BANG CI LEH MINAM BELHTAK KIHI THEI DING HIAM?
1956 in India gam sunga teng Tedim kampau leh awsuah zaw deuh a zang khangnote kipawlna dingin Chin Students Association ci-in i kiphuankhiat zawh uh 2006 kum in a kum 50 cin'na Golden Jubilee nuam takin i zang thei uh hi. CSA min dingin TCYA ci-in i laih khit nungin i namke min tawh khangno kipawlna tu kum tawh sim leng a kum 64 upa ta hi. Tu ciangciang hong kalsuanpih leh Golden Jubilee pawi muak thei dingin hong makaih EBENEZER Pasian' min i phat masa hi.
Leitungah minam khatpeuh, namke khatpeuh leh gam khatpeuh a belhtak kicite pen lim takin kantel masa leng a thahat leh a vanglian (powerful) veva, a hausate hi masa loin a thuman leh a thutang mite leh gamte na hi zaw hamtang hi. Bang hang hiam cih leh tanglai hun pek panin panin kumpi gam thahat tuamtuam - Assyrian Empire, Persian Empire, Babylonian Empire, Roman Empire, Ottoman Empire, British Empire leh a dangdangte a khan' lai takun na thahat mahmah leh na hausa mahmah napi-un, a tawntungin a kipsuak na om lo hi. Thahatna leh vangliatna; hauhna i cihte pen a kip leh kho suak den na om lo a, a thahat leh a vangliante na thahat leh vanglian den lo uh a, a haute na hau den lo uh hi. Thumanna, thutan'na leh cihtakna lim takin a paai leh vomte pen a belhtak cing leh a muantham cingte na hi zaw hi. Thumanna, thutan’na leh cihtakna cihte pen sum leh paai tawh lei zawh ding hilo a, kuamah in hong guksak theih zong hilo hi.
Ei Tedim Chin Youth Association, Tedim Chin Union kipawlna leh India gam-a Zo minam kua omte kipawlna Zomi Council (ZC) ah namke (tribe) khat ahi Tedim Chin mite a muantak leh a belhtak cing khat i suah theihna dingin a muantak mite; muan dinga kilawmte (trustworthy people) i hih ding kisam masa hi. A muantak minam khat i suah theihna dingin Khristian biakna zuite i hih manin i phawk ding thu bang hiam cih i Lai Siangtho ah i ciahkik kisam hi. Paunak 3:3-10 sungah, “Thumanna leh cihtakna khahsuah ngei kei in la, na ngawngah tuate ok in, na lungtang tungah gelh in. Tua hi leh, Pasian' mai leh mite' mai-ah maipha ngahin na ma vang ding hi. Na lungsim khempeuh tawh Topa muang in la, nang' theihna suang kei in. Na hihna khempeuhah amah phawk in. Tua hi leh lampi man amah in hong lak ding hi. Nangmah a pilin kingaihsun tawm kei in la, Topa zahtakin a sia peel in. Tua hi leh nang adingin damna zatui tawh kibang ding a, na meimate hong damsakin na natnate hong daisak ding hi. Na neihsa leh na anpalte tawh Topa zahtak in. Tua hi leh na ansalte an tawh kidim ding a, beel dimletin leenggahzu na nei ding hi,” na ci hi.
Thumanna leh cihtakna khahsuah ngei lo mi leh minam, Topa a zahtak mi leh minam pen Pasian’ mai leh mite maipha ngahte ahi uh hi. A neihsa a anpalte tawh Topa a zahtak mite ansalte an tawh kidim ahih manin mite in a belhtak in ngaihsun pah uh hi. Leitung-ah minam belhtak leh muantak kicite pen thupha minamte ahi uh hi. Thupha i ngah theihna dingin Pasian a nei minam i hih kisam masa hi cih Late 33:12 sungah, “Topa, Pasian-a a nei minam, ama luah dingin teelna a ngah minamte thupha ngah ahi hi,” a cih panin kitel khinzo hi.
A bekhtak leh muantak minam i hih theihna dingin a muan theih; a nuamtak mi (trustworthy people) i hih masak kisam a, TCU leh TCYA makaite thuman leh citak mahmah napi-in, a mipite i thuman kei a, i cihtak kei leh a mawknapi suak veve ding hi. Mipite thuman leh citak mahmah napi-in, makaite na citak leh thuman kei citciat sese le-uh a mawknapi suak veve ding a, minam dangte muantak leh beltak minam kisuak thei tuan lo ding hi.
Muan theih dinga kilawm leh a muantak mite a kilahkhiatna lim (traits of trustworthy people) bang teng ahi hiam cih zong i ngaihsut masak kisam hi. A gina dinga muang; um (trust) cih pen a manpha mahmah suangmanpha sangin manpha zaw lai hi. I nuntak sungin midangte in hong up, hong muan ngam ciang bekin gamlapi kimainawt thei bek a, lawhcin’na lianpi i ngah theihna dingin tha hong pia hi. I inn sung vai, I biakna leh minam kipawlna vai, i nupa kikal, nungak leh tangval kikal leh lawmta kal ah kimuanna (trust) om loin kituahna, mainawtna leh lawhcin’na piang thei lo hi. Minam dangte in belhtak leh muantak hong sakna dingun muan theih dinga kilawm leh a muantak mite a kilahkhiatna lim nam sawm i neih masak kisam diak ding hi. Tuate in:
1. Amaute thuman hi cih theih, nialna ding om loin a sit ngiat uh hi (They are authentic): Tu hun pen gam leh minam vai (politics) leh biakna vai (religion) tawh kisai-ah thumanna leh cihtakna muh ding neu semsem a, kipawlna khat panin kipawlna dang ah hamphatna delh mi (opportunists) tam mahmah hi. Tua bang mite in tawm vei sung bek hamphatna a ngahna ding uh leh sum tawmkha bek ngahna dingin a thumanna uh leh a cihtakna uh tawh zuak ngam uh hi. Tua bangin thankik bangin a gial a laih themthum, na lulok (tadpole or pollywog) tawh a kibang mi i hih khak loh ding kidophuai mahmah hi. Thumanna leh cihtakna sit (authenticity) i khahsuah mateng minam dangte in muantak leh kingaktham cing hong sa ding uh a, hong zahtak ding uh hi.
I milip a tam miaimuai masak ding a kisam masa pen na hi lo a, i thumanna a sit cinten ahih ding leh i kipumkhatna a khauh ding kisam masa zaw hi. Thuman hi cih theih, nialna ding om loin a sit ngiat (authentic) mite a taktak (real) ahih manin a gamtat luheek, om dan, kampau uh midangte aa sangin sang zaw ahih manin tua bang mite pen midangte in belhtak leh nuantak sa pah uh uh hi. Tua bang mite midangte tungah om sawm sese loin deihhuai, kiniamkhiat leh hopih dingin neelhuai (likeable, humble and easy to talk to) ahih manun pawl leh lawm ding hau-in huai zo uh a. a beltak leh a muantak mi suak ziau uh hi.
2. Amaute kilaih themthum loin kibang (kihual) den uh uh hi (They are consistent): Mikang paunak ah, “Every dog has its day,” a cih bangun mi khempeuh in tuahphat ni a neih bangin tuaksiat ni nei kim ciat hi. Tua mah bangin gualzawh ni leh guallelh ni zong kinei kim ciat hi. Tua bang hi ta sese le zong midangte in a gualzawh leh a guallelh ni , a kamphat ni leh a kamsiat ni-in ahihna kilaih themthum loin a kibang ngitnget den (consistent) mi, gamtatna hoih (positive behavior) a lakkhia den mite mu nuamin pakta uh hi. Mite mit leh lungtang a zo zo i cihte pen thukhensatna khatpeuh ah kipsakna leh a pilhuai kilawm khensatna (affirmative actions and smart decisions) bawl theite ahi uh hi. Tua ahih manin a bangbang a piangin i tuak ta zongin i hihna manphatna (values) khahsuah loin i letkip cinten a, khensatna kip leh a pilhuai khensatna kilawm i neih theih peuh leh minam dangte adingin a ettehhuai leh muantham leh belhtham cingte kisuak ding hi.
3. Amaute sungah thuman thutang om in, nei uh hi (They have integrity): Tu hun pen minam vai leh khuasung kipawlna vai khatpeuh ah ki-itna a kiam semsem hun bek hi loin thuman thutang gum ngam ding mi a tawm semsem hun ahi hi. Hih bang hun lai takin i tawm ciuciau hangin ei sungah thumanna leh thutan’na i khahsuah kei a, i kampaunate leh i gamtatnate ah thuman leh thutang zo den peuh leng mi pawl khatte mit sungah meikhu bangin i sip hangin minam dangte i kiim-ah hong ding ding ngam ding uh hi. Politics leh biakna vaite banah politics vai mah ahi elections ciangin zong i thumanna sum tawh i zuak mang khak ding kidophuai mahmah hi. Minam dangte kiangah i a vote uhzuakin, candidate khat adingin vote leh ballot box guk cihte a ciing zongun i thumanna uh tua hun ciangin i zuak mang khak loh ding kidawm ni.
4. Amaute in hehpihna nei uh hi (They are compassionate): Minam muahuai leh belhtak cing khat i suah theihna dingin hehpihna leh lainatna i neih kisam hi. TCU leh TCSA members sunga cinate, sihna tuakte, cimawh leh meigongte tungah hehpihna i lahkhiat bek hi loin minam dangte tungah zong deidantuamna nei loin i lahkhiat ding kisam hi. Tua banga lahkhiatna pen i minam i laptohna bek hi loin i Khristian ngeina tawh zong kituak hi. Hehpihna leh lainatna haute pen midangte in belhtak leh muantak in ngaihsun pah uh hi. Ei angsung ding bek khual tentan kei ni. Ahi zongin inn gua hah lopi-in gam gua va hah masa dihdih kha kei ni. Kum sim in i TCU/TCSA members sunga dongtuakte leh mizawng ading bangin Christmas leh Kum Thak hun dek ciangin ei sungah silh leh ten, sum leh paai kaikhawmin i makaite a va puak dingin sawl thei zel le hang minam ettehhuai leh a belhtakte kisuak ding hi.
5. Amaute migi in cinh uh hi (They are kind): Ei sung bek hi loin minam dangte lakah i heisuk heitohna, minam vai tawh kisai kipawlna meetings hunte ah i va kihel ciangin zong ei ngaihsutna leh deihna lianlian tawh hong kibang loin thu hong pai loh ciangin zong i migitna leh citna i va lahkhiat zawh ciangin minamte zahtak i suah banah i muanhuaina a va kilangkhiasak kisuak ding hi. Midangte in hong muan leh hong hong up ngam ciang bekin belhtak hong sa thei pan ding uh hi cih mangngilh kei ni. Sum leh paai leh thatang hatna tawh minamte belh leh suan i hih khak leh sawt kip loin sawt kikhom zo lo ding hi.
6. Amaute in a hamsa pal zawhna nei-in phattuamna nei uh hi (They are resourceful): A muanhuai mi i cihte pen na thak sin beh nopna lungsim nei uh ahih manin a theihna uh khan’ beh semsem hi. Amaute pen a pil khinsa bangin kingaihsun masa loin sangnaupang hi ngitnget den uh hi. A hoih zaw suah theihna dingin khan; dei (room) om sak den uh ahih manin midangte thapia-in huh uh ahih manin midangte adingin a hamsa palzawhna ding a guan ban uh-ah, a manphatna uh midangte tungah hawmsawn thei uh hi. Tua ahih manin midam dangte belhtak sa uh hi.
7. Amaute pen kizoptuahna ahi uh hi (They are connectors): Lungsim kihong mite leh a kikhakcip mite tawh kizop theihna ding lampi omte zong uh hi. Tua ahih manin a theihna uh ahih kei leh a tuahkhakna uh panin a sinkhiatna (knowledge or experience) nei mite tung panin a kisapnate uh kicitlahnate sinkhia thei den uh hi. Hih thu hangin midang khatpeuh tawh baihlam takin kizom thei uh hi. Midangte tawh kipawl thei, kizom thei i cihte leh minam belhtak mite ahi uh hi.
8. Amaute kiniamkhiat uh hi (They are humble): A muanhuai mi i cihte in amau ma-ah midangte a om khak ding hazatna nei lo uh hi. Midangte tawh kipawlin nasep khawmna (teamwork) tawh hanciamna a manphatna leh mimal khat i sepkhiat theihna (individually accomplish) a kilamdan’na thei uh hi. Mimal khat bek i sepkhiat theihna sangin midangte tawm mapan’khawmna leh kipumkhatna a kibat lohna theitel uh ahih manin midangte huai uh a, midangte tawh kipawlin nasepkhawm ding hamsa sa lo hi. Hih thu hangin midangte belhtham cing mi suak uh hi.
9. Amaute a kitangsapna munte ah a baihsa in om uh hi (They are available): Amau angsung ding bek khual masa den lo uh a, midangte kitangsap hun lai takin a nai-ah a baihsa in na om uh ahih manin midangte leh minam dangte in suanhuai sap ah uh ahih belhtham cing leh muantham cing sa uh hi.
10. Pilna a man phatna thei uh hi (they know the value of wisdom): Tu hun in minam belh tham cing leh muan tham cing i suah theihna dingin pilna siamna mah i bulphuh a, i neih masak kul hi. Paunak 3: 14-18 sungah, "Pilna nei leng ngun sangin hoihzaw a, kham sangin zong manpha zaw hi. A manpha pen suangmanpha nangawn sangin pilna manpha zaw lai a, mihingte' deihtheih na lakah tehpih theih ding om lo hi. Pilna in khan' hong sausak a, hauhna leh pahtawina zong hong piathuah lai hi. Pilna in nuntakna hong nuamsak a, lungmuang takin hong omsak den hi. Pilna a nei mite a lungdam mi hi a, pilna a nei mite nuntakna singkung tawh kibang uh hi,” na ci hi. Pilna pen suangmanpha sangin manpha zaw pek a, nuntakna hong nopsak banah lungmuang takin hong om sak a, nuntakna singkung tawh kibang ahih manin pilna nei leh pilna a thupisim minamte minam dangte in belhtak sa uh a, muantham cing sa uh hi.
By: Thang Khan Lian