A NGAIHSUTTHAM CING ABRAHAM LINCOLN' NUNTAKNA TOMKIM LEH A KAMMAL HOIH PAWLKHAT
Abraham Lincoln pen US President a 16na hi a, March 4, 1861 in President na len a, a sih dong, April 15, 1865 tan President na len hi. US gam ah sila ah kineihna (slavery system) na beisak a, sila i kineih ding deih pawl Southern state (Confederate zong a kici) leh a deih lo pawl Northern states lamte (Union zong a kici) ngaihsutna hangin tualgal (Civil War) piang hi. American Civil War a om lai takin President len leh Union lamte makai ahi hi. US gam phel nih suak ding kimlai pumkhatna suaksak zo ahih manin US President hoihpen (Best President) na kici liang hi.
Abraham Lincoln pen Thomas Lincoln leh Nancy Hanks Lincoln' tate lak panin a nihna hi a, February 12, 1809 in piang hi. A nu leh pa pen mizawng mahmah hi a, Hodgenville, Kentucky kianga om Sinking Spring Farm kicihna mun-a "log cabin" a kici singtum a kibawl inn bukno dei khat sung pan-a khangkhia ahi hi. A sangkah sung khempeuh kha 12 phazo lo hi kici napi a thumanna ,cihtakna leh hanciamna hangin mipil, thugensiam (statesman), gamvai makai (politician) leh sitni (lawyer) suak zo veve mawk hi.
American Civil War bei kuan leh sila a kineih ding a deih pawl Robert E. Lee leh Northern Virginia state-te Confederate Army-te a kipiakkhiat (surrendered) zawh ni nga khit nung - Good Friday ni, April 14, 1965 in Ford's Theatre play en in a om tu a, Ford's Theatre show a kim khat a bei laitak (intermission) in Abraham Lincoln' bodyguard John Parker zu dawn dingin Ford's Theatre kongah a paikhiat lai takin Confederate Army-te gum John Wilkes Booth kicipa in Lincoln' lu kapsak hi. A liamna hangin dam zo loin naikal kua sung khuaphawk loin omcip hi. April 15 zingsang 7:22 am in Petersen House, Washington, D.C. ah si hi. A sih in kum 56 pha hi. A kaplumpa John Wilkes Booth pen Confederate Army lian ahih loh hangin Confederate spy (thusim kan) hi a, actor zong ahi hi.
John Wilkes Booth in Lincoln a kap khit in Ford's Theatre sung panin taikhia pah a, ni 12 sung kibu zo hi. A ni 12 ni-in Washington panin tai (miles) 70 (110 km) a gamla Virginia lo (farm) ah a bukna mun ah sila a kineih ding deih lo Union galkap ten umcih uh a, Union galkapte khut ah kipiakhia nuam lo ahih manin Union galkap Sergeant Boston Corbett in April 26 in John Wilkes Booth kaplum hi.
BIAKNA LAMSANG LEH A THUBULLETLEH A NGAIHSUTNA
A khangno lai-in Lincoln pen biakna vai a thu manna um thei lo mi leh upna nei thei lo mi (religious skeptic) ahi hi. A upat khit nung in biakna tawh kisai lim a zatte leh kammal a zatte hangin a thugen a ngaikhia mite (a tawzaw evangelical Protestant) lungsim zo mahmah hi. Biakinn (church) ahih kei leh pawlpi i ci zaw diam ah kipiakna taktak nei lo napi a zi, Mary Todd Licoln tawh bel kikhawm in pai mun mahmah hi. Biakna lamsang uuk lua ahih loh hangin Lai Siangtho thei mahmah mi hi. A thugenna ah Lai Siangtho kammal nak zat mahmah in, Lai Siangtho phat mahmah hi. A upna pen amah bekin kineih tuam (private) lieuliau mahmah in, mi dangte upna leh thusanzia zong zahtaksak mahmah hi. Lincoln in Christian upna a saan'na thu cik mahin pulak lo napi vangliatna khempeuh a nei leh na khempeuh piangsak in, leitunga thupiangte (events) a piangsak om hi cih upna kip bel nei citen den hi. 1865 in America a tualgal piangsak zong Pasian hi ci-in a upna thu a thugenna ah gen kha ngei hi.
1840s in Lincoln in mihingte ngaihsutna pen vangliatna lianzaw nei khat in ukna nei hi cih "Doctrine of Necessity" kici upna nei-in, sang hi. 1850s in Lincoln in a tangpi a gen in, kammal kizang mengmeng lo leh evangelical upna len ten "hong sik, i tunga hong piangte hong sehsak a, hong guan" (providence) om hi cih um hi. Lincoln in mipi vaihawmna leh thuneihna ahih kei leh palai sawl a ki-ukna (republicanism) pen Gam Phuankhiate (Founding Fathers) hi ci-in upna nei a, a upna pen biakna a zahtakna zah phial in zahtak hi. A tapa Edward Lincoln a sih khit nungin Pasian tungah ka kingak loh phamawh cih gen mun mahmah hi. A tapa Willie Lincoln in February 1862 in sihsan leuleu a, Willie sih hangin biakna pen a cihmawhna panin a taina ding leh a kihehnepna dingin hong zang hi kha dingin ki-ummawh hi. A tapa Willie sih khit in Lincoln in biakna lam ah thusan'na kip din'na panin en in, "Bang hangin a nasia gal (American Civil War) kisam sese hi ding hiam?" cih ngaihsutna nei hi. Willie sih in hih bangin lai gelh hi: "Pasian in America gam kipumkhatna deih pawl (Union) khat leh khat kido se loin hong gum khia in, hong susia thei hi." Tua bangin a gelh hangin Confederate galkapte leh Union galkapte kido veve a, mi 785,000–1,000,000+ val si hi. American Civil a bei siang a mu khak man loh hangin ama' hangin sila a kineihna kiphiat hi ci leng kikhial lo ding hi. Lincoln a kithah ni-in Holy Land (Israel) ah ka hawh nuam hi ci-in a zi kiangah na gen hi. I cikmawh hun tawp hong tun' ma-in Pasian a sang theite mi hampha pen hi a, kha 12 zong pha zo lo sangkahna ding bekin hun zangpa pen US President tung lah tuan lo hi cih Abraham Lincoln' thumanna leh cihtakna panin kisin thei hi.
Abraham Lincoln' kammal hoih pawlkhat:
haksatna a tuah hangin ding kip zo hi.
Ahih hangin mi khat gamtat luhek, om dan, kampau leh gamtatna diktak leh a hoihna na ze-et nuam leh
thuneihna pia in.
mipite ading kumpi pen leitung ah mangthang loin,
beimang ngei lo ding hi (democracy a genna).
ka nu' hang ahih manin ka nu tungah ka tun'na ciang leh
ka tun'na dingin ka lametna teng hang hi.
na peng nop manin tu ni a na tavuan ding tawh
na pelh thei kei hi.
kingaihsut ding sangin dai dide in om zaw in la,
muanlahna leh uplahna hemkhia in.
mihoih hih ding hanciam in.
dingin ciamteh theihna (memory) hoih nei zo lo hi.
ahih hangin ngakzo loin a kinawh vengvungte
na hoih in nusiatsan hi.
tua munah ding khial kha kei in la,
thumanna mun ah ding kip den in.
min hoihna pen a sing liim ahi hi.
A sing liim bek ngaihsut in a kineih hangin
a taktak pen a singkung hi zaw hi.
poimawh pen hi cih mangngilh khial kha kei in.
Thudangte pen poimawh lo zaw hi.
Mi pawl khat na khemzo den ding hi.
Ahih hangin mi khempeuh a tawntungin
na khem den zo kei ding hi.
I tuk a, i suahtakna i khahsuak leh bel
ei leh ei i kisiatsak tawm man hi zaw ding hi.
hun hong pia un. Tua hi leh naikal li sung
ka hei ka tat hiam ding hi.
thuman dinga hencip ka hi zaw hi.
A lawhcing dinga hencip ka hi kei a,
ka neih a taang tawh hencip ka hi zaw hi.
Thuman mi peuhmah tawh ka ding khawm dinga,
a thuman lai teng ka din' khawmpih ding hi.
Ahih hangin a thuman nawn loh ciangin
kikhenpih in, ka din' khawmpih nawn kei ding hi.
A tei: Thang Khan Lian
Reference: Wikipedia leh Abraham Lincoln Quotes
