Thursday, 15 September 2016

ZOMI NUMEITE' DINMUN LAPSANNA (TOWARDS PROMOTING THE LIFE OF ZO WOMEN)

ZOMI NUMEITE' DINMUN LAPSANNA (TOWARDS PROMOTING THE LIFE OF ZO WOMEN)
THU PATNA:
Tanglai-in i pu i pate khua khat leh khua khat phu na kila-in lutang na kibeng (head hunting) uh a, sila-innteng in na kikhawi-in, ukpite in siahtung-siahphei na kai uh hi. Hih suangthu banga a pokhawm ngeina hoihlote leh kideidanna tuamtuamte tu-in beimang khin ahih manin tua in i minam sungah i hamphatna lianpen khat ahi hi. Ahi zongin tu laitak i nuntakna ki-enkik lehang khantohna tampihtak i neih mah bangin laptoh ding thu tampitak mah i neilai tham hi. Tuate sungah ka lungsim hong sukha tawntung thu khat om a, numeite’ dinmun lapsan ding cih thu ahi hi. I bangkua sungah ahi zongin, i behsung-phungsung leh i pawlpi sung nangawnah numeite’ dinmun kiniamsak lai mahmah cih pen nial theih ding thu hilo hi. Tua hi-a hih thului sungah numeite dinmun lapsang theihna dingin lai sim mimal hong hantawn nuam ka hi hi.
1.NUMEITE’ DINMUN A NIAMSAK THUTE:
1.1.  ZO NGEINA:
Ngeina i cih pen a hoih a om zah khatin a sia pawlkhat mah na om hi. A hoihte puah a, a siate i paihtheih ding ahi hi. Gentehna-in India-gam bangah a pasal a sih ciangin meiphualpi sep-a kihaltumna “sati” kici ngeina bang nei ngei uh hi. A zi hangin a pasal si hi ding hi ci-in a ngaihsut man uh ahi hi. Tua mah bangin naupang khat a suah khit teh a ci a sat zenzen leh dawi lut hi ci-in ni thum sung innpua-ah koih uh a, nithum a cin khit ciangin naupang a naklai leh kep dingin la kik pan uh hi. Ni thum sung an-le-tui ngawlin khuadam-vuuknuai lakah kikoih ahih manin naupangte a si tamzaw hi.Ngeina ih cih pen a hoih lo na om tham hi. Tua bang ngeina hoih lote sangmang William Carey in na phiatsak hi.
Zomite i ngeina sungah numeite a kiniamsakna tampi tak mah na om hi. I paunakte leh i thuciinte en lehang kimuthei hi. “Numei khat leh zabel khat”, “numei hangsan akpi kihta”, “numei sat ngeina zam tum ngeina”, “numei khua leh sakhi khua”, “numei khem leh vamin khem”, “numei thu leh sialpi ki-in kilam lo”, “numei vak hat thusia zong”, “numei in zawhlah nei lo” cihte pawl pen numeite’ hihna (dignity) niamsak mahmah hi. Taseel manin zite a kimak banah tapa nei kei leh zong kimathei mawk hi. Kamsiatna tawh a pasal in sihsan leh kikai khia tangial mawk hi. Numei in pasal ma cih om ngei loin pasal bek in mathei se hi. Gamh leh go kitan loin innpi-dolcial kiluahsak lo hi. Behsung-phungsung khang kisimna ah kihel lo hi. Numei loin khang piang thei lo hi napi’n numeite tawh khang kisim ngei lo hi.
Mi’ phungsung tangsung tung ding kici ahih manin pilna-siamna kisinsak lo hi. “Numei peuh, numei leltak, numei san,” cih bangin neubawlna kam hoih lote tawh kihopih thei niloh hi. A lawmngaihpa tawh kitengsak loin ut lopi-in a ngaihloh khat tawh kitanggawm hi. Tua bang ngeina (culture), ngaihsutna (mind-set) leh innkuan (family) sung pan khangkhia i hih manin tuni dongin numeite kipampaih mahmah lai mawk hi. Tua ahih manin numeite kibawlsia-in kisat gawpgawp a, nupa pen omkhopna (sex object) ding bek danin ngaihsutin pasal tawh liangko kikimsak zo loin i niamsak (inferior to man) den hi. I tual nuntakna sungah numeite pen pasalte sangin kiniam koihzaw (lower status) ahih manin a lungsim ngaihsutna uh zong na niampah lian hi. A teel theih loh uh numei hihna tawh niamsakna leh pampaihna thuak uh hi. Hih bang ngeinate pen pasalte’zawhthawh tual nuntakna (male-dominated) sung panin hong piangkhia ahi hi.
Ka neu lai-in ka nu in , “Bawi ka nik hong tupsak ve,” hong ci thei hi. Kei zong ka nu’ niik pen kihbawlin akciang tawn tawh tepin ka pia se hi. Ka nu in, “ Bang hangin tua cih hong piak sese na hia? Niik sung pan-a piang hi lel lo na hia?” hong ci ngei a, tu’n ka ngaihsut teh ka nu’ hong cih nak man lua mahmah a, tual nuntakna leh ngeina hoih lote in hong hilh hi tah maw ci-in ka nung pawk pha mahmah hi.
1.2.  BIAKNA:
Leitung biakna tuamtuamte i et ciangin numeite kineubawl mahmah hi. Judah pasalte in, “Pasian aw, numei-in nong bawl loh lungdam ing,” ci-in thu bang ngen uh hi. Numeite in kha nei lo peuh ci zanzan uh hi. Kawl biakna bangah zong, “ Nibann tuna dingin numeite pasal-a piang masa ding,”  cih bang upna na nei uh hi. Pasalte pen innsung pasian (ein-oo-nat- head of household spirit) in koih uh a, pasalte bek vang (hpon-power/glory) nei hi ci uh hi. Tua ahih manin pasal vang neite( phonggyi-monk) ci uh hi. Islam biakna sung bangah biakinn ah a pai theih loh banah, khuasung kongzin nangawnah kivaksak lo hi. Ei Khristian biakna sungah zong numei nenniamna tampi mah na om hi.
Pasian’ lim-le-meel nei pen pasalte bek danin kingaihsun hi. Pianpih mawhna pen numei hang hi, kici ta sawnsawn hi. A nungta Pasian mahmah zong pasal dan dingin kingaihsun hi. Pasian’ siampi dingte zong pasal bek dingin i ngaihsun hi. I Laisiangtho mahmah in zong pasalte bulphuh-in thu na sung a, na ciamteh hi. Gentehna-in mihing tul nga Jesuh in a vakna ah numei leh naupang kihel lo hi, ci-in kiciamteh hi (Matthai 14:21). A taktakin numei leh pasal kisim leh Jesuh’ nasepna tua sangin a minthang zaw lai suak ding hi. Laisiangtho a gelh mi pawlkhate zong Judah mite’ ngeina sung panin pusuak khia zo nai lo ahih manin pasalte bulphuh (androcentric) a kigelh ahi hi. Numeite bangzah ta-in pil in degree ngah ta se leh Nipisang laihilh ciang bek mahin kikoihlai mawk hi.
1.3.  NUMEITE MAHMAH:
Numeite’ dinmun a niamsak thu khat in numeite mahmah ahi hi. “Ei numei hi ve hang; ei a cingtak lote hi ve hang, bang paungam mah ding; bang vaihawm zo mah ding?” cih lungsim vom uh ahih manin tua in a lungsim uh niamsakin (inferiority complex) kimuanna nei zo lo uh hi. Khensat ding thute khensat thei loin vaihawm ngam ding thute vaihawm thei lo uh hi. Lokhokho ding leh singpuapua ding bek mahin kingaihsunsun lai uh hi. Buuk teptep ding leh tuibuk muanmuan thei ding bek mahin kingaihsun kha lai uh hi. Mipil-misiam hih ding ngaihsun ngam lo uh hi. Tua manin tualsung-khuasung leh pawlpi sung khawngah numei makai thei khat a om hangin i zahpih lai hi.
Numei’ makaihna nuai-ah numeite mah om nuam nai lo uh hi. “Numei peuh pau kaka dah hen la omsuk peuh leh ai’ve” ci-in numeite mah phun masa uh hi. Thuhoih-lahoih a hi phial zongin numei’ gen ahih leh kimang nuam lo lai hi. Khatvei Khuado pawi bawlna dingin innnuai-ah papi khat in vok a mat leh a zi in, “ A bil pan man ve, “ a cih leh a pasal in a zi thu a man ding ut lo ahih manin a mei pan man a, a khut kitol in vok gam lakah taisuah ahih manin tua kum khuado pawi kibawl zo lo hi,” kici hi.
2. ZOMI NUMEITE LEH PASALTE LIANGKO KIKIM NA’NG
2.1. NUMEI HIH DING KITEELTHEI LO:
Numei hih ding a kiteel thei hi lo a, Pasian’ hong piak letsong lianpen (intrinsic gift) ahi hi. Tua ahih manin numei hihna hangin kisimmawh, kizawnsak leh kinenniamna ding thu om lo hi. Liangko kikim tak-a nuntakna ding hi zaw hi. Numei-a a kibawl manun pasalte’ neih theih het loh naubu a kipan nawizu cihte leh naukepdan cihte pen numeite manphatna (inherent value) taktak ahi hi. Leitung thu-ah zong numeite kiniamsak ahih manin gam makai ding kiteelna ah zong mee (vote) kipiasak lo hi.
Tua manin numei pil masa ahi Hubertine Auclert, Sojourner Truth (1797-1883), Elizabeth Cady Staton (1815-1902), Lucretia Mott (1793-1880), Susan B. Anthony (1820-1906) leh Carrie Chapman Catt (1859-1947) -te’ hanciamna tawh numeite in mee a piak theihna dingin America gam panin hong hanciam uh a, 1893 kumin New Zealand gamah numeite in mee piak theihna ding thukhun bawl uh a, leitungah a masa pen gam hong suakpah hi.Tua zomah 1906 ciangin Finland gam, 1918 ciangin Rusia, Canada leh England gamte in numeite mee piaksak theihna thukhun hong bawlta uh a, 1920 kumin America gam in hong zom uh hi.
2.2. PASIAN’ LIM LEH MEEL-AA KIBAWL MIHING:
Numeite zong Pasian’ lim leh meel (imago dei) mah tawh a kibawl ahi hi. Piancil sungah mihing kibawlna thu mun nih ah om a, a khatna-ah numei leh pasal a kibang lianin thakhat thu-in na kibawl in (Pian. 1:27), a nihna ah ahih leh pasal na bawl masa-in a nakguh panin numei na bawl hi (Pian. 2:22). Tu ni dongin numeite kiniamsak nuam ahih manin a nihna bek Khristiante in kibulphuh a, pasal a huh a kem dingin numei kipiangsak hi cih danin kikhia hi. A taktakin a huh a kem ding cih pen pasal kicingtak lo hi, cihna hi zaw a, numei loin pasal bucing thei lo cihna hi zaw hi.
I Lai Siangtho mahmah zong pasal thupina (patriarchy ) leh ultungna (male-domination) bulphuhin a kigelh ahih manin Pasian na ngawn pasal ding bekbekin tu ni dongin kingaihsun hi. A taktakin cileng Tothum Pasian hihna sungah numei hihna (feminine) na om mawk hi. Pasian in leitung a piansak cilin a Kha tui tungah laam (hover) hi, kici hi (Pian. 1:2). Hebrew lai-in hih Pasian’ Kha cih pen Ruah kici a, numei nam (feminine noun) na hi mawk hi. Tua mah bangin Greek lai-in Khasiangtho cih pen Pneuma hi a, tua in numei nam (feminine noun) mah na hi leuleu ahih manin Tothum Pasian i cihna sungah Kha Siangtho Pasian pen a nu danin kigenthei ding hi. A taktakin Pasian pen pasal hi ding hi, ahih kei leh numei hi ding hi, cih pen mihingte in lai sungah i ciapteh theihna ding leh kampau tawh a kilawhkhiat theihna dingaa (linguistic animation) a kibawl hi zaw hi. Pasian ii hihna taktak mihing pilna tawh theih zawh ding thu hi lo a, “Numei hi, pasal hi,” cihna galpek ah om lai zaw hi (God is really beyond gender).
2.3. NUMEITE IN PASALTE SANGIN HIHTHEIHNA HAU ZAW:
Mihingte i pumpi kilamzia leh i hihtheihnate en kik lehang pasalte sangin numeite in hihtheihna nei zaw lai uh hi. Pasalte’ neih theih loh taibu na nei uh a, tua panin mihing kipiang hi. Mihing-a min piangte i nuntakna dingin pasalte’ neih theih loh nawizu na nei lai mawk uh hi. Kha sawm sung bang naupaaite ahih manun tate itna leh khansuahna ah pasalte’ sangin siamzaw tham uh hi. Tua ahih manin numeite pen manpha mahmah a, hih theihna tuamtuam (potentialities) a neite ahih lam uh kimutheih hi. Zomite’ ngeina sungah numei loin khang a kisim hangin numei loin khang piang thei lo hi, cih i pawk gige ding thupi mahmah hi.
3. ZOMI NUMEITE’ DINMUN BANGCI LAPSANG DING?:
3.1 PILNA SINSAK NI:
Pilna i cih peh thupi mahmah hi. Lai Siangtho in zong na gen hi (Paunak 1:7). Pasian pen a pil Pasian hi a, Pasian in mipilte mah na zang a, Lai Siangtho mahmah zong pilna bu hi pah hi. Tua ahih manin sangmang Joseph Herbert Cope in zong ei Zomite pilna tawh hong pantah ahi hi. A beisa hunin gam khat ii hauhna pen sum-le-paii, neih-le-lamh leh leisung sumpiang tawh kiteh hi. Tu hun ciangin tuate tawh kitukteh nawn loin mipil bangzang om cih tawh kiteh ta hi. Bang hang hiam cih leh sum-le-paii cihte pen zang lehang a beibei hi a, pilna ahih leh zang lehang hiam semsem mawk hi. Pilna i cih pen nget in ne thei loin, kekseu thei lo a, kiguksak thei lo hi. Zang semsem lehang hiam semsem bek tham loin kimeet semsem lai mawk hi. Gentehna-in Singapore, Korea, Japan i cihte pen gamneu leh leisung sumpiang a tawmna gamte vive ahih uh hangin mipil tam uh ahih manin khangto mahmah uh hi.
Singaporete bangin a tuinek uh pen Malaysia panin a lei uh hi, kici a, amaute in tui siangtho-in (drinking water) bawlin Malaysia gamah a zuak kik uh ciang tampi tak meet hi, kici hi. Kawlgam bang leisung sumpiang a tam mahmah hangin mipil ki-om nawn lo mawk a, mipil sunsun teng lah gam dang pai mang (brain drain) ahih manin leitungah gam zawng pen khat suak hi. Kawl gam sungah Zogam in leisung sumpiang a tawm penna mun ahi hi. I gam leh minam i lapsan’na dingin pilna i hanciam ding kisam pen hi. Pilna tawh i minam puah dih ni. I leisung sumpiang pilna hi sak ni.
Nute tawh i kithuahna tam pen ahih manin Zogam ah mipil tampi a pianna dingin numeite in nakpi takin pilna a sin ding uh kisam a, pilna a nei numeite zong amah tawh kituak panmun leh za i piak ding hun hi ta hi. Kumpi nasepna, tual sung nasepna leh pawlpi nasepnate ah a pilte a pilna tawh kituak-in panmuh guan a, ‘amah numei hi lel,’ cih ngaihsutnate i paihkhiat ding kisam ka sa hi. Tedim kampau Zomi numeite sungah pi Don Khaw Cing pen pilna sin masa pen hi dingin kigen a, galpi nihna ma-in Monywa ah nausuak zato pilna lam na sinkhin hi.
Kawlgam-a sangmang masa khat Burmese Baptist Missionary Convention-a thuzeekpi sem ngei Erville E. Sowards 1950 kumin Khamtung gam hong pai hi. A ciah kik ciangin hi bangin thu na sung hi: Hakha ah tan 7 numei khat bek ka mu a, Tedim-a F. O. Nelson Lai Siangtho sangah numei li kah in, nihte Pi Luan Za Cing leh leh Pi Niang Khan Ciin in kumli sinin zo khin uh a, khat Pi Niang Khan Ciin in Assam ah zato pilna sin hi cih ka theih manin ka nuam mahmah hi. Khamtung gamah sangnuapang 6 ciangin numei khat bek in pilna sin zo hi, ci-in thu na sung hi.
3.2 SIAMNA SINSAK NI:
Zalom 21st sungah i lut ciangin na khempeuh kidemna vive hi a, a pil a siam, a kivate bek in mun hong ngahta mawk hi. Khutdawh ngente nangawn siamna khat neih kul ta hi. Tua bang hun sungah Zomi numeite in siamna leh kivakna khat peuhmah i siam ding kisam hi. An huan meh huan-a kipan nisim nuntakna-a kizang na khat peuhpeuh i sin ding thupi hi. Khauphan leh puankhuai ahi zongin kizep-kipuah dan dongah midangte etteh a, siamna i sin ding kisam hi. Tu hun ciangin na khat peuhpeuh i sep nop leh Mangpau leh computer i siam kul ahih manin tuate a siamsa vive ih hih ding thupi mahmah hi.
3.3 NUMEITE PANMUN PIA NI:
Numeite’ dinmun i lapsang theihna dingin panmun i piak theih ding kisam hi. Kipawlna khat peuhpeuh leh pawlpi nasepna sungah numei leh pasal panmun a kikimin (gender balance) panmun i piak ding kisam hi. Mai lamah zong a pil a siamte a pilna uh tawh kituakin za leh vang i piak ding kisam hi. Tua ciang bekin i nasepna hong tangzai zo zaw pan ding hi. Pasalte leh numeite dinmun i kikimsak ding (gender equality) kisam mahmah ta hi.MIT sang ka kah sungin Student Council ah kum nih sung makai-in ka kihel a, makai ding ka kiteel ciangun numei leh pasal a kikimin kiteel ciatciat hi.
Tu laitak leitung gam makaih zo numei tampitak a om lam zong i khuadak ding kisam hi. 2009 December kha sungin Dawei-baik Kayin Baptist Churches-te sungah MIT sang min tawh gospel ka pai leh pawlpi kem numei tampi a om banah upate sung nangawnah numei tampi a kihel ka muh ciangin lamdang ka sa a, theihhuai tampitak hong theisak hi. Tu kumin Tedim Baptist Church-Yangon in zong upate sungah nupi nih kihel ahih manin thu tampi hong hilh ka sa a, ka angtang tuam mahmah hi.
THU KHUPNA:
Tu hun pen thatang zanga nasep hun hi nawn lo a, khuak zanga nasep huh hi ta hi. I tutmun panin internet tawh leitung mun khempeuh kizin kawikawi thei ta hi. Leitung pen khuata (global village) hong bang takpi mawk hi. A pil a siamte a pilna leh a siamna tawh kituakin panmun kipiak huh hi ta hi. Tua hi-a, i minam sungah liangko kikim takin na sep hun hi a, a hoih lo ngeinate paai-in a hoihte puah a, i Pasian’ thu theihnate zong zaisak zawdiak in, tualniam Zomi numeite’ dinmun i lapsanna in kum zalom 21 sungah hong to tham i masuan lianpi khat hi, ci-in ka hong theisak nuam hi.
(Sia Suang Khen Pau laipaih gelh panin kong hop sawn ahi hi).