TRUMP IN US IN W.H.O. TUNGAH FUNDING A PIAK KHAKTANSAK IN KHAWLSAK: ANALYST
April 16: Donald Trump in US gam-ah Covid-19 pandemic a dona leh a panlakna ah a gualleh dikdek banah leitung bup-ah a guallel pen ahih manin nung sawng teng panin WHO a kam tawh suamna (verbal attacks) ding hong kisaan a, WHO funding piak khaktan ci-in zan in pulak hi. Kum sim in US in WHO funding a piak $400m bang ahih manin funding tam pia pen ahih banah WHO agency ah a sem US mi 444 kiim tawh teh in China mi 114 kiim bek ahih manin WHO pen "Chinese centric" hi ci-in Trump in a mot ngawh pen kingakna ding nei lo ngawhna (baseless allegation) hi. China in Dec. 31, 2019 pekin WHO kiangah bangin a pian'sak hiam cih a kithei lo pneumonia natna cases tam lo om hi ci-in Covid-19 cases a kimuhna thu na zasak ahih manin information imcih ci-a Trump' ngawhna a nuihzakhuai thu hi.
BANG HANGIN?
January 5, 2020 in WHO in a member states khempeuh tungah hih natna thak novel coronavirus a kimukhiat tawh kisai patauhna (alert) zasak pah hi. January 22 in WHO uliante Covid-19 case a kimutkhiatna Wuhan khuapi ah va pha uh hi. January 24 in Trump in Covid-19 in US nawk kha dingin ngaihsutna nei nai vet loin a Twitter account ah, “China in Coronavirus a dal leh khamna (contain) dingin nakpi takin nasem hi. US in a hanciamna uh leh bangmah seelsim nei vet loin a kimupailet (efforts and transparency) in Covid-19 a dona kipakta hi. A panlakna bangin a hoihlam in na hong piang (na hong sem) ding hi. A deuhkhol in, America mite sik leh tangin President Xi (panlakna hangin) lungdam ka ko hi,” cih tuangsak hi.
Hih bangin Trump in China a phatna, a pahtakna thu a gen khitin China bek hi loin WHO in Covid-19 a dona ah transparency om lo hi, information kicing hong piak loin a imcip leh khaktan manin mi tampi si hi ci-in a ngawhna pen ama lawhsapna leh Covid-19 pen Democrats ten hong paikhiatna (impeach) ding uh a zonna un mi' up dingin zuau thu thak a phuahtawm uh hi ci-in NEW HOAX hi ci a, golf kimawl ding a awlmawh zawkna a seel nopna in mawhsakna ding a leitang zon'na hi cih kilang hi.
WHO IN COVID-19 PANDEMIC TAWH KISAI A PANLAKNA TRUMP’ NGAWHNA BANGIN KICINGLAH IN ZEKAI MAW?
Jan. 30, 2019 pekin WHO in Covid-19 hangin “Health Emergency” na pulak a, Feb. 1 in WHO in organization level thum: headquarters, regional headquarters leh country level IMST (Incident Management Support Team) koih pah a, hih organization in Covid-19 outbreak dalna dingin emergency footing panla pah hi. WHO Director General Tedros Adhanom Ghebreyesus in China in Covid-19 virus tawh kisai a genome sequence WHO leh leitung bup zak dingin a shared pen ettehhuai mahmah hi ci-in a pahtakna thu na gen hi. (Dec. 31 in Wuhan ah Covid-19 case masa kimu a, tua khit nipi kal li sungin China in a virus genome sequence a share pen a manlang mahmah banah imcip sawm hi cih ngawhna zuau thu hi cih kilang hi. Bang hang hiam cih leh 2009 in Texas leh California panin H1NI influenza (swine flue) hong kizelh khit zawh US in a virus genome sequence nipi kal guk khitin shared pan a, kha guk khitin WHO in epidemic in pulak pan hi. Kimawhsakna ding bek zonzon ding hileh 2009 swine flu pandemic or influenza pandemic (January 2009 panin August 2010) vai-ah US leh WHO na kigulluk zaw uh hilo ding maw?)
December 31 khit a kipanin WHO documents ah a organization in social media ah Covid-19 tawh kisai public information campaigns tuamtuam activated a, counties tuamtuamte in Covid-19 detect, test leh a cases omte a kep ding zia uh technical guidance pia den hi. Jan. 20 leh Jan. 23 in China leh West Pacific regional offices panin WHO experts mite Wuhan ah field visit in va hawh uh a, leitung bup awlmawhna bangin public health emergency pulak ding vai emergency meeting a neih uh tawh kituakin Jan. 30 in WHO in public health emergency pulak hi.
January kha bei kuan panin February kha bul sung kikal in WHO in Chinese makaite kimuhpih den uh a, Covid-19 outbreak tawh kisai experts leh donors mi za tampi tawh meetings a neihnate uh genkhawm uh hi. Tua banah health officials, scientists leh Wuhan hospitals tuamtuamte ah caregivers mite kimuhpih in hopih uh hi. WHO Director General Tedros Adhanom Ghebreyesus in zong nisim in a daily press briefings bawlnate ah leitunga gam tuamtuamte in Covid-19 dona dingin a kician in khauh takin pan lak (decisive action) a kipatna dingun kunh den hi. Hih bangin WHO chief in a ngetna amah bek hi loin WHO social media accounts ah tua hun sungin a virus kizelhsawnna a dalna dingin gam tuamtuamte tungah ngetna kituangsak den hi. WHO in China banah gam tuamtuam ah a kizelh hun khin ta in pandemic cih theihna ci-in March 11 in global pandemic hi ci-in tangko khia hi.
WHO pen Covid-19 dona dinga leitung bup cidamna lamsang ah kipawlna hilo a, leitungah gam zawng tampi I cidamna laptohna ding, polio, cancer, HIV/AIDS, malaria, measles ((tangh), TB, mental health, Ebola, diabetes (zunthum) leh natna tuamtuam dona ah leitung bup kipawlna hi. WHO in resource a neih pen kicing het lo a, America gam-a zato inn golte budget tawh a kikim ding resource nei hi bek hi. US in WHO ah national membership fees in arrears in $200mn pia khin zo a, 2019 in WHO ah funding tam pia pen gam hi mah hi. Ahih hangin Trump’ gen bangin WHO ah funding a tam pen (majority) US hilo a, voluntary contributions in a piakte projects tuam ngiat adingin kizang hi lai hi. Kum sim in WHO annual $2.5bn bek hi lel a, a beisa kum 30 sungin a member gamte funding piak a khan’na ciamteh tham lo hi.
Covid-19 dona dingin Google company CEO Sundar Pichai bekin a beisa April 12 in Rs. 5 crore na pia a, March 27 in Google company in $800mn banah 3 million face masks na pia hi. Tua loin Amazon in $72mn pia a, Microsoft in $27.5mn, Apple in $22mn, Facebook CEO Mark Zuckerberg in March 29 in $25mn, Twitter leh digital payment platform Square CEO Jack Dorsey in relief leh charities adingin April 7 in $1bn na pia hi. Trump in US government in kum sim in WHO adingin funding $400mn val deuh a piak a kisialhpih pen a tunga mimal leh company-te in khat vei thu-in donations a piakte uh tawh tehkak len gen tham lo bang hi.
“WHO’ budget leh US hospital gol khat budget kik ahih manin WHO in leitung bup cidamna ah mawhpuakna tavuan a let pen a budget neih tawh the in khengval lua hi (utterly incommensurate with its global responsibilities) hi. Tua ahih manin US president global health leader ahih leh hih Covid-19 pandemic hun in WHO budget a leh nih a khan’sakna dingin a makaih ding hi zaw hi,” ci-in Georgetown University a public health professor Lawrence Gostin in US in WHO tungah funding a piak Trump in a khantanna a mawhsakna tthu gen hi.
FACT CHECK: TRAVEL RESTRICTIONS
Trump in Covid-19 natna a lauhuai cil in travel restriction (travel ban) a koihna thu kisialpih mun mahmah hi. Ahi zongin a gen bangin a administration’ travel policy in China panin khualzinna khempeuh sat tat “cut off” lo hi. A travel ban in US gammi ahi lote (non-US citizens) a travel ban koih ma kal nih ma-in China gam zinte US ah a lut ding uh a kham hangin American citizens, permanent residents leh a innkuan kinaihpihte (immediate family members) huam kha loin kilutsak veve hi. Tua loin Trump in European travel ban a koih hangin a koih cil hun in UK leh Ireland banah Eastern European gam a tam zawte huam kha lo a, Jan. 31 in a pulak Feb.2 in kizui pan hi. Think Global Health in April 3 tan in China tungah travel ban koih gam 96 om a, WHO in dam lote quarantine a kep a, a vakkhiat/zinkhiat loh ding uh hi cih recommends a, travel ban recommendation a piak loh hangin Trump in a ngawh bangin WHO in US' China travel ban a gensiatna leh mawhsakna evidence (teci) ding kimu lo hi ci hi.
Natna kilawhsawnna siam siavuante (epidemiologists) in The Guardian news kiangah Trump in hih bangin policies a lak hangin US ah a virus kizeel khin ta ahih manin a phattuamna lian lo (little impact) hi ci uh hi. “Kamsiatna tawh travel bans i cih hoih bang mah hi. Ahi zongin travel ban a kikoih in a phattuamna ding mun kikheng khin ta hi,” ci-in Harvard’s TH Chan School of Public Health a epidemiologist Bill Hanage in Trump in European travel ban a pulak khitin gen hi. Studies dang bawlte in travel restrictions koihna tawh kisai investigation a bawlna uh-ah Trump’ China leh European travel ban policies koih ni tam lo ahih kei leh nipi tam lo zekai hi ci uh hi.
Tu nai diakin Proceedings of the National Academy of Sciences in a muhna panin a genna uh article suahsakna ah gam pawl khatte in travel restrictions leh airport screenings a bawl manin China panin a virus hong kipualut tawm khat bang a olsak tuam hangin leitung bup-ah Covid-19 kizelhna ding dal zo lo hi ci hi. China in Wuhan khuapi-ah a sungtum leh pusuak ding ni 75 sung a kham hangin a travel ban koih phatuam lua zo lo hi ci-in Science in a report ah suaksak hi. Travel ban koih hangin Covid-19 pandemic hanga mi si tawmsak tuam hi cih thuman tawh a lahna ding teci (evidence) om lo a, WHO in a beisa hun in SARS, Ebola, H1NI, MERS epidemics hun lai-in zong travel ban a kikoih manin a natna a kilawhsawnna kiamsak tuam hi cih evidence kimu lo hi ci hi ci-in The Guardian news in suaksak hi.
Bill Gates in Trump in WHO funding a khaktanna tawh kisai a genna ah, "Leitung ah cidamna lamsang ah buaina (health crisis) a om lai takin WHO tungah funding piak khawlsan pen kihtakhuai hi. WHO nasepna hangin Covid-19 kizelhna olsak a, tua bang nasepna a kikhawlsak leh kipawlna dangin laih in khek thei lo ding hi. Hun dang sangin leitung in WHO a kisapna lian zaw hi," ci hi. WHO chief in Trump in WHO tungah US funding a khaktan'na poi a sakna thu leh kipumkhatna ding leh WHO tavuan Covid-19 dona bek hiloin natna tuamtuam hi ci-in gen hi.
Trump in Jan. 22 in Davos, Switzerland ah a interview ah mipi zak dingin Covid-19 virus tawh kisai a genna ah China panin US hong khat Covid-19 case om a, thuneihna nuai-ah kikoih khin hi ci-in Jan. 22 in U.S. Centers for Disease Control report in first travel-related case khat US ah om hi ci-in a gen khitin hih bangin na gen hi: "We have it totally under control. It’s one person coming in from China, and we have it under control.”
TRUMP' CORONAVIRUS TIMELINE
- July 21, 2016 in Republicans party (GOP) i presidential nomination a ngah in, "I buaina a ven'sak thei ding - khuamial, ngongtatna leh America thanem (dark, violent and weak America) a beisak thei kei bek ka hi hi."
- 2018: Pandemic dona dinga 2015 in Barack Obama' administration National Security Advisor, Susan Rice makaihna tawh pandemic response team kici kiphuankhia a, national securiry leh foreign policy matters vaite White House personnel ten president advised pia uh a, hih department National Security Council (NSC) nuai-ah om hi. May 2018 in hih team makaipipa leh US in pandemic a dona ah top White House official Timothy Ziemer Trump administration in tawpsak hi. Tua khitin NSC sunga tawh global health leh security team members kigawmkhawm hi. Trump in hih pandemic response team - White House National Security Council Directorate for Global Health Security and Biodefense kici a phiat (disbanded) vai a kidot hangin ka thei kha kei hi ci-in mawhpuakna la ngam loin kibu hi.
- Jan. 3, 2020: Trump in Covid-19 virus in natna kilawhsawn thei piangsak hi cih thei hi.
- Jan. 4, 2020: Golf kimawl dingin Palm Beach, Florida a resort Mar-a-Lago ah pai-in kimawl hi.
- Jan. 5, 2020: Golf kimawl lai hi.
- Jan. 18, 2020: A Cabinet members ten hih virus lauhuai hi ci-in hilh uh hi. Jan. 18, 2020: Golf kimawl hithiat san hi. Jan. 19: US ah Covid-19 case masa om hi cih CDC report in gen hi. Trump in awlmawh loin golf kimawl hi.
- Jan. 27: A cil in Covid-19 virus kici Trump impeach nuam Democrats' new hoax hi a ci ngei White House Chief of Staff Mulvaney in Trump in hih virus a thudon zawkna dingin a kigolh khitin Trump in tawpsak hi. Feb. 1: Golf kimawl in kuan hi. Feb. 2: Golf kimawl kik hi.
- Feb. 2: WHO in Covid-19 test kits a piak sang nuam loin nolh hi.
- Feb. 11: Covid-19 virus a lamdang takin ni khatin beimang ziau ding a, khualum (heat) in a virus that hi ci hi.
- Feb. 15: Golf kimawl in kuan kik hi.
- Feb. 19: A hoihlam in na hong piang na ve ci-in Covid-19 virus thudon lo hi.
- Feb. 28: Covid-19 virus pen Democrats ten hong paihkhiat nop manun mi' up theih dingin zuauthu a phuahtawm thak uh hi ci-in NEW HOAX hi ci hi.
- Feb. 28: Media (press)-te coronavirus hangin kauvei bangin om (hysteria mode) uh hi. Hih a thugen tawh kilehbulh in April 13 in, "Media ten Covid-19 outbreak a kipat cil panin a hauhuaina a neu/tawm pen in koih in gen (minimized) uh hi.
- Feb. 29: Covid-19 case hangin US ah amasa penna dingin mi si hi. A zing ciangin Trump campaign rally a buai hi.
- March 2: Covid-19 pandemic kidal zo hi ci-in, "We have it so well under control" ci hi.
- March 7: Weekend in Democrats ten relief Bill ding buaipih uh hi (tu in hih relief package ngahte in Trump' piak bangin ngaihsun in pum phat henhan uh hi)
- March 7: Ka lunghimawh vet kei hi. Na lianpi i semkhia khin zo uh hi ci-in Covid-19 pandemic a awlmawh lohna gen lai hi. March 7: Golf kimawl in a resort ah kuan kik leuleu hi. March 8: Golf kimawl in buai lai hi.
- March 10: Patau lin dai khikhe un hih virus paikhia ding hi. Hih virus pai mang ding hi ci lai hi. March 13: National Emergency pulak hi.
- March 13: National Emergency pulak hi. Covid-19 pandemic dona ah a lawhsapna a kidot ciangin, "Mawhpuakna tavuan khat beek kei tungah kinga lo hi," ci hi.
- April 13: "Media ten Covid-19 outbreak a kipat cil panin a hauhuaina a neu/tawm pen in koih in gen (minimized) uh hi."
References: USA Today; TRT World; Business Insider; Guardian; The Vergel; Visual Capitalist

