Thursday, 3 November 2022

CHIN NATIONAL DAY THU TOM KIM

π‚π‡πˆπ ππ€π“πˆπŽππ€π‹ πƒπ€π˜ 𝐀 π‡πŽππ† ππˆπ€π'𝐍𝐀 𝐓𝐇𝐔 π“πŽπŒ 𝐊𝐈𝐌

12th February 1947 in Chin hausa (chiefs) or taangmi thum - Pu Hlur Hmung, Falam, Pu Thawng Za Khup, Tedim leh Pu Kio Mang, Hakha in Shan leh Kachin sung panin taangmite (representatives) in mualtung mite (ethnic minorities) leh Kawlte tawh kipawlin Britishte khut sung panin suahtakna do khawm ding leh Union of Burma gam khatah kigawmna dingin Panglong conference hun-ah thukimna letmat na thuh uh a, Panglong Agreement a kici hong piang hi. Tu ni dong Feb. 12 ni kum simin UNION DAY ci-in Myanmar ah kizang a, Tatmadaw (Myanmar military) in pibawl pha diak sese hi.

Jan. 4, 1948 in Burma in suahtakna ngahin Union of Burma a pian' khit nungin Chin mite in NATIONAL DAY (Minam Ni) neih ding ngaihsutna hong om hi. Suahtak a kingah khit nungin 1947 Constitution of Burma nuai-ah Chin state ki-uk zia ding vai mawhpuakna la dingin Chin Special Division leh Chin Affairs Council na kiphuankhia hi. Pu Vum Thu Maung' makaihna nuai-ah Chin Affair Council in Chin state sung ki-ukna - Hausa ukna (chieftain rule) panin mipi deihna (democratic rule) tawh a kituakin ki-uk zia a kilaih theihna ding hong ngaihsun pah uh hi.

Chin state ah Chin mite in bangci banga ki-ukna (administrative system) deih uh hiam cih thukankhiatna (enquiry) a nei dingin 4th February 1948 in Committee of Enquiry a kici na kiphuankhia hi. Tua bang hun lai takin central government in 19th – 22nd of February kikal dong Chin special Division capital dingin a kizang Falam ah suahtakna ngah ni pawi khamna (independence celebration) neih dingin geelna na nei hi. Tua hunin Chin minister in Committee of Enquiry' tungah independence celebration hun Falam khuapi-ah a kizat hun sungin hong paikhawmte tungah koici banga ki-ukna - hausa' ukna maw ahih kei leh mipite' deihna banga ukna deih zaw maw? cih thukanna (inquiry) na nei un, ci-in hilhna hoih (advise) na pia hi.

12th February 1948 in Tedim sub-division sung teng Enquiry Committee in va vaan kawikawi-in va zin (toured) uh a, mipite' taangmite (people’s representatives) tung panin statement a piakte uh va kaikhawm hi. Hakha, Falam, Paletwa leh Sizang panin taangmite in zong amau statements tek pia uh hi. Hausate (Chiefs) in ukpite hun lai bangin siah kai zomin ki-ukna ngeina a om bang (status quo) mah zat suak ding a deih hangun mipite in hausa ki-ukna cimtak kisa-in phiatmangin (abolish chieftain rule), mip deihna bangin ki-ukna (democratic system) leh hausate leh khua-ah lutangte (chiefs and headmen) tungah huhna sum (compensation) piak ding thudonin nei lo uh hi.

Feb. 19, 1948 in independence celebration kipan a, Excellency the President of the Union of Burma, Sao Shwe Thaike in a pawi a kizat theihna dingin phalna na pia hi. Mipi kimukhawmnate (mass meetings) a kineih banah thu tampi tak kamkupkhawmna nei uh hi. Falam conference hunin mass meeting a kineih hun sungin Falam khua-in Chinland sung mun tuamtuam panin zin (guests) 5,000 na do hi.

Tua hunin Deputy Commissioner of Chinland Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 ah Falam ah meetings neih hunin a paikhawm zin pha zah (guest figures) a ciamtehna ah hih bangin gelh hi: "Falam cia a pha khua-in hih bangin zin tampi a do pen tawm het lo hi," na ci hi. Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 sungah Falam meeting hunin independence celebration a zat dingin central government in 21,000 Rupees hong pia hi, ci hi. Falam meeting hunin Paletwa leh Kanpetlet panin taangmite a kihel uh pen Chinland history adingin a masa penna ahi hi. Paletwa khua panin Falam ah pawi siim dingin pasal khat a khe tawh kuan hi. Chinland sung mun khempeuh panin Falam ah hih hunin minam tuamtuam paikhawm uh ahih manin pupa ngeina panin a kiluah suk sawn ngeina leh pau leh ham tuamtuam a zang unau kikhenthangte pumkhat suahna hi. (reunion for scattered brothers and sisters who adopted different traditions, customs and spoke different dialects)

Falam meeting a ni nihna 20th Feb. 1948 ni-in Education, Health and Transportation in agenda luikhia a, a kingahlah leh a kilametna mah bangin hausa ki-ukna phiat ding vai thu kikup dingte kikhopna a kikup ding (agenda) hong luikhia hi. Chin Hills ah hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding ngaihsutna luikhiatna a luikhia (moved by) Tedim panin Pu Thang Za Kai' genna Falam panin Pu Sum Mang leh Kanpalet panin Pu Htang Mawng in nungthuapin thukimpoih (seconded) uh hi. Hih agenda a kiluikhiat hunin (motion) thukimpih loin a langpang tam lo na om ahih manin vote khiatna tawh khensat dingin pha na sa uh hi.

Hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding motion kipualut a langpang a om manin a meeting hunin chairman in vote khiatna tawh khensatna lak ding makaih a, vote kikhia sung panin 5,000 in thukim a, 17 votes in nialin langpang (against) uh hi. Falam meeting ah a paikhawm Zomi/Chin mite in Chin Hills ah modern democratic system of administration zat ding 5000-17 votes tawh thukimin kipsak uh hi.

Feb. 20 ni mahin a paikhawmte hencipna leh nan'na (restraint) bangmah om loin a ngaihsutnate uh a genkhiat theihna ding uh leh ki-uk kivaihawmna zia (administration system) ding amau deih bang tek a teelna dingun vote khia thei uh ahih manin 20th of February ni pen Zomi/Chin mite adingin tangthu sungah ni kiphamawh leh khiatna a nei ni (historic and meaningful day for the Chins) bek hi loin, Chin Hills ki-uk zia ding mi a tam zawte in kituak takin democratic system a teel ni uh leh minam kipumkhatna ni (national solidarity and unity) ahi hi. Ni thupi ni ahih banah Chin state minam buppite' kipumkhat ni ahih manin neu seekin Zomi min tawh i sanggampih leh i Khristian mipihte mah i lehdo leh lang bawlna thu genna ding ni in zat ngam huai lo hi. Kamphen a kul lo i cih teng bek thukimna na hilo a, Chinland ah namkee 53te thukimna leh kipsakna hi.

A tawpna ah, Committee of Enquiry in 30 Sept. 1948 in Chinland sung a vaanna ah muhnate (findings) uh Cabinet of the Union of Burma tungah pia-in, hausate tungah hausa ki-ukna kiphiatna hangin huhna (granting pension) piak ding leh democratic administrative system tawh ki-ukna zat dingin a hoihsakpihna (recommendation) tawh pia khawm hi. Committee of Enquiry in a recommendation piakte Cabinet in zong pha na sakpihin, hausate' suplawhnate donghukna dingin huhna sum (compensation) na pia-in hausa ki-ukna hong kiphiat zo hi.

Oct. 12, 1948 in 6th Plenary Session of the Union Parliament in British te'n Burma ah khamtung gam hong ukna uh Chin Hills Regulation of 1896 na phiatmang a, Chin Affairs Council in a gelh (draft) “Chin Special Division Act” kici thukham (Act) na thukimpih hi. (tu hunin hihte deih loin a Zogam Charter e, a Chinland Charter e, e e e tawh a buai lunglung pong a lehtat leh phengphi om hi) Pu Vum Thu Maung leh Chin leaders dangte nakpi takin hanciamin a panlaknate uh hangun hausa ki-ukna panin tu hun tawh a kituakin ki-ukna hong piangkhia thei hi.

Gam leh minam it i kicih takpi leh Tapidaw vive ahi Chinland (Zogam) ah Zo suante kipumkhat ni kimlai kikhenna ding bekin aipeng lak ngam huai lo a, tua banga khua-ul luangte nasepna gawh lup sak ngam huai lo hi. I Khristian mipih leh i piannaa pupi kiibang (common ancestor) kibang hi, ci-in i gengen kum za tampi i tenkhawmpihte tawh i kilem i kituah theih mateng vantung gam i tung zongin vantungah dei tuam sat ding i hih kei buang leh a nopna ding cinvom cia zong om lo hi.

1948 panin 1949 kikal sungin ki-ukzia kilaihna a paizia ding (process of administrative changes) geelna leh hanciamna uh tawh Chin Affairs Council in psn na lai-in na buai suak hi. 1950s hunin Union of Burma gamah Chin mite pen minam tuam ngiat leh a poimawh (distinctive and important race) hi, cih ngaihsutna nei-in a hun neihte uh hih lamsangah hong hawmin zang uh hi. Zomi/Chin makaite (leaders) in Chin mite tungah kipumkhatna a kisapna thu a phawkkhiat ban uh-ah, leitungah minam a hoihna a tuam ngiat (unique race) neite hi hang, cih khua hong phawkkhia uh hi. Leitungah minam tuamtuamte in Minam Ni (National Day) a neih mah bangun Chin Affairs Council (CAC) in zong Chins mite in pawi-in a kham dingun National Day neih ding leh a kikhenthang mite pumkhat suahsak ngaihsutna hong nei uh hi.

Oct. 9, 1950 in Chin Affairs Council in a sagih vei kimuhna 7th Session meeting masa ni-in CHIN NATIONAL DAY i neih ding uh hi, cih a motion Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in hong luikhia a, a motion ah Chin National Day ni a zat hun ding a ni seh ding cih a ngaihsutna na pulak hi. Pu Vum Thu Maung in, "Ka ngimna a hang hamsa het lo (very simple reason) hi. Leitungah minam tampi takin minam ni nei uh ahih manin Chin mite in zong ei National Day i neih ding kisam hi. Hih vai tawh kisai ‘Commissioner Sithu U Thein Maung of Chin Special Division leh mi dangte tawh kapkupna ka neihpih khin zo a, Chin National Day ni ding a ni kibang lo thum ngaihsutna a om hangin koi pen teel zaw ding cih khensatna kila nai lo hi," ci hi.

• A ni masa pen Enquiry Commission panin Maymyo ah Chin delegate-te a kisawl ni-in zang ding maw?

• A ni nihna pen 20th February 1948 in Falam ah independence celebration hunin meeting kinei a, Hausa ukna (Chieftain rules) kizangzang panin democratic administration tawh kilaih ni-in zang ding maw?.

• A ni thumna pen 12th October 1948 in Chin Special Division Act tawh ki-ukna a kipatna dingin thukham a kibawl ni-in zang zaw ding? cih nam thum teel ding na luikhia hi.

CHIN NATIONAL DAY neih ding leh a ni/hun ding seh ding vai a motion a pan Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in proposal a luikhiat khit Matupi panin Pu Sang Ning in thukimpihin na nungthuap (seconded) pah hi. Tedim panin Captain Mang Tung Nung in a meeting Chairman Pu Lian Thum tung panin a pau theihna dingin hun ngenin, a motion hunah thu gen hi.

Capt. Mang Tung Nung in hausate' siah kaihna nuai-ah ki-ukna (chieftain system) phiatin modern democratic system tawh ki-ukna tawh laih dingin Falam ah Feb. 19-20 kikal mipite meeting neih hunin vote khiatna tawh a kikipsak ni, i.e. 20th of February 1948 pen Chin National Day dingin kilawm leh kituak pen hi, ci hi. Capt. Mang Tung Nung in '20th February 1948, 11:00am’ pen original motion ah guang lut ding hoih a sakpihna gen a (recommended a proposal) hi. Tua khitin a motion kizom to-in February 20 ni pen CHIN NATIONAL DAY hi, ci-in tangkokhiat dingin thukimna nei uh hi (resolution was passed to declare the 20th of February Chin National Day).

February 20 ni pen a taktakin Falam conference ah a paikhawm mite lak panin 5,000-17 votes tawh chieftain system phiatin, modern democratic system of administration zat leh zuih dingin democratic ngeina tawh i i pu i pate thukimna ni leh Chin Hills tangthu sungah tangthu ciamteh tham ni leh Chinland sung mun tuamtuamte - Paletwa, Kanpetlet, Tedim subdivision, Hakha, Falam, leh Siziang panin a paikhawm a kikhentang unaute kipumkhat ni, kituak takin amau khang leh khangsawnte ading khualna in ki-ukna hoih pen dingin a teel uh modern democratic system of administration zuih dingin khensat ni uh hi.

Chin National Day or Zokam in Zo Minam Ni i cihcih uh pen Khris sisan sungah innkuan leh unau khat, Burmese government in Chin ethnic groups 53 om, ci-in khatin a hong ciamteh minamte adingin ni thupi ni hi. Chin leh Zomi kibang lo hi, ci-in amau minam dangte muhdahna (racism) leh a kawcik minam itna (narrow nationalism), kamsiam muksiam leh kamzol zangin suksiatna ngimna kampau (rhetoric) a zangte in hong suktuahna dingun thugenna piak ni-a zat dingin pammaih lua hi. Union of Burma in suahtakna a ngahna ding, hausa ki-ukna phiatin democratic system of administration tawh ki-ukna, leh hausa leh ukpite salmatna leh siahkaihna panin suahtakna taktak i ngah theihna dingin i pu i pate in sisan leh khua-ul luangin a leikhiat sa uh hi. (Kamsiatna leh angsung ding bek khualna hangin tu dong hih hamphatna Chieftainship system a kizatna India ah Zomite in kingah zo nai lo lailai hi. A dahhuai leh a zumhuai thu hi a, suahtakna i ngah hun ma hun tawh kilamdang lo hi)

Chin National Day cih ding leh tua banga zat dingin Oct. 9, 1950 in Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in a agenda puakin, Zomi sung panin Capt. Mang Tung Nung ngiatin a motion hunin a proposal a luikhiatna bangin a kikipsak resolution ahi hi. A mawkna in kingah hilo ahih manin a ut bangin pheng pauna ding, Pasian kibang a bia, Christianity biakna kibang a zui tek, mel leh puam kibang, teen'na state kibang sungah tuan-a pu leh pate hun pek panin a teng khawmte hong sat vui nuamte thugenna hun pia-in otot sak ngam huai nawn lo hi. Khuasak, Tedim Township ah 1995 ni-in hong satkhamin, Zomi min mah zangin Myanmar leh US dongah Zomite a satkhap sawm behbehte nuam laite nungzui-in, i lampial behna dingin tentan kipiaksak hun dingin pammaih lua hi. Khuasak episode, 1995 thupiang zong suphuai, zumhuai leh mindaihuai lua khin zo hi. Minam neu (ethnic minoirity) a hi khinsate adingin zop huai nawn loin kiseek neu beh ngam huai nawn lo hi.

Minam Ni pen kipumkhat genna hun, i kibatna leh kinaihna tampi a omte suut khawmin lunggaih hun leh gen khawmna hunin zat huai zaw hi. I kibatlohna them nonote pholkhia-in, a beisa hunin khutkhialh bankhialhnate pholhkhia-in phu kilakna ding gengen hun leh meima om khinsa ah citui va nuh beh hun hilo hi. A liamna meima om laite a damsakna ding zatui nuh hun hi zaw hi.

π•­π–ž: π•Ώπ–π–†π–“π–Œ 𝕢𝖍𝖆𝖓 π•·π–Žπ–†π–“

Reference: Chin National Day, Tuesday, February 18, 2020, Chin World leh BNI Multimedia Group ah a kikhah Salai Van Cung Lian (UK) in a gelhna pan







𝐈 πŒπˆππ€πŒ 𝐍𝐈-𝐈𝐍 πŠπˆπŠπ‡π„πππ€ 𝐋𝐄𝐇 πŠπˆπ“π„π‹πŠπ‡πˆπ€π‹ππ€ πƒπˆππ† 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 πŠπ„πˆ π‡πˆ

 πˆ πŒπˆππ€πŒ 𝐍𝐈-𝐈𝐍 πŠπˆπŠπ‡π„πππ€ 𝐋𝐄𝐇 πŠπˆπ“π„π‹πŠπ‡πˆπ€π‹ππ€ πƒπˆππ† 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 πŠπ„πˆ π‡πˆ


April 5-9 Apil, 1995 in Khuasak ah ZBC General Secretary tutna i ngah zawh loh manin kinuaktai a, ZBC panin kilengkhia (breakaway) hi, cih a zaknop het lo thu ahih manin a valh hamsa thuman tom kim hi. Tangthu khum ahih loh hangin deihin deih kei ta le'ng phiatmang zawh loh tangthu leh thupiang ahih manin i tu i tate tungah thuman mah hilhin, maban ah hih bang hong vaihawm nawn lohna dingun warning or caution dinga hoih tangthu hi. Khris lutangin a nei pawlpi panin taikhiat pen ngaihsun thei le'ng a zumhuai mahmah thu na hi zaw a, i minam a thupit ni hi, ci-in kisialhpih lala ngam huai het lo hi.

A man takin ci le'ng, ZBC panin tapa taimang bangin taikhia-in, kum 24 sinsen tapa taimang bangin i vakthap zawh July 11, 2019 in Bissau, Bahamas ah Baptist World Alliance (BWA) in a kum 114 khawmpi neihna ah a 240 member dingin hong lutsak pen ciltui kai-in nul liangin kam zol leh mut siam thu tawh I HIHNA (IDENTITY) A THUPITNA suahsak zawh ding hi loin, I HIHNA A THULIMLOHNA leh MAIZUMHUAI NI hi zaw a, tapa taimang a ciahkik (ZBC, now CBC pawlpi kizopna bulpi mah) BWA ah va lehtai kikin hong lutsak kikna hi zaw bek hi.

Pa' inn sungah an leh tui kham piikpeekin a om kimlai pa' damlai buang pa' zaa deihin kitomin, inn panin a taikhia tapa ginalo a taimang tawh kibatna hong bang zawsop zaw hi. BWA leh ZBC kizom ahih manin ZBCM in BWA ah lut dingin a nget lai-in, "No na sanggamte uh om khin hi, no ut loin a taikhia khinsa bang hangin member hong ngen kik?" ci-in hong dotna pen ui in a luaksa a nek kik bangin no zong nek kik sawm nai vua? hong cihna tawh kibang pian zaw hi.

Pasian in leivui panin mihing bawl a, nuntakna hu sang sukin mihing suak hi. A bawlsa mite IDENTITY dingin a min ding uh phuahsak a, a thupha pia-in, “Ci pha-in tampi pha un la, leitung dimin zo un. Tuipi ngasate tung, leitungah a gamtang, a nungtate khempeuh tungah ukna nei ta un,” na ci hi (Pian. 1:28). Pasian in a bawlsa mihing leh ganhingte min ding Adam tungtawnin na phuahsak diudeu a, a pung ding, leitung a dim ding, ukna a nei dingin thupha hong piakte hi. Pasian in a bawlsa mite hong itna kibang ahih manin Pasian' min paulapin namdangte muhdah manin i hamsiat khak leh hong dawm het lo ding hi.

A min kibang lo pen kibang lo hi khin hi. Burmese govt. in officially recognized Chin ethnic groups 53 in hong ciamteh hangin i pau i ham, i lai a kibatloh lam naupang melmawl nangawnin zong thei khin lua zo ahih manin ZO MINAM NI hun khawngin va gen patpat kisam zalzal lo hi. I kibatna tampi a om banah Burmese govt. in lah minam khatin hong ciamteh, i biak Pasian lah a kibang, i thu up lah Christianity biakna, i pu i pate hunin i pianna leh i khankhiatna lah a kibang mah, leitungah i state neihsun lah a kibang mah etc etc cihte gen ding tampi om napi-in, Zo Minam Ni sese ei lungsim neu leh kawcik man lelin i kibatlohna ding bekbek zongin cilphuan kai nena liangin va gengen kisam het lo hi. A thupi zaw leh namtui zaw gen ding tam a, minam ni-in thugen dingin biakna sia hi loin minam vai kanin a sin, pilna siamna nei a kineih kiaukiau banah kilawm zaw hi. Minam vai khatpeuhah i biakna siate pen thugenna hun la ding hi loin thupha ngetsakna, hun apna leh khakna cihte amau tavuan hi zaw hi. A sin ngei lo, a kan ngei loh uh politics thu gen dinga kipiakhia zong hilo limlim uh hi.

Zomi cih ultungsak, deih pha diak, it pha diak kineih napi-in Zomi min tawh Khris sisan leh singlamteh phungah ZBC ah Hakha, Falam leh Tedim tuiphum upna zuite kipumkhat ding ut loin taikhia-in, Chin cih gal lian pen zahin ngaihsunin i dodo hangin i meetlawhpih ding bangmah om lo hi. Gimsak lel banah hun mawk beisakna leh a sanggamte lehdo ci-in mindaina lo buang i ngah ding thaman dang om lo hi.

Chin cih tua zahin zadah leh deih lo takpi i hih leh i matpongte ah Chin cih 914 Zomi tawh laih pah; gamdang zinna dingin visa leh passport i siauh ciangin 914 Zomi mah kici pah; UNHCR zum sungah zong Chin kici nawn loin 914 Zomi mah kici suk pah; Chin refugee min tawh gam nihna leh thumna a tung khempeuh zong ciahkikin 914 Zomi min mah tawh siauh kik ding vai siangtho pen zaw ding hi. Tua loin mihing buang sial bangin siksik leh neknek thuahin, ui bangin a luakkhiatsa a ne kik tawh I HIHNA a thulim lohna hong kibang den ding hi.

Chin cih tua zahin sih zakdahin deih lo i hih teta le zong kuamah kiokhamkham theih hilo hi. Tua ahih manin cikmah hunin ZO MINAM NI ci-in zang ni, cih thukimna leh kipsakna om ngei lo ahih manin Feb. 20 simin Chin National Day a kizangzang zong va zatpihpih nawn sese loin a Zo minam ni ding hun dang, a ni tuam dang khat sehin zat kipat hong kician zaw leh siangtho zaw vet kha ding hi. Christmas Day ni, Good Friday, Easter cih zong Zomi Christan Day, Zomi Good Friday, Zomi Easter cih khawngin i laih gawp loh ding thupi ve (Zomi cih mun tengah zat a sawm om hi phial le'ng kilawm).

12th February 1947 in Chin hausa (chiefs) or taangmi thum - Pu Hlur Hmung, Falam, Pu Thawng Za Khup, Tedim leh Pu Kio Mang, Hakha in Shan leh Kachin sung panin taangmite (representatives) in mualtung mite (ethnic minorities) leh Kawlte tawh kipawlin Britishte khut sung panin suahtakna do khawm ding leh Union of Burma gam khatah kigawmna dingin Panglong conference hun-ah thukimna letmat na thuh uh a, Panglong Agreement kici hi. Tu ni dong Feb. 12 ni kum simin UNION DAY ci-in Myanmar ah kizang a, Tatmadaw in pibawl pha diak sese hi.

Jan. 4, 1948 in Burma in suahtakna ngahin Union of Burma a pian' khit nungin Chin mite in NATIONAL DAY (Minam Ni) neih ding ngaihsutna hong om hi. Suahtak a kingah khit nungin 1947 Constitution of Burma nuai-ah Chin state ki-uk zia ding vai mawhpuakna la dingin Chin Special Division leh Chin Affairs Council kiphuankhia hi. Pu Vum Thu Maung' makaihna nuai-ah Chin Affair Council in Chin state sung ki-ukna - Hausa ukna (Chieftain rule) panin mipi deihna (Democratic rule) tawh a kilaih theihna ding hong ngaihsun pah uh hi.

Chin state ah Chin mite in bangci bang ki-ukna (administrative system) deih uh hiam cih thukankhiatna (enquiry) a nei dingin 4th February 1948 in Committee of Enquiry kiphuankhia hi. Tua bang hun lai takin central government in 19th – 22nd of February kikal dong Chin special Division capital Falam ah suahtakna ngah ni pawi khamna (independence celebration) neih dingin geelna na nei hi. Tua hunin Chin minister in Committee of Enquiry' tungah independence celebration hun Falam ah a kizat sungin hong paikhawmte tungah koici banga ki-ukna - hausa ukna maw ahih kei leh mipite deihna banga ukna deih zaw maw? cih thukanna (inquiry) na nei un, ci-in hilhna hoih (advise) pia hi.

12th February 1948 in Tedim subdivision sung Enquiry Committee in va vaan kawikawi-in va zin (toured) a, mipite' taangmite (people’s representatives) tung panin statement a piakte uh va kaikhawm hi. Hakha, Falam, Paletwa leh Sizang panin taangmite in zong amau statements tek pia uh hi. Hausate (Chiefs) in ukpite hun lai bangin siah kai zomin ki-ukna ngeina a om bang (status quo) mah zat suak ding a deih hangun mipite in hausa ki-ukna phiatmangin (abolish chieftain rule), mip deihna bangin ki-ukna (democratic system) leh Hausate leh khua-ah lutangte (Chiefs and Headmen) tungah huhna sum (compensation) piak ding thudonin nei lo uh hi.

Feb. 19, 1948 in independence celebration kipan a, Excellency the President of the Union of Burma, Sao Shwe Thaike in a pawi a kizat theihna dingin phalna pia hi. Mipi kimukhawmnate (mass meetings) a kineih banah thu tampi tak kamkupkhawmna nei uh hi. Falam conference hunin mass meeting a kineih hun sungin Falam khua-in Chinland sung mun tuamtuam panin zin (guests) 5,000 na do hi.

Tua hunin Deputy Commissioner of Chinland Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 ah Falam ah meetings neih hunin a paikhawm zin pha zah (guest figures) a ciamtehna ah hih bangin gelh hi: "Falam cia a pha khua-in hih bangin zin tampi a do pen tawm het lo hi," na ci hi. Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 sungah Falam meeting hunin independence celebration a zat dingin central government in 21,000 Rupees hong pia hi, ci hi. Falam meeting hunin Paletwa leh Kanpetlet panin taangmite a kihel uh pen Chinland history adingin a masa penna hi. Paletwa khua panin Falam ah pawi siim dingin pasal khat a khe tawh kuan hi. Chinland sung mun khempeuh panin Falam ah hih hunin minam tuamtuam paikhawm uh ahih manin pupa ngeina panin a kiluah suk sawn ngeina leh pau leh ham tuamtuam a zang unau kikhenthangte pumkhat suahna hi. (reunion for scattered brothers and sisters who adopted different traditions, customs and spoke different dialects)

Falam meeting a ni nihna 20th Feb. 1948 ni-in Education, Health and Transportation in agenda luikhia a, a kingahlah leh a kilametna mah bangin hausa ki-ukna phiat ding vai agenda hong luikhia hi. Chin Hills ah hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding ngaihsutna luikhiatna a nei (moved by) Tedim panin Pu Thang Za Kai' genna Falam panin Pu Sum Mang leh Kanpalet panin Pu Htang Mawng in nungthuap (seconded) uh hi. Hih agenda kiluikhia hunin (motion) thukimpih loin a langpang tam lo na om ahih manin vote khiatna tawh khensat dingin pha sa uh hi.

Hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding motion kipualut a langpang a om manin a meeting hunin chairman in vote khiatna tawh khensatna lak ding makaih a, vote kikhia sung panin 5,000 in thukim a, 17 votes in nialin langpang (against) uh hi. Falam meeting ah a paikhawm Zomi/Chin mite in Chin Hills ah modern democratic system of administration zat ding 5000-17 votes tawh thukimin kipsak uh hi.

Feb. 20 ni mahin a paikhawmte hencipna leh nan'na (restrain) bangmah om loin a ngaihsutnate uh a genkhiat theihna ding uh leh ki-uk kivaihawmna zia (administration system) ding amau deih bang tek teelna dingun vote khia thei uh ahih manin 20th of February ni pen Zomi/Chin mite adingin tangthu sungah a poimawh leh khiatna a nei ni (historic and meaningful day for the Chins) bek hi loin Chin Hills ki-uk zia ding mi a tam zawte in kituak takin democratic system a teel ni uh leh minam kipumkhatna ni (national solidarity and unity) ahi hi. Ni thupi ahih banah Chin state minam buppite' kipumkhat ni ahih manin neu seekin Zomi min tawh i sanggampih leh i Khristian mipihte mah i lehdo leh lang bawlna thu genna ding ni hilo hi.

A tawpna ah Committee of Enquiry in 30 Sept. 1948 in Chinland sung a vaanna ah muhna (findings) Cabinet of the Union of Burma tungah pia-in, hausate tungah hausa ki-ukna kiphiatna hangin huhna (granting pension) piak ding leh democratic administrative system tawh ki-ukna zat dingin a hoihsakpihna (recommendation) tawh pia khawm hi. Committee of Enquiry in a recommendation piak Cabinet in zong pha na sakpihin, hausate suplawhnate donghukna dingin huhna sum (compensation) pia hi.

Oct. 12, 1948 in 6th Plenary Session of the Union Parliament in British te'n Burma ah khamtung gam hong ukna uh Chin Hills Regulation of 1896 phiat a, Chin Affairs Council in a gelh (draft) “Chin Special Division Act” kici thukham (Act) thukimpih hi. (tu hunin hihte deih loin a Zogam Charter e, a Chinland Charter e, e e e tawh a buai lunglung pong a lehtat leh phengphi om) Pu Vum Thu Maung leh Chin leaders dangte nakpi takin hanciamin a panlaknate uh hangun hausa ki-ukna panin tu hun tawh a kituakin ki-ukna hong piangkhia thei hi.

1948 panin 1949 kikal sungin ki-ukzia kilaihna paizia ding (process of administrative changes) geelna leh hanciamna tawh Chin Affairs Council na buai suak hi. 1950s hunin Union of Burma gamah Chins mite pen minam tuam ngiat leh a poimawh (distinctive and important race) hi, cih ngaihsutna nei-in a hun neihte uh hih lamsangah hong hawmin zang uh hi. Zomi/Chin makaite (leaders) in Chin mite tungah kipumkhatna a kisapna thu a phawkkhiat ban uh-ah, leitungah minam a hoihna a tuam ngiat (unique race) neite hi hang, cih khua hong phawkkhia uh hi. Leitungah minam tuamtuamte in Minam Ni (National Day) a neih mah bangun Chin Affairs Council (CAC) in zong Chins mite in pawi-in a kham dingun National Day neih ding leh a kikhenthang mite pumkhat suahsak ngaihsutna hong nei uh hi.

Oct. 9, 1950 in Chin Affairs Council in a sagih vei kimuhna 7th Session meeting masa ni-in CHIN NATIONAL DAY i neih ding uh hi, cih a motion Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in hong luikhia a, a motion ah Chin National Day ni zat hun ding a ni seh ding cih ahi hi. Pu Vum Thu Maung in, "Ka ngimna a hang hamsa het lo (very simple reason) hi. Leitungah minam tampi takin minam ni nei uh ahih manin Chin mite in zong ei National Day i neih ding kisam hi. Hih vai tawh kisai ‘Commissioner Sithu U Thein Maung of Chin Special Division leh mi dangte tawh kapkupna ka neihpih khin zo a, Chin National Day ni ding a ni kibang lo thum ngaihsutna a om hangin koi pen teel zaw ding cih khensatna kila nai lo hi," ci hi.

• A ni masa pen Enquiry Commission panin Maymyo ah Chin delegate kisawl ni hi.

• A ni nihna pen 20th February 1948 in Falam ah independence celebration hunin meeting kinei a, Hausa ukna (Chieftain rules) kizangzang panin democratic administration tawh kilaih ni hi.

• A ni thumna pen 12th October 1948 in Chin Special Division Act tawh ki-ukna a kipatna dingin thukham a kibawl ni hi.

CHIN NATIONAL DAY neih ding leh a ni/hun ding seh ding vai a motion a pan Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in proposal a luikhiat khit Matupi panin Pu Sang Ning in nungthuap (seconded) pah hi. Tedim panin Captain Mang Tung Nung in a meeting Chairman Pu Lian Thum tung panin pauna ding hun ngenin a motion hunah thu gen hi.

Capt. Mang Tung Nung in hausate siah kaihna nuai-ah ki-ukna (chieftain system) phiatin modern democratic system tawh ki-ukna tawh laih dingin Falam ah Feb. 19-20 kikal mipite meeting neih hunin vote khiatna tawh a kikipsak ni, i.e. 20th of February 1948 pen Chin National Day dingin kilawm leh kituak pen hi, ci hi. Capt. Mang Tung Nung in '20th February 1948, 11:00am’ pen original motion ah guang lut ding hoih a sakpihna gen a (recommended a proposal) hi. Tua khitin a motion kizom to-in February 20 ni pen CHIN NATIONAL DAY hi, ci-in tangkokhiat dingin thukimna nei uh hi (resolution was passed to declare the 20th of February Chin National Day).

February 20 ni pen a taktakin Falam conference ah a paikhawm mite lak panin 5,000-17 votes tawh chieftain system phiatin, modern democratic system of administration zat leh zuih dingin democrtatic ngeina tawh i i pu i pate thukimna ni leh Chin Hills tangthu sungah tangthu ciamteh tham ni leh Chinland sung mun tuamtuamte - Paletwa, Kanpetlet, Tedim subdivision, Hakha, Falam, leh Siziang panin a paikhawm a kikhentang unaute kipumkhat ni, kituak takin amau khang leh khangsawnte ading khualna in ki-ukna hoih pen dingin a teel uh modern democratic system of administration zuih dingin khensat ni uh hi.

Chin National Day or Zokam in Zo Minam Ni i cihcih uh pen Khris sisan sungah innkuan leh unau khat, Burmese government in Chin ethnic groups 53 om, ci-in khatin a hong ciamteh minamte adingin ni thupi ni hi. Chin leh Zomi kibang lo hi, ci-in amau racism leh a kawcik minam itna (narrow nationalism), kamsiam muksiam leh kam zol zangin suksiatna ngimna kampau (rhetoric) zangte in hong suktuahna dingun thugenna piak ni-a zat dingin pammaih lua hi. Union of Burma in suahtakna a ngahna ding, hausa ki-ukna phiatin democratic system of administration tawh ki-ukna, leh hausa leh ukpite salmatna leh siahkaihna panin suahtakna taktak i ngah theihna dingin i pu i pate in sisan leh khua-ul luangin a leikhiat sa uh hi. (Kamsiatna leh angsung ding bek khualna hangin tu dong hih hamphatna Chiftainship system a kizatna India ah Zomite in kingah zo nai lo lailai hi)

Chin National Day cih ding leh tua banga zat dingin Oct. 9, 1950 in Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in a agenda puakin, Zomi sung panin Capt. Mang Tung Nung ngiatin a motion hunin a proposal a luikhiatna bangin a kikipsak resolution ahi hi. A mawkna in kingah hilo ahi lo ahih manin a ut bangin pheng pauna ding, Pasian kibang a bia, Christianity biakna kibang a zui, mel leh puam kibang, teen'na state kibang sungah tuan-a pu leh pate hun pek panin a teng khawmte hong sat vui nuamte thugenna hun pia-in otot sak ngam huai nawn lo hi. Khuasak, Tedim Township ah 1995 ni-in hong satkhamin, Zomi min mah zangin Myanmar leh US dongah Zomite a satkhap sawm behbehte nuam laite nungzui-in, i lampial behna dingin tentan kipiaksak hun dingin pammaih lua hi. Khuasak episode, 1995 thupiang zong suphuai, zumhuai leh mindaihuai lua khin zo hi. Minam neu (ethnic minoirity) a hi khinsate adingin zop huai nawn loin kiseek neu beh ngam huai nawn lo hi.

Minam Ni pen kipumkhat genna hun, i kibatna leh kinaihna tampi a omte suut khawmin lunggaih hun leh gen khawmna hunin zat huai zaw hi. I kibatlohna them nonote pholkhia-in, a beisa hunin khutkhialh bankhialhnate pholhkhia-in phu kilakna ding gengen hun leh meima om khinsa ah citui va nuh beh hun hilo hi. A liamna meima om laite a damsakna ding zatui nuh hun hi zaw hi.

By: Thang Khan Lian

Reference: Chin National Day, Tuesday, February 18, 2020, Chin World leh BNI Multimedia Group ah a kikhah Salai Van Cung Lian (UK) in a gelhna pan

https://www.facebook.com/ZomiGalkap/videos/645283613413499

π‹π”ππ†π’πˆπŒ ππ†π€πˆπ‡π’π”π“π™πˆπ€ ππ€πŒ π“π‡π”πŒπ“π„ 𝐒𝐔𝐍𝐆 ππ€ππˆπ 𝐍𝐀𝐍𝐆 𝐀𝐀 𝐊𝐎𝐈 𝐏𝐄𝐍?

 π‹π”ππ†π’πˆπŒ ππ†π€πˆπ‡π’π”π“π™πˆπ€ ππ€πŒ π“π‡π”πŒπ“π„ 𝐒𝐔𝐍𝐆 ππ€ππˆπ 𝐍𝐀𝐍𝐆 𝐀𝐀 𝐊𝐎𝐈 𝐏𝐄𝐍?

Galpi Nihna hun lai-in US president a len, 1951 kum in US presidential term limit a sawt pen term nih ciang ding hi, ci-in Twenty-second Amendment tawh a kikipsak ma-in 1933 kum panin 1945 dong term li sung a let manin American president sawt a len pen President Franklin D. Roosevelt' zo Eleanor Roosevelt in, "Great minds discuss ideas; average minds discuss events; small minds discuss people," na ci hi.

(1) Ngaihsutna, muhna leh geelna lian nei-in lungsim tangzai a neite in ngaihsutna/lunggelna (ideas) kikum uh hi. Ngaihsutna kikup bek tawh hunsak loin ngaihsutna tuamtuamte kinialsak, kitawngsak, kilaisak gawp lai uh hi. Ahih hangin kimuhdahna dingin ngaihsun lo uh a, amau kilai loin a ngaihsutna bek uh kilaisakin, kipetsak gawp uh hi. Adiakin, British parliament dawl nuainung House of Commons leh Indian parliament dawl nuainung Lok Sabha session na muh ngei leh ngaihsutna kinialna na tel ding hi.

British or Indian parliament sunga taangmite or thukham bawlte (representative or lawmakers) in amau party ideologies leh policies tek gumin a kilai ding, a kipet ding zahin kinial cih takin kinial giapgiap uh hi. Kinial dan a thei lote in lungsim kawcik leh tawta ahihna uh sungkhia-in ngongtatna piangsak thei zel uh hi. Tua hi napi-in kimuhdahna leh kigal bawl denna dingin koih lo uh a, a session bei ciangin khut kilenin lawmta bangin kiho kik lel uh hi.

Ngaihsutna tuamtuamte sung khawmin, kinialsakin, i kilaisak ciangin tua sung panin a hoih pen hong kidawkkhia zo pan bek hi. Ngaihsutna hoih tuamtuamte kisungkhia-in kikup kinialna panin ngaihsutna hoih pen koi hiam cih hong kilangkhia hi. Ngaihsutna hoih pen tawh innkuan sung, khua leh tui kivaihawmna, gam leh minam kalsuanna, biakna pawlpi a kikalsuan ciangin muibun zo taktak pan, hong lawhcingin hong kip leh kho zo pan bek hi.

Zomite in ngaihsutna sungkhia-in kinial (debates) cihte kizang/kiciing thei nai lo mawk ahih manin thu a hoih pen ding i deih hangin kipiangkhiasak thei nai lo hi. Ngaihsutna kikupna ah a thu-in a lel masasa in kam sia leh kam kha thei pen a langte suamin do pah a, mat leh hen ding or vuak ding or thah dingin vau pah hi. Mikangte paunak khatah, "The loser always starts the fight," a cih bangin a guallel penin kilai kidona pan masa hi. Kum zalom hun tawh kituakin a nungta thei nai kisuak ahih manin a dahhuai leh a zumhuai thu hita hi.

Mi khatpeuhin a ngaihsutna or a thu muhzia or a sanzia tawm sungkhia kha zek leh, "I makaite na hawmthawhna hi or makaite langpang hi teh; makaite lehdo-in or makaite gensia hi teh; ahih kei leh kuamah tawh kituak thei lo mi hi teh or ama thu bek deih titulin a kipilsak a kiluteisak hi lel teh or na theih tam na tel tawm," peuh cih tawh kitang ngawh suk miumiau zen thei hi hang!

Pawl khatte leuleu in lah, "Gam leh minam langpang hi teh, ahih kei leh minam dangte taw liahsak hi teh," cih tawh a gualzo pen, a gam leh minam it pen zahin amah kikoih suk miumiau hi. Zomi society sungah i ngaihsutnate i kinial (ideas) ciangin kinial ding zia i theihsun a level tua ciang bek kitung pan hi. Ngaihsutna hoih pen a hong kidawkkhiat ding gamla lai mahmah hi.

Leitung buppi-ah democracy gam khempeuhin a thupisim mahmah uh bang dang hi loin ngaihsutna suakta takin genkhiat theihna (freedom of speech) hi. freedom of speech and expression a omna ding mun pia nuam loin, a mai-a pai masate in bawng ek a pal/mai leh a nunga tengin zong pal/mai hamtang ding; a mai-a paite dum sungah a kiat leh a nunga pai teng zong kiat ding, cih ciang bek i ngaihsutna kimittaw sialkhau let teta pong a, a paikhia thei nai lo kitam hi.

Society khatpeuh sungah "freedom of speech" kihencipin a kinecip (pressure) luat ciangin pressure cooker sunga an kihuan a huih paikhiatna ding kihubingin a beel a kitapkhap bangin kitamkham thei hi. Ngaihsun thei le'ng a kihtakhuai mahmah thu hi. Society or community khatpeuh sungah thukimpih lohna aw (dissenting voice), thukimpih lohna genna (criticism) limlim a gin' khiat ding dalcipin, ki-awi loin a kigal bawl ciangin democracy panin dictatorship ki-ukna lam manawhin gam leh minam a pial khin hita hi. Patauhhuai khin hi.

Thukimpih lohna genna (critical narratives or criticism) limlim gensiatna leh lang bawlna in i ngaihsut niloh pen a hoih zaw ding dalna ahih manin i khanmawhbawk hi. Hoih na sak loh khat, na thukimpih loh khat gen theihna ding right na neih bangin mi dangin zong nei hi. Nang ngaihsutna tawh kituak lo a nei khempeuh na gal hi pah lo hi.

Nang ngaihsutna bangbang cikmah hunin mi khempeuhin nei khin ngei lo ding ahih manin a tawntungin mi teng tawh kituah den ding ahi thei lo thu hi. Mi khempeuh pahtak ngahin, mi khempeuh na kituahpih mawk leh hih leitungah mi thuman lo leh thu ngaihsun lo tam zaw ahih manin a patauhhuai thu hi zaw hi.

Democracy gam-a teng i hih leh a tam zawte deihna leh thukhenna kipaipih ahih manin thukimpih loh a kiphatmawh hun om den hi. Ahi zongin mi a tam zawte ngaihsutna leh deihna ahih pong hangin thuman lo leh na Khristian nuntakna tawh a kituah kei leh a tuamin na om, na din ngam (dare to different) kisam hi. Hih bang hun ciangin na hihna taktak leh na Khristian hihna hong kilangkhia zo pan ding hi. "A tam zawte in a thukimpih leh hoih a sak zawk hangin thuman lopi thuman suak tuam lo a, mi gilo khat mi hoih suak zo tuan lo hi," ci-in American educator, author, orator, leh presidents bang zah hiamte advisers Booker Taliaferro Washington in a cih man mahmah hi.

(2) Lung tangzai neite in ngaihsutna sungkhia-in kikumkhawm uh a, a lompi lak pan seh kim lungsim (average mind) a neite in thupiangte (events) gen leh sakin nei-in, kikum uh hi. Thupiang khinsa pen i deih leh deih loh, i zakdah leh zaknop tawh kisai lo hi. A piang khinsa ahih manin laih kik zawh ding hilo hi. Tua hi napi-in ei Zo society sungah thupiang khinsa news reports i gen leh gelh ciangin upmawh, phuahtawm leh zuau a tam zaw tawh behlapin deihkaih kilim ciin' mahmah lai mawk hi.

Tua bek hi loin i zaknop leh zakdah diak sese peuh kinei zaw lai a, a thupiang ahi bangin a gen/gelhte (reports) gam leh minam langpang, namdangte taw liahsak, cih bangin a tang ngawh thei lai kitam lai mahmah mawk hi. A zumhuai banah dahhuai lai hi. Thupiang khinsa news reports gelh hi buang ut bangin deihkaih suk ding, a simte sim nop leh zaknop theihtheih ding, mi pahtakna ngah theihna dingin heikawi gawp ding phamawh sakna a nei lo kitam lai hi. Zomi media tam mahmah phengphang napi-in media ethics a zui om mel lo ahih manin poi mahmah hi.

News gen/tei hi napi-in ama deihna mun teng bek eukhia-in a gen/gelhte peuh kipakta thei lai a, a original reports kim takin tei-in, tua dan mahin a gelhte lah, "Gelh peih si teh.... kua'n hih zahzah sim peih ding? Ek tam lua vok in gai zo lo," peuh ci public muh dingin comment pia sukin khuamu leh thu thei a kisa ngam lai peuh kitam hi. International media, a diakin editorial or oped page sim ngei vet lo or mu ngei nai lo i hih kilang hi. Laisim thadah minam i hih manin i upmawh, phuahtawh leh zuau bulomtang teng mah gawmin hangsan takin a gengen ngam kitam lai hi. Tua bang peuh pil vai kisa thei lai ahih manin poi mahmah hi.

Thupiang khinsa nangawn a manin a kigen leh ciapteh ding a kihta leh a zadah thei lai peuh ki-omom lai bang hi. Kum 20 hun-a nuntakzia tawh kikaih nawn lo lua hi. I zakdah, i kihtak tam mahmah lai hi. Lai Siangtho sung en le'ng Paunak 28:1na sungah, "Kuama delh lohpi-in mi gilote taimang a, mi thumante ahih leh humpinelkai bangin a hang uh hi," na ci hi. I thuman loh luatna man hiam social media sung khawngah thu kikhahte minam dangte muh dingin kilawm kei, ci-in i kizumpih leh lauhthawng hun om thei lai mawk hi. Social media account leh mundangte ah a min taktak leh maan taktak nangawn a zang ngam lo nangawn kitam mahmah lai hi.

(3) Lung tangzai neite in ngaihsutna sungkhia-in kikumkhawm uh a, a lompi lak pan seh kim lungsim (average mind) a neite in thupiangte (events) gen leh sakin nei-in, kikum uh hi. Lungsim neu leh kawcikte in mi dangte thu bekbek kikumin, gen leh sakin nei uh hi. Eleanor Rossevelt in lungsim nam thum a neite lakah a nambat thumna tawh Zomite kituak lai mahmah hi.

Gam leh minam vai leh biakna lamsangah Zomite ki-uk mahmah a, kithupisim mahmah diak sese hi. Sovereign state a nei khinsa gamte mah bangin minam laan, minam la cih peuh neih dinga vaihawm leh buai henhan pawl tawh, official in ciaptehna koimah ah om lo napi-in Zogam leh Zomi ngaihna late tampi tak phuakin, khitui kai liangin a sa thei minam i hi hi. I gam leh i minam ki-it kingai thei mahmah tek napi-in a it dan leh kipiakkhiatna a sit pen leh a man pen zahin a ngaihsun sese ahih kei leh minam dangte gal bawlna ding ciang bekin a it ki-om sese ahih manin dahhuai, zumhuai leh suphuai hi.

Thu leh la khatpeuh kikupna mun, i lim zat mahmah uh social media sungte ah a ngaihsutna leh a sepkhiatna, ahih kei leh a political ideologies leh movement kalsuanzia hoih i sak lohnate kikup kinial sangin a mi bek mah pum muhdah, huat leh ko-in i neih sese uh pen tawta vai lua, lungsim kawcik vai lua ta ahih manin i paihkhiat leh khawlsan hun mahmah ta hi. Na khatpeuh hoih i sak lohna, i thukimpih lohna, sawt kiman'na nei lo ding i sakna, lawhcing loin lawhsam hamtang ding hi, ci-in i muhna leh i ngaihsutnate (ideas) kikupkhawm theih liailiai hun ta hi. Tua hileh kituahna leh muibun zaw semin kal kisuan thei pan ding hi.

A mi hi loin a thu i deih lohnate gen zaw-in, paubaanna cinvom cia zong a nei lo bang keekin a mimal i muhdahna, a mimal thanemna leh citlahnate bekbek gen belin nei-in tawlem dikdekin suamna (personal attacks) dingin va zat niloh pen lungsim neute zia ahih manin paihkhiat hun lua ta hi. Lungsim neu vai bek hi loin thu kikupkhawmna munte ngaihsutna kup leh sungkhiat ding neih lohna lahkhiatna ahih banah paubaana a nei lo bangin mi hoih kineih khemna (hypocrisy) hi.

@ π•Ώπ–π–†π–“π–Œ 𝕢𝖍𝖆𝖓 π•·π–Žπ–†π–“