Friday, 10 December 2021

ASSAM RIFLES LAKKHIATNA DING VAI NGETNA HANGIN LUNGHIMAWHNA LEH I POLITICAL MOVEMENT KALSUANZIA UH MUHNA LEH KUPNA

 ASSAM RIFLES LAKKHIATNA DING VAI NGETNA HANGIN LUNGHIMAWHNA LEH I POLITICAL MOVEMENT KALSUANZIA UH MUHNA LEH KUPNA

Indo-Myanmar gamgi panin Assam Rifles omte lakkhiat ding vai pen Ministry of Home Affairs in a khensat khit teh India ah security issues lamsang mawhpuakna sangpen a nei Cabinet Committee on Security (CCS) in FINAL APPROVAL a piakna dingin November 19, 2013 pekin lai na khak khinta ta hi. Indian Home Ministry in tua hunin a khensatna ah India-Myanmar ah kumpi a lehdo thautawite (insurgents) khamtheih leh thau zuakin (illegal arms and drug trafficking) tawh a kipei thau tawite gamtatna a dal dingin gamgi a cing galkap Border Security Forces (BSF) 40,000 sawl dingin tua hun pekin a khensat hita hi.
Naga, Kuki, Zomi hita leh underground A-Z panin khamtheih guihtheih zuakna leh thau zuakin sumnawlna leh vankham khatpeuh (illegal activities) pen a sum muhna nak (income sources) hi zaw hi. Tua ahih manin thau tawite pen minam galkapte i cihcih pong hangin a taktakin gam khempeuh ah thau tawite pen a mipite damdam in a that (killing softly) leh a sim nene a tam zaw hi. Tua loin kuama'n a kivakna ding uh leh a nek a dawn ding uh pia in gawl vak zo lo ahih manin vankham mah tawh sumbawlin kipei tek uh hi.
Assam Rifles dangte mundang ah kumpi lehdote lehdona (counter-insurgency operation) dinga zat dingin koih ding ci-in Home Ministry in October 2013 in khensatna leh a geelna neih CCS a tawpna thukimpihna a piakna dingin a nget khitsa hi. Tua a geelna bangun damdam in action a lakna uh tawh Assam Rifles galkap kikoihte mun pawl khatte kilakhia or lakkhiat ding geelna a nei uh hi zaw hi. Government system pen damdam in a pai leh a sem hi zaw hi.
September 3, 2020 in Mizoram Chief Minister Zoramthanga in Assam Rifles ten counter-terrorism operation ah nautang 14 a thahna hangun thangpai a, Aizawl panin 15km kigamla Zokhawthar ah Assam Rifles galkapte suankhiat dingin Home Ministry kiangah drug trafficking dal dingin zat zawk dingin na nawh khin ngei hi. State dangte Chief Ministers zong tua danin central government a nawhte lakah a nunung penna dingin Nagaland CM Neiphu Rio zong a Naga mipihte nawhna hangin kihel hi.
December 3, 2021 in Mon district, Nagaland ah Assam Rifles ten counter-insurgency operation a bawlna uh-ah truck tungah a tuang Naga civilian suangmeihol to mi 30 kiim tuanna gamnuaimite sa-in a ambush bawlna uh-ah nautang 13 na that uh hi. Hih thupiang hangin Assam Rifles galkapte suankhiat ding ding leh AFSA phiat ding nawhna hong kuang khia kik hi. Central government in hih thupiang reports a kizak cilin AR galkapte in a truck Khawl dingin a thupiakna uh mang lo ahih manin kap uh hi, ci-in hih operation hilhkhialhna (botched operation) a selcipna dingin nautang 13 thahna vai ah a khut sil siang sawm ahih manin human rights panin civil societies tuamtuamte kihelin Nagate thangpaihna kibehlapsak hi.
North East states pawl khatte, Jammu and Kashmir leh gamnuaimite omna mun buaina omna munte state governor or central government in DISTURBED AREAS ci-in a designated areas munte ah Assam Rifles galkapte kikoih a, a counter-terrorism operations neihnate uh-ah nautangte a mot buan, mot thah zialzial hangun judiciary inquiry ah awk loin peng theihna (immunity) dingin special provisions British colonial era hun pekin a kibawl a thukham a kibawlpha Armed Forces Special Power Act (AFSPA), 1958 kici in humbit ahih manin LICENSE TO KILL AND RAPE a nei suak uh hi.
Hih AFPSA hangin disturbed areas munte ah a omte pen SECOND CLASS citizens tawh kikim a, democratic rights nei lo bangin military state nuai-ah om kibang hi. Hih thu hangin AFSPA, 1958 phiat ding, Assam Rifles galkap omte lakkhiat ding Manipur ah zong 17th Assam Rifles ten 11 July 2004 in kum 32 mi Meiteite numei Thangjom Manorama hon buan uh a, tua khit teh kap lumin a pumpi sem gawpin underground hi, ci-in fake encounter danin gen uh hi.
Hih thu hangin tua hunin zong Manipur panin AFSPA lakkhiat ding kiphinna nasia mahmah a, Meitei nupi activists group Meira Paibi a kicite nupi 12 in a puan teng uh suahin INDIAN ARMY, RAPE US, INDIAN ARMY, RAPE OUR FLESH cih a kigelh banners khai kawmin July 15, 2004 in Kangla Fort, AR base mai-ah guaktang sitsetin lungphona lahna va nei uh hi.
India ah DISTURBED AREAS sungah a teng mite in AFSPA special law galkapte in a khengval in a zatna (abused) kithuaklah mahmah tek hi. Counter-insurgency operations dingin a kizang AR leh army khatpeuh ten lah LICENSE TO KILL nei uh a, A-Z insurgency groups tengin lah LICENSE TO KILL nei uh ahih manin Myanmar gam mite in February 1 coup khit nung MAL leh ei galkapte - gal nih kithuak hi na cih uh pen India ah AFSA kizatna munte ah a teng mite in kum sawm tampi a kithuak dikdek khinsa hi zaw hi. No a haam zawte in 1962-2011 sung a thuak uh khangthak ten Feb. 1, 2021 panin na thuak bangun India ah disturbed areas sunga teng mite in a kithuak ngelngelh den leh democratic rights humbitna dingin do thei bangin tu dong mah a kidodo lai hi zaw hi.
Assam Rifles galkapte kilakhia hileh Manipur hill areas ah Meitei gamnuaimite hong dim to ding uh hi, cih ngaihsutna leh muhna pen nautang pawl khat insurgency groups hong phengtat ding lau-in a patau baihte, Manipur Chief Minister Biren Singh in a development agenda paulap zangin Manipur hill areas ah AR omte la khia-in IRB galkapte hong koih dim to ding a, Meitei insurgent groups hong lut dim ding uh hi, cih thusuak gengente lunghimawh dan hi mah hi. Khamtungah Zomi bek hi loin Kuki insurgent groups a kici tam mahmah a, Manipur government in sum tawh a zol leh mittawtsak zom zawh le bel tua danin Meitei thau tawite hong dim toh phengphang ding uh thubaih thei kha mah hi.
I Zogam or Kukiland ci-in i gengen uh pen i minam leh i gam hu ngalliam i cihcihte mipite in Meitei thau tawite khut sung panin hong hu zo lo ding uh hi, cih a patau gu leh lunghimawh tam pian ta, i gal i sate i minam galkapte in nawk leh do ngam vet lo uh hi, cih a Zomi leh Kuki mipite sungah a patau gu tam hi, ci le'ng khial lua lo ding bang hi. Tua loin Assam Rifles omte a kilakkhiatna hangin mipite patauh pah henhan keeina ding thu om pah seisai lo hi.
AR a om loh hangin state government khempeuh in security forces kicing nei tek veve a, counter-terrorism dingin ARte huhna state government in central government tungah a nget niloh uh hi zaw ahih manin kisap a sak kei leh state security tavuan pen state government mawhpuakna ahih manin central government forces AR galkapte mundang ah suankhia thei lua hi. Meitei insurgent groups a tam zawte pen Indian government tawh ceasefire agreement nei lo uh a, ei Kuki leh Zomi rebel groups or revolutionary groups dan ahi lo tam zaw uh hi.
Ei a Kuki leh Zomi rebel group sungah Kuki National Organization (KNO) nuai-ah rebel groups 17 leh a Zomi lam United Progressive Front (UPF) kici nuai-ah rebel groups 8 - a vekpi un 23 takin August 22, 2008 pekin Indian government leh Manipur government lehdo leh kap lohna dingin suspension of operations (SoO) kici kilemna suai na kai uh a, a armed revolutionary movement/struggle taktak uh a pat ma un na khawlsan ziau uh hi.
Supension of operation (SoO) agreement suai kai KNO leh UPF nuai-a om groups 23te in Assam State sungah Bodo a kici minamte nget leh ngah Bodo Territorial Council (BTC) model ettehin Territorial Council (TC) ngen uh a, June 25, 2019 in 7th round ‘political dialogue’ nei khin ta uh hi. Tua khit nung zong a zom to zel uh ahih hangin SoO hun bei tawh kituakin kha guk ta bang ahih kei leh a hun behlap (extension) cih loh buang mainawtna kician tu dong gen beh ding mel tam om nai lo hi.
Indian government leh Manipur government leh KNO/UPF in kihona kihona a neih uh tri-partite talks or political dialogue peuh a kici a interlocutor ah A.B. Mathur pang hi. A TC demand in Naga leh Meiteite teen'na leitang golpi sunga Zo suante or Kukite teen'na munte eu khiatsak dingin muitum kha ahih manin Indian government leh Naga ten a peace talks neihna uh-ah amau state veng Manipur kihelin Nagate teen'na sung teng zong Nagaland tawh gawkhawmin Greater Nagaland or Nagalim nget leh a kalh uh tawh kibang ahih manin a lawhcin' ding baih pak lo ding bang hi. Hong lehnan' dingte ei sangin milip a tam zaw, a kipumkhat zaw leh hat zaw na hi sese uh hi.
Bang hang hiam cih leh state boundary kizik khinsa a laih kikna dingin state assembly in a thukim khit ciangin Parliament in zong a thukimpihna a piak kul hi. Tua mah bangin Myanmar ah zong Zo suante in i state neihsun leh i milip tamna pen Chin state ah ei citlah leh ginat lohna hang liuliau tawh panmun limci leh hamphatna ngah zawh loh man lelin peemta lungsim nei-in Tedim leh Tonzang townships subeuh cia eu khia-in Zogam state nget ding, Zomi Charter upadi tawh kituam uk liuliau ding cih i gengen pongin anti-Chin tawh political movement i kalsuanpih sawm hangin Nov. 8, 2020 general election ah Hluttaw ah tutna nih bek a neite adingin i kipat ma-in a piang zo lo khinsa thu hi.
I deih peuh nget theih mah hi. Ahi zongin Myanmar ah Zogam state ngahna dingin Chin state assembly house ah mipite palai or taangmite (representatives lawmakers) a tam zawte in Zogam state bill a sung khiat khit uh teh a thukimpihna a piak masak uh kul hi. Tua khit teh Myanmar parliament Hluttaw ah innpite ah thukham bawl a tam zawte in a thukimpihna a piak khit uh teh president in law a suahna dingin suai a kaih bek leh state tuam kingah pan ding a, state boundary kizik khinsa kipuahpha thei pan bek hi.
Hih state demand leh Zogam Charter vai pen 914 Zomi, 2018 Malaysia Declaration tawh mipite lametna hawmp bangini kilametsak kikna hawmpi tawh kibang pian hi. Naga ten zong 1950s panin upadi tuam, laan tuam neih dingin a political demand uh tu dong a constitution tuam neih uh kimanna nei lo a, laibu laibuli (library) ah koih ding bekin a hoih bangin Zogam Charter zong laibuli sungah koih dingin manpha bek ding hileh kilawm hi. Uang gen beh lai leng nau ek siaknq dingin kimang thei bilbel ding hi.
India ah UPF leh KNO sungah a Territorial Council min zing Zalengam or Kuki Territorial Council cih ding ve Zoland Territorial Council cih zawk ding cihte kituhin naungek piang nai lopi-in a min phuah ding kituhna hangin kitelsiam lohna neuhneuh, tawlkhat online panin i buaipih henhan uh ZRA president coup d'ètat lawhsap hunin a tuh Calvin Hatlang hong kiphinna hang, UPF president kituhna hang etc etc cihte neuhneuh hangin thu nei leh makai kituhna na piang ahih manin a political dialogue kikai-ok gawp dektak man a, tu dong sut ding ci le'ng lah kikhih bawk semsem tawh kibangin lampial khin gawp dek man hi. Sum tawh zolna tawh a mittaw pahpah leh makai za deih bek uh hi lel uh, ci-in central government in ni dang bangin hong thusim lua mel nawn loh ding thubaih hi. Hong sutuah nilohin political dialogue mainawt theih loin a diah niloh theihna ding uh baih mahmah hi, cihna beisa thupiangte panin kimu thei hi.
SoO agreement suaikai KNO leh UPF panin rebel groups 23te leh Indian government tawh tri-partite political dialogue a neihna hangin pen a lehdo ngekngek ding uh Indian government tung panin khasum (monthly stipend) ngah ngekngek uh ahih manun a gah a kine kha omsun tua leh SoO agreement hun a bei ciangin a hun behlap dingin Delhi ah va zin to laihlaihin, five star hotel ah political dialogue hun sung va baibek thau pak seisai khit teh SoO agreement kha guk or plus thukimna sot beh tawh lungdam takin hong ciahkik laihlaih zel uh cih loh buang mipite lam panin hamphatna ngah ding leh lametna lian lua gen om nai lo tadih phot hi. Mipite panin lametna bek mah tawh i ngak ngaungau zawh uh sawt kipian ta hi.
I gam dinmun leh i political movement uh India leh Myanmar ah tua dan dinmun hi phot tadih hi. Pawl khatte adingin a zakdah huai pian a bat dek hangin thu om zia leh a pai zia tua dan hi. Ei lawp pialpual leh kamzol tawh mut ziahziah bangin i deih bangin na khempeuh a piang leh nget bangbang ngah ziauziau theih hilo hi. Namdangte teen'na leitang sungah ei mite teen'na teng eimau independent state or Territorial Council dinga kaihlut ziau ding pen gal kidopihin i va zo gawp phial ta zongin gam khempeuh i sovereign law leh international law tawh a kituak vet lo thu hi. Ei leitang sung hong ki-eukhistsak ding i zakdah bangin mi dangte in zong zadah ahihn manin political settlements lo tawh a piang ziauziau thei thu hilo hi.
Tua ahih manin state assembly leh parliament ah mi dangte sangin MLAs leh MPs a tam zaw i neih masak kul hi. India leh Myanmar ah super minority minam neu pha diakte ihih manin state assembly leh parliament ah MLAs leh MPS majority nei zo ngei lo ding ihih manin ei political movement leh demand hong gum ding namdang or parties dangte MLAs leh MPs i va thuzawh (lobby) siam masak kul hi. Namdangte leh parties dangte mai-et leh thuzawh masak kul kisam masa hi, cihna suak hi.
Tu hunin online ah kampau hoih lo "namdangte taw liahsak" ci-in khat leh khat kikona in i zat niloh uh pen tua mah i zat kei leh i political sunmang a tangtun' zawhna dingin i lehdo ding i gal leh kumpi lah lehdo ngam vet lo, i political demands neihte hong pia thei legislature (state assembly leh parliament) ah lah a tu ding a kicing lah nei zo ngei lo ding ihih manin namdangte leh parties dangte taw liahsak mah i siam mahmah kei buang leh huihpi a nungdelh mah a kibang niloh lel ding (1960s hunin Chin reunification movement CLA leh 1970s in ZNC movement a lawhsap dan mah) bang toto ding hih tuak hi.
Tua ahih manin democracy gamah i political movement leh demands i ngah leh tangtun' zawhna dingin pawl zol, huai leh bawl siam mahmah ding ei milip a tawmte adingin tua lo lampi dang om lo hi. Namdangte leh parties i demlah teng i langbawl leh lehdo bek hunsa loin i pum muhdahna lungsim minam itna i sak niloh uh i paihkhiat theih mateng democratic gamah minam a vallawh leh a suplawh bek hi loin ei leh ei kituisa buah khum nilohin a kiseek neuh beh nilohna kihi zaw hi, cih phawk hun hita hi. I ngaihsutnate i tanzau sak ciang bekin i thawlna mun leh mual hong zai semsem thei pan bek ding hi.
A nawngkaihuai mahmah thu pen ei Kuki or Zo suante Kawlgam leh India ah i aw (political voice) a dawk zawhna dingin i milip pha zahin cin zo mahmah lo ahih manin i democratic rights tawh kituakin i ngah dinga kilawm kingah zo lo hi. Tua loin i political movement uh hoih mahmah napi-in political science ah ngaihsutna hoih mahmah napi-in a piang thei lo ding ngaihsutna "Upopian ideas" a kici vive tam hi. Gentehna dingin, India, Myanmar leh Bangladesh ah Zo suante kigawmkhawm kikin homeland nget leh ngah ding, state naleng ngah nai lo or i neihsa deih loin Zomi Charter tawh kituam uk ding, cihte pawl.
Tua bek hi loin i tawm mahmah kawmkal ah kipumkhat leh kithutuak vet loin COMMON ENEMY leh PUBLIC ENEMY ahi democratic institutions teng a ban buluh leh a suam, a humbit ding mipite a mot suam leh a pheng thah junta dictatorship regime lehdo hun nangawnin a kipumkhat leh kithutuak thei nai tuan lo, unau beelkang kituh leh akta mangkuan bangin a kitutu, gal leh sa do ngam lopi-in ei leh ei uino bangin a kipetpet ngap lai minam leh gam it a kici nuam lai kitam lua ahih manin vaisah lai mahmah hi. I lungsim uh leh ngaihsutnate uh, i muhna leh i thusan ziate uh i tanzau sak mateng uh leitungah minam kamsiate kisuak niloh ding a, i maban ding uh bing semsem zaw lai ding hi.
I thu kuppte a thu tawh kituakin a nuai-a links kikoihte mekin sim lecin i gen nop leh kupte a kicing zaw leh kitelcian zawin sim theih ding hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports