Monday, 15 January 2018

BANG HANGA LEITUNGMI A TAM ZAW TEN ISRAEL KHUAPI JERUSALEM HI CIH SANG THEI LO HIAM?

BANG HANGA LEITUNGMI A TAM ZAW TEN ISRAEL KHUAPI JERUSALEM HI CIH SANG THEI LO HIAM?
Jan. 15: US President Donald Trump in Dec. 6, 2017 in Israel khuapi dingin Jerusalem kiciamteh a, Tel Aviv panin Jerusalem ah US embassy tuah ding kipan ta hi ung ci-in a pulak pen international law palsat ahih manin leitung bup makaite mawhpaihna a ngah banah gupna gam 9 makaite tung bek panin ngah hi. Jerusalem khuapi i cih pen David in 1000 BC pawlin Jebus mite khua na sim a, Israel khuapi dingin na zang hi. Solomon' tapa Rehoboam' uk hun 930 BC kiim Israel Kumpi ukna Leilu lam Israel Kingdom (Shechem leh Samaria kihelin) leh leitaw lam Kingdom of Judah (Jerusalem) in hong kikhen hi. Jeroboam in Israel kum 40 sung uk a, kamsang Jonah leh Amos' tungah a citna leh migitna hangin Jehu' ukna leh Israel mite tunga gimna tung ding gelkholhna tung lo hi. Thu um lo Nineveh khuapi mite a mawhna panun kisik kik dingin Pasian' sawl Jonah thugenna hangin a kisik kik uh hangin Israel mite a khialhna panun kisik kik nuam lo uh hi. Kingdom of Israel kicihna lam 772 BC in Assiria ten a sim ma dong uh a suakta a, kumpi gam (independent kingdom) in ding hi. Kingdom of Israel pen 930 in kipan a, Neo-Assirian Empire kici ten a lak uh 720 BC in bei hi. Tu-a Kingdom of Israel kicihna sungah gam thak Israel, Palestine, Jordan, Lebanon leh Syria hong piangkhia hi.
Jeroboam a sih ciangin a tapa Zechariah in hong uk hi. A khialhna leh a thanemna hangin kha guk sung bek a uk khitin mipi muh tangpi in Shallum in that hi. Shallum in Jehu' innkuanpihte khempeuh vat mai a, Israel hong uk hi. Kha khat bek uk man a, Manahem ben Gadi in that in uk hi. Galkap siam ahih hangin ama mai-a Israel kumpite sangin hoih zaw tuam lo a, kiphinna om hi cih thuleng (rumours) a gin' peuh mah ciangin mulkimna nei loin kiphinna om hi ci-a kigenna khuapite vat in hal tum a, mi tul tampi that hi. A gitloh gamtatna hangin sawt uk zo lo a, amah deih lo hong tam semsem hi. Israel sunga buaina, kiphinna bek hilo in a pua lamte simna hangin Israel hong dengdel semsem hi. Kamsang Amos in a genkholh mah bangin Israel gam kiim-a om Assiria kumpi hong khangkhia a, hong hat semsem hi. Israel kumpi ten Pasian nung heisan in milim a biakna hangin Assyria Kumpi Put in Israel nitumna leh leitaw lam na sim a, Israel kumpi Mahanem in Assyria kumpi Pug na nang zo loin a lungkimna dingin Israel mite khat tung panin silver shekels 50 na kaikhawm a, silver talents tul khatin na pia a, siah zong na pia hi.
Mahanem in kum 10 sung uk a, a sih khit ciangin a tapa Pekakiah in a pa' za hong laih hi. Pekakiah in kum nih a uk khitin a galkap general Ben Pekah Remaliah in that hi. Tua khit nung Assyria galkapte Israel in a thuaklah hong kipan ahih manin kiphinna nei dingin Syria kumpi Rezin tawh kipawl leng Egypt galkap ten hong gum ding cih lametna tawh Ben Pekah Remaliah in kiphin hong pan hi. A pawl dingun Rezin leh Pekah in Judea kumpi Jotham leh Ahaz a cial hangun kamsangte awi lohna hangin Jotham leh Ahaz in pawlpih nuam lo uh ahih manin Pekah leh Rezin in Judea sim uh uh hi. Ahaz in Assyria kumpi Tiglagh-Pilesar' huhna ngen a, Pilesar in Syria kumpi Rezin that in Rezin' ukna Assyria gam suaksak hi. Tua khitin Pilesar in Israel leilu lam a tam zaw sim in, Israel mite galmat in a gam ciahpih hi.
Israel kumpi nunung pen Hoshea: Tiglagh-Pilesar in Israel Kumpi Pekah' ukna panin kiphinna pan dingin Elah' tapa Hosea zang a, Hoshea in in Pekah' ukna a kum 20 kumin that a, Assiria' thusiamna tawh kum giat khitin Israel vaihawmna (administrator) zaa len hi. Hoshea' uk hun sungin Israel niamkiat semsem a, a vaihawm siam lohna hangin Israel Northern Kingdom suaktakna ding lametna hong bei hi. Tiglagh-Pilesar a sih khitin a tapa gilo mahmah Shalmanesar in a za laih a, Israel leitang khat khit lak hong kipan a, Samaria cih loh Israel leitang gen tham ding om loin la hi. Cimawh a om Hoshea in Egypt huhna ngen a, tua thu Shamanesar in a theih ciangin Hoshea thong ah khum hi. Israel Northern Kingdom khuapi Samaria khuapi kum thum a bit hangin 720 BC in tuk a, Kingdom of Israel (Ephraim' ukna) zong bei hi. Israel mite tul tampi galmat in kiman a, amau teen'na munte ah Assiria mite (a tam zaw Kuth mite or Kutheans) Israel mite tawh hong tengkhawm (assimilated) uh a, tua mite Samaritan mite kici hi.
Israel ten Pasian a biak lai hangun milim bia tam mahmah hi. Assyria Kumpi in Israel galmat tam a gam ah a ciahpih luat manin Israel minam 10 (Ten Tribes) kicite ciamtehna ding hong bei hi. Judah ten David' suan panin Messiah hong pai ciangin' Ama' makaihna tawh Israel mite pumkhat suak kik ding uh a, minam kipumkhat, gam khat, leitang khat leh Pasian khat nei kik dingun kilamen uh hi. Messiah (Jesuh) hong pai ciangin na um zo loin na lehhek uh a, singlamteh tungah khailup dingin Pilate tungah na ap uh hi. Tu dong Israel ten Messiah dang ngakngak lai uh hi.
1947 in UN in gam khenna geelna a neih Partition Plan kici tawh Palestine gam Judah leh Arab gam (states) in hong khen uh a, Jerusalem special status kipia a, thuneihna khempeuh leh ukna (sovereignty and control) pen leitung bup (international) nuai-ah i.e. UN khut sungah kikoih hi. UN in Jerusalem special status a piakna ah hih khuapi pen Abrahamic religions kici Abraham' Pasian bek a bia Judaism, Christianity leh Islam biakna zuite mun siangtho (holy places) dingin hamphatna tuam ngiat kipia hi. UN Partition Plan in Galpi Nihna hunin Nazi ten leitung mun tuamtuam ah Judahte a kilom thahna (Holocaust) hangin Judah mite cimang ding khualna tawh Palestine gam panin Israel 1948 in leitang a piak hangin Israel tua tawh lungkim loin international palsat in tua khit a sawt loin Israel galkap ten West Jerusalem la uh a, amau leitang hi ci-in pulak uh hi.
Tua tawh Israel lungkim loin gamkeek hong kisaan lai manun 1948 Arab-Israel War hong piang a, West Jerusalem sunga mun siangtho a kiciamtehna mun teng Israel in la hi. Tua khit nung gamkeek a khawlsan lo uh ahih manin 1967 in Arab-Israel War (Syria, Egypt + Jordan vs Israel) hong piang kik a, tua gal bei kuanin Israel in international law palsatin East Jerusalem hong la-in uk khum (occupied) uh hi. Israel in Jordan' ukna nuai-a om East Jerusalem a ukkhum khitin a min in Jerusalem khuapi bup Israel' ukna leh thuneihna leh vaihawmna (de facto Israeli control) suak napi US kihelin leitung bup a thukimpih kuamah om lo hi. 1980 in Israel parliament in international law palsat mahin "Jerusalem Law" kici tawh Jerusalem khuapi amau adingin ''a kipumkhat" leh a "kikhen thei lo a tawntung khuapi" hi ci-in pulak kik uh hi. Ahih hangin leitung gam kuamah a thukimpih om lo hi. Hih thu hangin Palestine-Israel buaina ven'sakna dingin Jerusalem pen thu buaihuai lianpen tu ni dong suak hi.
"Jerusalem Law" thuk kikna ding UN Security Council in 1980 in Resolution 478 passed a, "kimanna ding leh zatna ding om lo" ("null and void") hi ci hi. Thukhun/thukham palsat in Israel in East Jerusalem a lakna (illegal annexation) pen international law thubullet tampi palsat a, UN in Israel in East Jerusalem a lak hangin tua leitang sungah thuneihna khempeuh (sovereignty) nei lo hi ci hi. Hih thu hangin tu dong leitung bupin East Jerusalem pen a ki-ukkhum leitang (occupied territory) hi ci-in ciamteh hi. Tua loin Jerusalem pen Israel' khuapi hi cih US leh Russia kihelin leitungah ah gamdang kuamah a thukimpih om nai lo a, Dec. 6 in Trump administration in West Jerusalem pen Israel khuapi hi ci-in a ciamtehna thu pulakkhia hi. Palestine ten Palestine state khuapi (capital) dingin mai lam hun ciangin East Jerusalem zat sawm uh hi.
Tu lianin Israel ah leitung gamtuamte embassies-te Jerusalem khuapi ah a koih kuamah om nai lo a, Tel Aviv vive zang uh hi. Ahi zongin gam pawlkhat ten Jerusalem ah consulate offices kici khualzin gamvakte huhte nasemte zum dingin a zang om hi. Israel in East Jerusalem a ukkhum hangin hih leitang tungah Palestine mite a dim a ha-in teng veve uh a, ahih hangin Israel in amau gam bangin a tuat hangun tua sunga Palestine tengte Israel gammi hihna (citizenship) pia lo uh hi.
Tu lianin East Jerusalem ah Palestinete 420,000 kiim "permanent residency" ID cards tawi uh a, tua loin tawlkhat sung kimang ding (temporary) Jordan passports a tawi hangun gammi hihna ciamtehna dingin (national identification) number tuang lo hi. Tua ahih manin Jordan gammi hihna taktak nei lo uh a, governmental services ngah theihna ding leh education fees khiamna hamphatna cihte nei lo uh hi.
Jerusalem khuapi sunga Palestine omte pen gam nei lo (stateless) leh thukham haksatna lianpi tuak uh a, Israel ahih kei leh Jordan ahih kei leh Palestine gammi hihna kician nei lo (legal limbo) leh human rights palsatte khutlum leh nengniamna thuak in om ngitnget den uh hi. East Jerusalem a Palestine tengte pen tua mun amau leitang leh a pianna uh ahih hangin amau rights hilo in Israel in gamdang gambeelte (foreign immigrants) ci-in hamphatna pia a, inn nei theihna dingin (residency status) na tampi Israel kumpi tung panin a kisamte a buaipih ban uh-ah a innte uh kisuksiatsak ding lau in a teng den minamte ahi uh hi.
Jerusalem leh West Bank leh Gaza Strip gamgi pua lamah tawlkhat sung a tengte leh gamdang ah tawlkhat sung a teng Palestine mi peuhmah a teen'na mun uh-ah teen' kik theihna ding hamphatna a ngah nawn lohna ding uh baihlam mahmah a, Jerusalem a tengte adingin baihlam diak zaw hi. Jerusalem a teng ahihna uh thuman tawh lahna dingin a gamtatnate (deeds) uh, a inn sapna uh "rent contracts" leh a khasum ngahna laite (salary slips) kihelin lai poimawhte a lah den uh kisam a, gamdangmi hihna citizenship a ngah uh leh Jerusalem khua-a teng ci-a ciamtehna khahsuah lai uh hi. Ahih hangin leitung gam khatpeuh a teng Judah mi khatpeuh in Israel ah teen' theihna ding (right to live), Israel citizenship ngah theihna ding leh ciah kik theihna ding Israel's Law of Return kici thukham tawh hamphatna nei tuam sese uh hi.
1967 khit nungin Israel in Palestine mi 14,000 hihna (status) phiatsak ta hi ci-in Israel rights group B'Tselem in ci hi. Tua loin Israel ten international law palsatin East Jerusalem ah Israel mite teen'na mun ding "settlement" kici thukham tawh kitual lo "illegal settlements" kici tampi bawl ta uh a, bawl behbeh in bull dozer ahih kei leh JCB tawh Palestine mite inn tampi suksiatsak uh hi. UN in Israel in settlements project a bawlte pen mi' gam leh leitang ukkhum ahih manin Fourth Geneva Convention palsatna hi a, Fouth Geneva Convention tawh kituak lo hi ci hi. East Jerusalem bek ah Israel in settlement 200,000 lam ta a, settlement complex golpen khat ah Israelte inn 44,000 kilam hi.
Tua banga Israel settlements kibawlte kulh tawh ki-um (fortified) a, Palestine mite innte a kisuksiatsak banah Palestine mite bitna, suakta takin a lut leh pusuak theihna (freedom of movement, privacy and security) ding uh kiphal loin Palestine ten hih bang rights nei lo uh hi. Israel in Palestine mite hih banga a bawlna pen minam tuam bawlna "apartheid" kici UK in South Africa gam a uk khum lai-in a zat tawh kibang a, human rights palsatna ahih manin Jerusalem khuapi pen leitung bup in Israel khuapi in sang lo hi.
Thukhupna: Piancilna (Genesis) 12:1-3 ah Pasian in Ur khua (Mesopotamia tu-in Iraq gam) panin Abram a kamciamna ah .... Topa in Abram kiangah, "Na gam, na beh leh na pa' inn panin nang kong lah ding gamah pai in. Thupha a ngah dingin minam lian khatin nong hong bawlin, thupha hong pia-in, na min kong liansak ding hi. Nang thupha hong piate thupha ka pia ding a, nang hong samsiate ka sam sia ding hi. Nang' thupha ngah bangin thupha a ngahna dingun leitung midang khempeuh in hong ngen ding uh hi, a ci hi... na ci hi. Uk khua panin Pasian ciamna Abram in manawh a, Haran panin a paikhiat in kum 175 pha a, a zi Sarai leh a sanggampa Lot, a neihsa leh a sila ten zui uh hi. Abram' tapa upa pen a zineu Hagar tawh a neih Ismail suante leh Jacob' tapa' Esau suante pen Palestine mite (Arab/Muslimte) hi. Pasian in Abram (Abraham ci-in a min a laih ma) kiangah "nang thupha hong piate thupha pia-in nang hong samsiate ka samsia ding hi" na ci ahih manin Abraham' suante Judahte beh hilo hi cihna hi pah hi. Abraham' suan ten thupha a ngah kim leh Judahte bekin thupha ngah lo ding a, leitung mi khempeuh in zong Abraham' thupha ngah ding uh cihna hi lai hi.
Abraham' suante hih manin gupna ngah ding hilo a, Jesuh in, "Keimah in Lampi ka hi a, Thuman leh Nuntakna zong ka hi hi. Kei suang loin Pa kiangah kuamah tung thei lo ding hi," (Johan 14:6) ah na ci ahih manin Jesuh suang lo, um loin a nial peuhmah vantung gam tung lo ding hi cih kitel sinsen hi. "Topa' min pen tausang muanhuai tawh kibang a, thuman mite in belin lungnuamin om thei uh hi," ci-in Paunak 10:10 in ci ahih manin thuman mite bekin lungmuangin om hithiat thei bek ding uh hi. Jesuh in Matthai 16:26 ah, "Mi khatpeuh in leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi (kha a cihna) suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh lei kik thei nawn ahi hiam? A Pa' minthan'na vang leh a vantung mite tawh Mihing Tapa hong pai kik ding a, mi khempeuh amau' gamtatna ciat tawh kizui-in in a thuak ding hi," ci ahih manin gam leh leitang keekin leitung bup i ngah hangin i nuntakna suplawh in, i gamtatna in thukham a palsat manin thukhenna mai-ah mawhsakna tuakin i kha-in vantung gam a taanlawh leh a mawknapi taktak ahi hi.
Huaiham lua, duhhop lua si phot. Vantung gam taanlawh lailai khak ding kidophuai mahmah hi.
Source: Chabad.org; Wikipedia; Al Jazeera
@ Thang Khan Lian #ZUNs

US GALKAPTE DAL DINGIN SYRIA GAMGI AH TURKEY IN GALKAP SAWL BEH

US GALKAPTE DAL DINGIN SYRIA GAMGI AH TURKEY IN GALKAP SAWL BEH
Jan. 16: US leh a pawl ten Syria leilu lamah galkap 30,000 "new border security" kici sawl ding geelna a neih manin Turkey in tua dalna dingin Syria tawh a kigamgitna uh-ah galkap sawl beh (military reinforcements) ta hi ci-in state media Anadolu Agency in gen hi. Military sources in a genna zan in Turkey in galkap a sawl behte Hatay province leitaw-nisuahna lam-a Reyhanli district ah gal dona mawtaw (armoured vehicles) 24 tawh lut ta hi ci-in Anadolu Agency in gen hi. Tua loin tanks-te kihelin galkapte mawtaw hon (convoy) mawtaw 20 zong Sanliurfa province leitaw-nisuahna lam-a Viransehir district ah lut ta uh hi ci-in gen beh hi.
Hih thupiang pen Syrian Kurdish People's Protection Units (YPG) rebels-te ukna khuapi Afrin do dingin military operation ni tam lo sungin kipan ding hi ci-in Turkey President Recep Tayyip Erdogan in a pulak khit nunga thupiang ahi hi. Senior Syrian Kurdish ulian khatin Nipini in YPG leh Turkey galkapte kikap ta uh hi ci-in gen a, Anadolu Agency in zong zan in Afrin khuapi sunga Nesreyeih kiim ah muikhu nasia mahmah kaaito muh ding om ta hi ci-in gen hi.
Zan in Erdogan in, "US ten Turkey leitaw gamgi lamah Syria ah rebels thak leh Kurdish rebels-te training pia-in "terror army" phuankhia dingin nasep kipan uh hi. Hih "terror army"-te hong kipat ma un tuipi sungah kikiatsak sawm hi," ci-in US in Kurdish rebels-te galvan a piak pen Turkey a nung lam panin tem tawh hong dawtna hi a, malam hun ah a galvan piakte uh tawh US lehdo dingte hi ci hi. US in Kurdish rebels-te kihelin new border security kici a zat ding Syria leilu lamah galdo ding galkap 30,000 kibawlkhia ding hi ci-in a geelna uh a pulakkhiat khit nungin Erdogen in hih bang a gen ahi hi.
Media reports in a genna ah Us ulian ten hih galkap 30,000te pen Syria leilu lam, Turkey leh Iraq nisuahna lam gamgi-a ISte do US leh a pawlte galkap om ten hih munte a bitsakna ding uh geelna hi ci uh hi. Hih galkap 30,000 lak ah a kimkhat US in ISte dona dingin galvan a piak YPGte makaih Syrian rebels pawl tuamtuam kipawlkhawm Syrian Democratic Forces (SDF) sung pan hi ding hi.
YPG i cihte pen Turkey in amau gam-a kipawlna kikham (banned organisation) leh 1980s panin suahtakna ding deih a Turkey lehdo Kurdistan Workers' Party (PKK)-te tawh kipawl uh hi ci-in "terrorist group" in ciamteh uh hi. Tua loin PKKte pen Turkey bek hilo in Turkey-te pawl (allies) Nitumna gam ten zong "terrorist organisation" ci-in ciamteh uh hi. 1980s panin PKK ten thau tawh Turkey kumpi lehdo in "armed campaign" kici a pat khit nung uh mi 40,000 valin sihna tuak khinzo uh uh hi.
Erdogan in Turkey armed forces galkapte Afrin leh Manbij khuapi operation bawl dingin kithawi khinzo uh hi ci hi. Turkey' pawl nitumna gamte (US leh a pawlte) warning pia a, "Syria ah "terrorists-te" na huhna hangun a khuanung thupiang (consequences) ding ko mawhpuakna hilo hi," ci hi. Syrian foreign ministry in zong zan in, "US in Syria leilu lamah militias 30,000 bawlkhiat ding geelna a neihna pen Syria gam in thuneihna khempeuh a neihna leh leitang khatin a kigawmkhawna leh Syria gam kipumkhatna (sovereignty and territorial integrity and unity) hong suamna hi a, international law palsatna lianpi hi. Syria gammi leh Syria gam ten US sponsored militias (galdo dinga kipiakhiate) pen gammite leh Syria gam langpang/lehpeite bangin kituat a, kidawm lo ding hi," ci hi ci-in state news agency SANA in suaksak hi.
Russia in zong US geelna pen Syria gam khenkhapna (partition) ding geelna hi ci hi. "US gamtatna ka etna pan un US in Syria gam pen gam (state) khat leh a gamgi humbitna dingin kip/ding sak nuam lo hi cih kitel hi. US in border security zone pawlkhat bawlkhia dingin Syrian Democratic Forces rebels-te huh nuam hi. Euphrates Lui nisuahna lam-a om Turkey leh Iraq gamgi ah tua border security zone a bawlkhait sawmna uh om a, leitang gol mahmah a, tua mun kidaangkoih (isolated) ding hi. Kurds minamte leh Arabs minamte kikal ah kitanauna haksapi om hi. Hih border zone sung teng USte huh rebels leh galkap 30,000 ten uk sawm uh hi. Tua bang thukimna a neih uh thukimna lianpi hi. Tua bang thukimna pen Syria gam seh tampi a sehsat ding cih policy hi cih lauthawngna piangsak hi," ci-in Moscow ah press conference a bawlna ah Russian Foreign Minister Sergey Lavrov in gen hi.
Arab gam-a US pawl hoih leh NATO member Turkey' awi lohpi in US President Donald Trump in YPG rebels-te thau tawh huhna piak zom dingin thukhensatna nei hi. Turkey President Erdogan in May 2017 in White House meeting ah Trump administration in YPG huhna a piak a khawlsanna ding a nget hangin kinolh hi. US ten SDF rebels ten Syria gam-a ISte khuapi Raqqa operation a pat ma un zong galvan tampi na pia hi. Raqqa lakna dingin YPG ten SDF makaih hi. Hih thu hangin US leh Turkey' kitanauna siasa siat beh lam manawh hi. November 2017 in Trump in YPGte galvan piak kikhawlsan ding hi ci-in a kamciam hangin tu-in kamciam peel den leh a thugen khitsate khut lumlet a bang themthum ahihna lahkhiat kikna dingin piak kipan kik sawm leuleu hi.
Nipini in Syrian Kurdish ulian Hediye Yusuf in Afrin ah Turkey in military operation hong pat pen leitung bup in Syria ah gamvai buaina thu hamsa ven'sakna ding (political solution) a hamciamna palsat hi ci-in ngawh hi. Syria tualgal 2011 a kipan ven'sakna dingin Russia, Iran leh Turkey in panla uh a, Tazakhstan khuapi ah zong Syria kumpi leh kumpi langpang (opposition) ten bang zah vei hiam kilemna thu "peace talks" genna nei khinzo uh hi. Ahih hangin Syria buaina nasiatsakna ding leh daihna ding dalna in Syria President Bashar al-Assad laih ding tu dong dahpa lo kho a bang leh lawhsam dildel US leh a kaih zatam tengin thasaan kikik uh hi.
#My take: Syria gam-a om YPG leh ISte ngimna in 2016 in Turkey in military campaign "Euphrates Shield Operation I" na pan uh a, kha giat gal a do khit un March 2017 in a operation uh bei a, tu-in Turkey in "Euphrates Shield Operation II" a pan kik suak hi. Syria regime pen US ten 1980s ma pekin President Assad' pa'n a uk lai pekin a laihna dingin "regime change" policy na pan ta uh a, tu dong dahpa lo kho na bang ngitnget lai uh hi. Hih policy kikhawlsan loin khawlsan ta ci-in a pulakkhiat hangin a sunzom kik Donald Trump kici pa hi. Leitung gam tuamtuam Galpi Nihna khit US regime change a a tam zaw ah lawhsap ngitnget a, Obama a lawhsap mah bangin Trump lawhsapna suak kha thei hi. UN ah huhna pia nuam lo, cimawh leh galtaite huh nuam lo-a a deih lo pa'n terrorists ci-a kiciamtehte sum, galvan leh training tawh huhna pia zawsop a, galtai ding bawl behbeh zawsop hi.
Source: Al Jazeera
@Thang Khan Lian #ZUNs