawpa lim takin lampai thei-in lim takin tai thei hi. Tua napi-in khuamu thei lo ahih manin meikatna sungah a tai lut khak ding lauhuai hi. Pai thei-in a tha neih zahin a tai theih hangin gamkang peelin a suahtakna dingin lampi man koi lai hiam cih thei lo a, meikuang lam manawhin a tai leh tai loh lam zong thei beek lo hi.  

 A khe baipa leuleu pen ama tha bekin a suahtakna dingin tai zo lo hi. Huih hong hat semsem ahih manin meikang a zai zaw semsem a, gamkatna in a pehna mun a zai semsem hangin a suahtakna ding koi lai-ah om thei ding hiam cih thei hi. A suahtakna ding lampi koi lai hiam cih a theih hangin tai thei lo hi. Gamkang in a nawk khak nai lohna mun tawm bek a om lai hangin a sawt loin tua munte zong peh thei pah a, a sawt loin amau omna zong gamkangin nawk pah dingin kithawi hi. Hih bang hunin a kimuhdahna leh a kigalneihnate uh leh a kidemna teng uh kimangngilh bawl uh hi. Bang hang hiam cih a kitottot, a kidemdem, a kigalneih niloh denna dingun hun om nawn loin, kipumkhat loh kiphamawh ta hi.

Khutdawh nihte sung panin mittaw mipa in a liangko tungah khe bai mipa pua-in pumkhat hong suak uh hi. Tu-in a nih tuakun mit leh khet nei hong suak uh hi. A khei bai mipa in khua mu thei-in a hat thei penin a bitna dingun a tai theihna dingun lamlak thei hi. A mittaw mipa pen lauhuai hunin tai hat mahmah lel ahih manin a liangko tungah a puak khe baipa lamlahna lamah taipih hi. Tua bangin a nih uh si thei ding kimlai a bukna uh gammang sunga gamkang lak panin suakta khawm thei uh hi.

 Moral: Hih tangthu pen tanglai panin a kigengen thei zel tangthu upa khat hi a, na ngaihsutna lungsim leh lungtang (mind and heart) thu a gen nopna hi. Na ngaihsutna lungsim in tua bang tua bang teng hihin ka semkhia ding hi, a cih theih hangin khua mu thei lo hi. Na ngaihsutna lungsim leh lungtang na kinaihsak theih a, na itna leh ahihna kantelna (love and logic) kinaisak thei-in, na tuahna panin na theihna leh thugenna (experience and expression) na kinaihsak theih ciangin na ngaihsutna lungsim in a ciamteh tham na lianpi semkhia thei hi. A hoihna bukim leh a kiciangin na semkhia zo pah kei ta zongin lampi man hi zaw limlim ding hi. Na khutzung tawh khapi na kawk ciangin khapi bek mah hi kha ding. Ahi zongin khapi mah a kawk kha takpi mah na hi ding hi.  

  Thang Khan Lian




Saturday, 22 July 2023

MI DANGTE NA LAPTOH CIANGIN NA THUPITNA A KIBEHLAPSAK NA HI HI

 

MI DANGTE NA LAPTOH CIANGIN NA THUPITNA A KIBEHLAPSAK NA HI HI

THOMAS EDISON LEH HENRY FORD

A company an na a sem khangno khatin a hoihna leh hoihna sinna dingin a car bawl (experimental car) buaipihin nasem hi, cih a zak ciangin electric bulb bawkhiapa ci-in a minphang vangvang Thomas Edison a kicipa in 1896 kum in car design koi danin bawl ding ka hiam, cih ngaihsunin nasep a hanciam laitak hi. Thomas Edison in ama company ah a sem tua tangvalno New York khuapi-ah kimuhpihin, interview hi.

 Edison in tua tangvalno tawh a ngaihsutna uh a kibat lam a muh ciangin lamdangsa hi. Ahi zongin Edison in car a tai theihna dingin meitha (electricity) pen a tha (power) pia dingin ngaihsutna nei a, tua tangvalno in bel datsi (gasoline) zat dingin ngaihsutna nei hi. Edison in a thukimpihna a lahna dingin a khuttum tawh interview hunin a tutna mai uh tumsuk bakin, “Tangvalno aw, na ngah khin zo hi! Bang hiam khat hanciam hi teh! Na hanciamna na mualsuah dong na hanciam toh dingin tha hong pia ing!” ci-in awngkhia hi.  

Tua hunin United States ah a om ngei nai lo na thak bawlkhia mi (inventor) ahih manin a kizahtak mahmah Edison’ thapiakna leh hanthotna kammalte hangin HENRY FORD in a nasep leh a hanciamna zom to-in FORD car hong bawlkhia-in mi haupi khat hong suak hi. [Henry Ford a teenna Detroit khuapi sunga workshop panin experimental car a bawl masak pen 1896 kum mahin Detroit khuapi-a a inn nunga kongzing ah taisak hi. Ford Motor Company panin information a kingahna panin Ford car masa pen Ford original Model A kici July 1903 in Mark Avenue plant ah a pumpi nate leh a engine kithuahkhawm (assembled) hi, ci hi]

December 9, 1914 in Thomas Edison in a na bawlte a sittelna mun (laboratory) leh a na bawlna setzung (factory) ah meikang piangin kangtum hi. Tua hunin Edison pen kum 67 pha khin zo ahih manin a suplawh khitsate a ngahkikna dingin insurance cover in a huam zawhna dingin a laboratory leh factory siatna lian lua hi. Edison’ laboratory leh factory kaatna panin a vutte (ashes) a khin/vot ma-in Henry Ford in a sumtang ngiatin Edison tungah $750,000 pia-in, “Sum na kisap beh lai leh kingah beh thei lai hi,” cih a gelh tawh a sum khak hi.

Edison a kumte hong haamin a khe tawh lam pai thei nawn lo a, amah a kem a siavuante in a hawlna dingin leeng (wheelchair) a piak uh zang hi. A teek a guaicip kuan 1916 in a inn kiangah Henry Ford in a inn va tuahin (relocated his home), Edison’ inn tawh a kizom ah va teng hi. A lawmte leh a thudot mite (mentor) tawh wheelchair tai kidemna (wheelchair race) ah Edison a kihel theihna dingin Henry Ford in wheelchair leisak a, Edison’ inn ah va pia hi.

Henry Ford amah leh amah a kimuanngamna ding leh car bawl ding cih a sunmang a tangtunsak zawhna dingin a kimuanngamna dingin tha a piapa Thomas Edison hi a, Ford a laptohna hangin a nuntak hun sungin Edison in lawm hoih ngahlawh hi.

Edison leh Ford’ tangthu leh kilawmtatna panin mi dangte lawhcinna dingin kuamah hazat limlim ngei loh ding hi, cih hong sinsak hi. Tai kidemna ah a khatna ahih kei leh gualzawhna na ngahzawh kei ding leh mai-a om mipa in record om khinsa a makhelhsan zawhna dingin huhin, thapia zaw in. Mi dangte khuameivak (candlelight) kide nai lote a kide khinsa na khuaimeivak tawh bitsakin, a khuaimeivak uh na taan’sakna hangin nanga a taan’na leh vakna kiamsak tuam lo ding hi.  

Hih tangthu tomno sung panin bang ngaihutna na nei hiam? A cing leh bukim lo mihingte (imperfect humans) in i etteh leh zuih ding lampi hong lak hi. A tunna ding ciang a tung khinsate; amau omna kual/pawl (circle/class) sungah mi dangte kihel zo lo uh hi, ci-in ngaihsutna a neite; a beisa hunte ah lawhsapna vive in nungzuih ahih manin lametna leh manphatna a nei nawn lo zahin a kingaihsun mite in bang thu hong phawkkhiasak hiam? I vekpi-in mi dangte adingin khuavak (we are light for others) i hi hi.

Zolai tawh Sunshine Boy in, “WHEN YOU BUILD OTHERS UP, YOU INCREASE YOUR OWN HEIGHT OF GREATNESS (THOMAS EDISON AND HENRY FORD)” a cih article panin a teisawn – Thang Khan Lian