Monday, 31 January 2022

UKNA BULUH JUNTA MILITARY DICTATORSHIP KUM KHAT CING TA

 UKNA BULUH JUNTA MILITARY DICTATORSHIP KUM KHAT CING TA

Feb. 1: Myanmar military in Nov. 8, 2020 general election ah maizuamhuai takin guallelhna a tuah khit nungin paulapna tuamtuam - meetang kigukna om hi, Union of Myanmar kipumkhatna a kikeek lohna ding, gam leh security kip leh kho (stability) in a om theihna ding deihna hi, ci-in Feb. 1, 2020 in galkap thahatna zangin zawhthawh tawh ukna a buluh (military coup d'éta) uh a kum khat cing ngawngaw ta hi. Suahtakna lunggulhin khua-ul, sisan a luangte, lutang a kham khinsate zahtakna lian pen i pia hi.
Junta in Myanmar gam 1962 hun a mialna muh ah leh kaih kik leh a ciahpih khit nungin democratic insitution, democratic instutions leh a manphatna (values), mihing hihna a manphatna (values and dignity), human rights, voting rights, media suahtakna, ngaihsutna suakta takin gen khiat theihna (media freedom, freedom of speech & expression), state power organs teng go lumin ukna a buluh zawh uh kum khat zawh teh democratic election kinei ding hi, a cih uh 2023 ciang dingin sot beh hi. Kum bangzah hong sot beh toh sawm lai ding hiam cih junta' lungsim thusuak ngah thei a kicite nangawnin thusuak ngah zo nai lo uh hi.
1962-2011 kikal kum 49 sung dictators thum - Ne Win, Saw Maung leh Than Shwe in military dictatorship tawh Burma henkol na bulhin, a ukcip hun sung uh Kawlgam mite thuakna, suplawhna, a si leh a mang, galtai, educational institions panin mipil mi siam a piang khia ding leh development piang thei ding a dal, khantanin a betdaih uh leh a gawh lupsa teng uh kam tawh gen zawh ding hilo hi. Feb. 1, 2021 in Min Aung Hlaing in ukna hong buluh kik khit nung bek galtai million kimkhat val kibehlap khin zo a, junta dictatorship nuai-ah Kawlgam mite saltan'na a kum 50 i.e. Golden Jubilee a cing khin hi ngawngaw zen hi.
Feb. 1 in junta in ukna a buluh zawh uh mi 1,500 val a thah khitsate uh sungah tampi tak thonginn leh dentention centers ah a bawlsiatna uh-ah a thah ban uh-ah mi 9,000 val dentention centers ah khumcip khin zo uh hi, ci-in Bangkok-based advocacy group Assistance Association for Political Prisoners (AAPP) in ciamtehna data pansanin gen hi.
Feb. 1 coup khit nung Myanmar junta' air force in townships 26 sunga nautangte ten'na munte (civilian areas) gal vanlengte zangin pheng kap khin zo uh hi, ci-in January kha kim in shadow National Unity Government (NUG) in gen hi. Feb. 1 coup khit nung December 2021 bei dong junta forces tawh kidona leh nautangte kisuamna 7,686 vei piang khin hi, ci-in advocacy groups Progressive Voice leh ALTSEAN in a data uh-ah ciamteh hi.
Feb. 1- Dec. 2021 sungin leitungah ngongtatna a nasiatna leh gal kidona tawh a kilawi lo gam Syria ah kidona leh nautangte kisuamna 7,742 vei piang a, Afghanistan ah 6,481 vei, Yemen ah 6,270 vei, leh Iraq ah 3,732 vei a piangte tawh tehkak hi le'ng Syria gam cih lo Afghanistan, Yemen leh Iraq gam sangin Myanmar ah nasia zaw hi, ci-in 8888 Uprisings hunin BBCte adingin thupiang a gelh leh tu-in Myanmar Accountability Project (MAP) ah director a len Chris Gunness leh Director of Protection, Damian Lilly in Jan. 31 in Myanmar Now ah "ON MYANMAR’S COUP ANNIVERSARY WE MUST TURN OUR BACK ON A YEAR OF FAILED POLICIES" a cih article a gelhna uh-ah na gen uh hi.
2021 kum bei kuan kha li sunga junta ngongtatna teng bek Syria tawh tehpih theih a, Afghanistan, Yemen leh Iraq gamte sangin Myanmar ah suuksia zaw hi, ci-in Chris Gunnes leh Damian Lily in a data neih uh pansanin gen uh hi. October 2021 panin junta regime ngongtatna lim takin a kiciamtehna sungah mual tung mi thautawite leh khamtung mite (ethnic armed organisations and ethnic communities) a suamna nasiat lam manawh a, a khuazaang buppi in inn a halsak leh thau tawh a kapna uh a thuak om kawikawi hi. Tua bek hi loin civilian targets lakak biakinnte a hal leh a kap, sanginnte leh zato innte kap mun mahmah hi.
2021 December nipi kal masa in Salingyi Township sunga om Done Taw khua kiangah Salingyi G-Z Local People’s Defence Force (PDF) ten junta galkapte convoy kizuite landmines tawh na suam uh hi. Tua khit nungin Dec. 7, 2021 in junta forces in Done Taw khua va buluhin pianken in mipoi khat leh tangvalno (teenager) khat kihelin khua mi 11 a matte uh a bawlsiat dikdek zawh uh a thah khit nungun a luanghawmte uh halsak lai zen uh hi.
Dec 23, 2021 in Rangon ah a inn ah Myanmar ah RC Archbishop Cardinal Charles Maung Bo in coup makai Gen. Min Aung Hlaing kimuhpih a, X-mas cake at khawmin a tut khawmna hangun junta regime' SAC panin MAL tungtawnin a pawlpi funds dingin X-mas letsong US$11,000 tak Cardinal Bo in na ngah hi. Junta a hamphatpih a om kiaukiau hangin a thuak taktakte thuakna kam gen zawh ding hilo hi. Junta regime tung panin letsong ngahte, a saguh bawk lotte uh a pet kha leh pet nuamte suahtakna lunggulh mipite lam ah hong kimawk hei lo ding uh bang hi, cih kum khat sungin kimu khin hi.
Cardinal Bo leh MAL kimuh zawh a zing ciang Dec. 24 in Christmas Eve massacre a kici Christian Karenni ethnic group tamna Kayah state sunga Moso khua kiangah junta forces leh a lehdo Karenni resistance forces kidona piang hi. Khua sung panin lau-in a taite mawtaw giat kiim kizuite junta forces ten Moso khua kianga lampi ah na suamsak uh a, mi 35 (a updated news ah 42 kiim bang pha kici) a thahte uh a mawtaw tawh hal khawm beh lai zen uh hi Tuate sungah health officials leh humanitarian aid workers a kihelte lakah Save the Children staff members nih kihel uh hi.
Kum 50 piikpek junta dictatorship Golden Jubilee a hawmthawh pian lai Kawlgam sung leh gamdang ah a galtai na tam lai bilbel hi. Junta hencipna kum 50 hun sungin junta' ngongtatna, a suplawhnate uh, gam nih gam thumna ah galtaite (Rohingya mite leh namdangte tawh sim khawm leng million thum val bang tai khin ding), a suplawhna a thuak khitsate uh mangngilh liangin junta thupha tawh tun lohna ding mun a tung kha mi pawl khatte in tu dong mah junta leh a pawlte mawhsakna kam khat beek gen ngam vet nai lo uh hi. Tua hi napi-in Kawlgam mite thuakna teng CRPH, NUG, PDFte, a diakin Zoland PDFte bek piansak hi, ci-in a leh mawhsak theihna ding bek uh lei nuai dong khuat ngap liangin zongzong lai uh a, tang ngawh ngam lai zen uh hi.
Kum 50 piikpeek sungin junta ngongtatna hangin Kawlgam mi 55 million a tam zawte thuakna leh suplawhna tu dong mumu napi-in a thei zote in junta regime henkol bulhna panin suahtakna lunggulhin ut man hi loin a lehdote leh pum mawhsak niloh denna uh pen haina lakah a kician vet pawl hi. Ne Win' hun panin "Burmese way of socialism" bulphuhin dictatorship tawh a hong bum haina a tuak, junta education system nuai-ah khua mu thei lo ding pilna a na sin kha teng hi, cih loh a dang gen beh ding om lo a, sila lungsim a paai leh dictatorship mah tawh Diamonsd Jubilee, Platinum leh Centenial pawi a kham nuam teng lungsim hita hi. Tua ci koih lel hun hi. Amau tung panin suahtakna kingah lo ding hi, cih kum 50 sungin kitel khin ahih manin suahtakna taktak a lunggulhte adingin buaipih tak lo hi. Amau tung panin ngah ding om lo hi.
Kum 50 piikpek junta tuatcilna, nengniamna, hencipna, bawlsiatna cimtak nai loin dictatorship regime mah a thapia ngap lai, SAC tawh a kigulluk nuam laite pen thuman hilhhilhin, gengen ta leng zong thu theihna a nei lo la (donkey) mah bangin dictatorship gu mahin zo zaw veve ding bang uh hi. US ah "most popular poet" leh "best selling poet" a kici Persian mipil Rumi in, "Thuman khat bek tawh laisiam mi 40 na zawh ziau theih hangin mihai khat bek thuman 40 tawh na zo zo kei hi," a cih tawh kibang hi. Ui in a pute a pet ngei loh mah bangin junta dictators thupha tawh tun lohna ding mun a tung khakna thupha in a ngaihsunte, junta hangin minam min zangin aituam hamphatna leh panmun a ngahte in hong langpang leh mindaisak sawmnate uh buaipih hun dihdih lo hi. Suahtakna ngahna dingin kitomtom hun, lehdo hun hi bek hi.
Paunak 27: 2 leh 22 ah, "Suangtum leh sehnel gik mahmah a, ahi zongin mi haite’ piansak lungkhamna gikzaw lai hi. Mi hai khat a sih dek dongin na satsat hangin a hai ngei mahin hai veve lai ding hi," na ci hi. Scientist minthang Albert Einstien in, "Gitlohna a sem/bawlte hangin leitung kisia lo ding a, bangmah hih loin a en hithiat mite hangin leitung kisia ding hi," na ci hi. Tu hunin democracy leh suahtakna a lunggulhte in nang khang leh na khang sawnte maban ding, lametna leh na suahtakna teng hong gawh lupsak junta regime lehdo loin na et hithiat lai teng kuama'n suahtakna hong mot piak ngei lo ding hi. Suahtakna ngahna ding sup loh, do loh kiphamawh hi. A tawntung junta tuatcilna nuai-ah nang leh na khang sawnte a suplaawh den sangin tu hunin tawm vei na suplawhte gen tham lo zaw ding hi.
Junta regime a tuk mateng, Hluttaw (parliament) ah military in 2008 Constution nuai-ah 24% seats reservations a neih lai teng uh Kawlgam in suahtakna taktak, full democracy, federal system taktak ciam ngei lo ding hi. district hong mot piak hangin a mawknapi hi. 2008 Constution a kipuahphat (amendment) mateng Feb. junta coup a kilawnthal zongin maban ah junta coup a pian' kik ding thubaih lai kha ding hi. Tua ahih manin 2008 Constution puahphatna ding, junta regime henkol bulhna panin nang leh na tu na tate, Kawlgam a suahtakna ding, maban ah junta dictatorship khut sungah sal a tan' nawn lohna ding, educational istitutions hhong hoihna ding na lunggulh takpi leh tu laitakin gam buppi-in a lehdo hunin lehdo leh kitomtomna dingin hun hoih pen hi.
Suahtakna lunggulhna hang lilau tawh tu hunin a lehdo ngamte, makai leh mawhpuakna a la ngam teng mahin junta regime panin suahtakna ngah ciaingin gam hong makaih ding uh hi. Junta regime henkol bulhna panin suahtakna lunggulhin tu hunin a suplawh ngam teng mahin suahtakna ni hong suak ciangin suahtakna ningzu tam hawp kha pen ding uh hi. Tu hunin junta a lehdote a gensia leh langpangin a awngawng leh a kitomtom teng mahin suahtak ni ciangin panmun hong ngah zo lo ding uh hi. Tu hun ciangin mi dangte panmun ngah leh hamphatna mah haza luat man bekin phunphun tawh ni tum zel ding uh hi.
Note a hong gualzo sak dingpa pen Pasian ahih manin na galte uh na kihta kei un. Hang takin om tawntung le-uhcin, note a gualzo ding hi-in, na galte uh a guallel ding ahihna thu, na galte un hong thei ding hi. (ref. Filippi 1:28)
Full democracy, fedeeral system, self-administered zone (SAZ) leh suahtakna lunggulhin a kitomtomte, a lehdote leh mipite in i tunna ciangciang panin mainawt zom ni. Galpi Nihna hunin england PM Winston Churchil in, "Na paina lampi ah nang hong tawng ui suang tawh na denden leh na tun nopna mun na tung ngei kei ding hi," na ci hi. Tua mah bangin ui bangin hong tawngtawngte buaipih niloh lecin na tunna ding na tun theihna dingin mainawt thei loin na buai khop den ding hi. "Bangbang hita leh hang, i tunna ciangciang panin mainawt ciat ni." (ref. Filippi 3:16)
By: Thang Khan Lian #ZUNs reports
#VivaRevolution
#DownWithJuntaDictatorship
#FreedomFromFear



Sunday, 30 January 2022

TEDIM DISTRICT VAI MUHNA KUPNA

TEDIM DISTRICT VAI MUHNA KUPNA: JUNTA' THUPHA DISTRICT MAW AHIH KEI LEH A TUI A KEUHSAK THEI LO KALAIH VASA (OSTRICH)?

  

Junta dictatorship hun 1988 panin 1997 kikal junta pen State Law and Order Restoration Council (Burmese: နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့; abbreviated SLORC or နဝတ) a kici in State organs of the Socialist Republic of the Union of Burma a gawhlup khit nunga a party leh Burma gam dictatorship regime tawh a ukcipna min thak hong laih hi.

1997 in SLORC kici junta in na phiat kik leuleu a, a min thak dingin State Peace and Development Council (SPDC) kici a phuahna nuai-ah SLORC ah members in a pa mah powerful regional military commanders mite panmun thak ah a za khangsakin, Rangoon (now Yangon) ah transferred sukin vok bangin kul khum hi. A regional military commanders thakte SPDC ah panmun ngahte lakah kihelsak sak nawn loin a kiphin theih lohna dingin Rangon ah vok leh ui bangin khumcip uh hi.
SPDC ah senior military officers sagih bekin cabinet ministers sangin panmun lianzaw a let uh hangin amaute more-junior military officers or civilians vive na hi leldih uh hi. A min tawh nautang a kihelsak hangun junta saguh bawk lot tawh a lungkim thei teng leh a kitom ngam lo teng bek na zang hi.
Tua ma-in Ne Win' hunin Burma Socialist Programme Party (BSPP) na kici uh hi. 15 November 1997 in junta in SLORC a phiat khit nung State Peace and Development Council (SPDC) a kicih hangun a kiphiat SLORC ah thuneihna a len teng mahin SPDC military regime ah panmun na ngah veve uh hi. Tua khit nungin SPDC kici 30 March 2011 in phiat kik leuleu uh a, junta prime minister thak Thein Sein' makaihna nuai-ah USDP hong kici leuleu uh hi. A min bek a kilaihlaih pong hi napi-in junta dictatorship vive a, a kilamdan'na om tuam hi.
Burma gam min zong junta in a official min 1989 in Union of Myanmar ci-in a laih khit zawh Republic of the Union of Myanmar ci-in laih kik themthum hi. Hih thu hangin US kihelin nitumna gamte in Myanmar a cih official vai-ah sang nuam loin "Burma" mah cici lai uh hi. Myanmar cihpih niloh zong junta regime phuahsa ahih manin salsualna nam khat mah tawh kibang hi. Burma' state capital zong Rangoon panin Naypitaw ah a laih phei uh hangun kilamdan'na om kiuhkeuh lo hi.
2008 Burma Constitution nuai-ah junta military in 28 reservation seats nei ahih manin union bek hi loin states ah panmun limci nono pawl khat a ngah veve banah upadi laihna dingin veto power nei uh ahih manun full demoracy, federal system, self-determination ngahna ding teng Tatmadaw in na dal hi. Junta regime nuai-ah full democracy, federated state leh seffft ngah ding ci-in Zogam Federated State cihte gengen pen ham gega kawmpipi inmigai teng hing khemna hi.
Burma ah states sagih, regions sagih, self-administered zones leh divisions guk leh Union territory khat (containing the capital Nay Pyi Taw and surrounding townships) cih tawh junta-drafted 2008 Constitution in hong khen uh hangin a kilamdan'na om tuan loin Burma gam pen leitunga gam zawng pente lakah khat ahihna kilamdang tuan lo hi. Tatmadaw in companies gol teng leh stakeholders len ahih manin junta khut sungah Burma a saltan'na panin suakta zo lo hi.
Junta dictatorship regime in a saguh bawk lot tawh anlum pheng khat bek tawh a kingah zo numei paktatte a kizol zawh mah bangin DC 42 thak bawl dingin a hong hing khemna lakah Tedim township zong a kihel manin junta dictatorship regime nuai-ah kilamdan'na piang tuam dinga a um junta taw liak nuamte na lawp henhan dep mah uh hi. A party min leh a gam min a mot laihlaih pong bangun townships min DCs in laih dingin a saguh bawk lot a lawp tam mahmah dep hi. Junta bum tuakin hai kilawhsawn ding bek thupi sa ing. Khua hausapa a kilaih hangin a tapa mah in hausa a let suak nilohna nuai-ah a ut peuh a hawk khiat theih tawh kibang hi.
UNHR zum sungah na min a tuampi in na va laih hangin nang na hihna a kilamdan'na a om tuan loh tawh townships panin DCs ah junta dictatorship regime' SAC in a min a laih hangin a kilamdan'na ding om tuan lo hi.

Myanmar ah military-drafted 2008 Constitution nuai-ah states sagih om, a areas a lian zawte region kici sagih om a, self-administered zones (SAZ) leh divisions guk, leh Union territory or UT (state capital Nay Pyi Taw leh a kiim-a om townships teng kihelin) khat om hi. Chin State ah townships kua omte: Hakha, Thantlang, Falam, Tedim, Tonzang, Matupi, Mindat, Kanpetlet leh Paletwa townships hi. British gam keekte in Burma a lak khit nung uh 1896 kum in Mindat leh Kanpetlet areas teng Pakokku Hill Tracts District of British Burma in a kikoih khit a khuanungin Chin hills sungah ah kikoih lutin na gawm hi.

Junta in districts 42 bawl ding a cih a geelna uh pen pro- junta party BSPP panin SLORC, tua khit SPDC, tua khit nungin USDP ci-in a min a khekkhek pong tawh kibang lel hi. A min a laih suk laih toh uh hangin a kilamdantiamna ding bangmah om tuan lo hi.

Junta in Ragoon min Yangon, Burma panin Myanmar ci-in a khek mah bangin townships panin districts ci-in hih ding nei lo, a hing khem hai zawh kum 50 junta dictatorship gu khamin a luvai teng lawpna ding leh pahtak ding ngimna tawh Kawl leh junta ngian tawh junta dictatorship regime gupna a zolna leh a hong khemna dingin nek ding a om nawn lo saguh bawk a lot hi leldih hi.

India ah Hindu nationalist leh fundamentalist Narendra Modi' BJP makaih government in highways, sanginn, university, zato inn, khuapi min, Good Friday ni Digital India Day, Christmas ni Good Governance Day, India minamte' pa Gandhi' birthday ni peuh Cleanliness Day etc ci-in a min a khekkhek hangin development bangmah a om tuan lo hi. Ahih hangin na hoih a sem bangin a ngaihsun tam hi. India ah Modi government nasep dan tawh townships teng districts in junta regime' SAC in a khek hangin development bangmah piang tuam lo ding hi. A nasep hoih pen uh min khek hi bek hi. Mipi thu saupi a ngaihsun sese lote lungsim lawngna dingin publicly stunts hi lel hi.

Burma ah khangkhia buang, Burmese politics lunglut kici pong napi-in a thei vet lo teng junta dictatorship gu dawnsakin a luvaih behna dingin saguh bawk lot tawh DC thak 42 bawl ding a geelna pulakin a hing khemna hi lel e... supi o! Ai bang su a ai le junta' DC kiti? Keel su, hi taw! Junta regime' SAC in DC thak 42 bawl dingin a geelna (plan or proposal) a pulak tawh a laamlaam pawl, seidei liangin a kikhuk valval pawl, sial a gawh nuam khin pawl teng mahin junta in hong bumna hi, cih khua hong phawk uh ciangin nek ding bangmah a om lo junta saguh bawk lot duhin a bawh ahih lam uh hong phawkkhia peelmawh ding uh hi.

Junta in a geelna tawh DC 42 thak hong piak takpi leh a suplawh ding pen siah a pia mipite hi. Townships ci-in a kigelhsa minte DC ci-in a min khelna, zum (office) ah signboards kisuangte leh official letter teng a min khelna dingin kul lo kisam het lopi-in siah piate sum leh Myanmar" sum kholna (treasury) panin sum omsunte junta in hong sawk ding hi. Tua panin a sum sawkte uh junta regime' SAC ah a lubawkte leh junta nasepna ip sungah tampi kifuanglut ding a, nekguk takgukna a kubehlapna bek hi lel hi. Junta uliante leh a sila teng gilpi puahna dingin phattuamna ding a om lo min khekna hi.

Townships panin DC ci-in khek dinh thupi a sa kuate in na biakna pawlpi minte uh, na khua minteuh,na beh minte uh leh nomau min zong junta regime' SAC nasepna ettehna dingin na khek le uhcin khantohna lianpi piang ngelngel in teh!

Junta' thupha district maw ahih kei a tui a keuhsak thei lo kalaoh vasa (ostrich)?

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports






JUNTA' THUPHA DISTRICT MAW AHIH KEI LEH A TUI A KEUHSAK THEI LO KALAIH VASA (OSTRICH)?

 

JUNTA' THUPHA DISTRICT MAW AHIH KEI LEH A TUI A KEUHSAK THEI LO KALAIH VASA (OSTRICH)?

Myanmar ah military-drafted 2008 Constitution nuai-ah states sagih om, a areas a lian zawte region kici sagih om a, self-administered zones (SAZ) leh divisions guk, leh Union territory or UT (state capital Nay Pyi Taw leh a kiim-a om townships teng kihelin) khat om hi.

Chin State ah townships kua omte: Hakha, Thantlang, Falam, Tedim, Tonzang, Matupi, Mindat, Kanpetlet leh Paletwa townships hi.
British gam keekte in Burma a lak khit nung uh 1896 kum in Mindat leh Kanpetlet areas teng Pakokku Hill Tracts District of British Burma in a kikoih khit a khuanungin Chin hills sungah ah kikoih lutin na gawm hi.

Junta in districts 42 bawl ding a cih a geelna uh pen pro- junta party BSPP panin SLORC, tua khit SPDC, tua khit nungin USDP ci-in a min a khekkhek pong tawh kibang lel hi. A min a laih suk laih toh uh hangin a kilamdantiamna ding bangmah om tuan lo hi.

Junta in Ragoon min Yangon, Burma panin Myanmar ci-in a khek mah bangin townships panin districts ci-in hih ding nei lo, a hing khem hai zawh kum 50 junta dictatorship gu khamin a luvai teng lawpna ding leh pahtak ding ngimna tawh Kawl leh junta ngian tawh junta dictatorship regime gupna a zolna leh a hong khemna dingin nek ding a om nawn lo saguh bawk a lot hi leldih hi.

India ah Hindu nationalist leh fundamentalist Narendra Modi' BJP makaih government in highways, sanginn, university, zato inn, khuapi min, Good Friday ni Digital India Day, Christmas ni Good Governance Day, India minamte' pa Gandhi' birthday ni peuh Cleanliness Day etc ci-in a min a khekkhek hangin development bangmah a om tuan lo hi. Ahih hangin na hoih a sem bangin a ngaihsun tam hi. India ah Modi government nasep dan tawh townships teng districts in junta regime' SAC in a khek hangin development bangmah piang tuam lo ding hi. A nasep hoih pen uh min khek hi bek hi. Mipi thu saupi a ngaihsun sese lote lungsim lawngna dingin publicly stunts hi lel hi.

Burma ah khangkhia buang, Burmese politics lunglut kici pong napi-in a thei vet lo teng junta dictatorship gu dawnsakin a luvaih behna dingin saguh bawk lot tawh DC thak 42 bawl ding a geelna pulakin a hing khemna hi lel e... supi o! Ai bang su a ai le junta' DC kiti? Keel su, hi taw! Junta regime' SAC in DC thak 42 bawl dingin a geelna (plan or proposal) a pulak tawh a laamlaam pawl, seidei liangin a kikhuk valval pawl, sial a gawh nuam khin pawl teng mahin junta in hong bumna hi, cih khua hong phawk uh ciangin nek ding bangmah a om lo junta saguh bawk lot duhin a bawh ahih lam uh hong phawkkhia peelmawh ding uh hi.

Junta in a geelna tawh DC 42 thak hong piak takpi leh a suplawh ding pen siah a pia mipite hi. Townships ci-in a kigelhsa minte DC ci-in a min khelna, zum (office) ah signboards kisuangte leh official letter teng a min khelna dingin kul lo kisam het lopi-in siah piate sum leh Myanmar" sum kholna (treasury) panin sum omsunte junta in hong sawk ding hi. Tua panin a sum sawkte uh junta regime' SAC ah a lubawkte leh junta nasepna ip sungah tampi kifuanglut ding a, nekguk takgukna a kubehlapna bek hi lel hi. Junta uliante leh a sila teng gilpi puahna dingin phattuamna ding a om lo min khekna hi.

Townships panin DC ci-in khek dinh thupi a sa kuate in na biakna pawlpi minte uh, na khua minteuh,na beh minte uh leh nomau min zong junta regime' SAC nasepna ettehna dingin na khek le uhcin khantohna lianpi piang ngelngel in teh!

Junta' thupha district maw ahih kei a tui a keuhsak thei lo kalaoh vasa (ostrich)?

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports 



ZOGAM LEH ZOMI IN HONG SAMSAM, "HONG HUH HONG HONKHIA UN" CI-IN KAP

 

ZOGAM LEH ZOMI IN HONG SAMSAM, "HONG HUH HONG HONKHIA UN" CI-IN KAP

Online sungah i Zogam leh Zomi itna kilim gen ngeingai ciat a, online sung panin sih ngamin a it leh humbit nuam vive ihi uh hi. Zogam leh Zomi it loin a lehpei leh a langpang hi teh, kici le hang zadah lua kisa-in vompi halung vei bangin a kitom nuam vive kitam hi. Feb. 1, 2021 khit nungin i neu panin Zogam leitang i cihcih sungah a kihel Kawlgam ah Zomite ten'na sunga leitang leh a mite in junta regime kolhbulhna tuak hi. Hih hunin na minam leh na gam itna koi ciang hiam cih mimal kim kisit hun lua khin zo a, khutzep hithiat kawmin galdon theih miumiau hi nawn lo hi. Kum khat pha dek ta hi. I gam leh i minam i itna taktak tu laitak sepkhiatna (action) tawh lah hun hoih pente lak-a khat hi.
Junta' henkol bulh leh khauh khih a tuak i gam leh i mite in haibang hong ngak hi. I pilna, i siamna, i thathang thagui, i neih leh lamte siit nei loin tu hun nangawn in i pan'khawm theih kei leh vangsel Zolei leh Zomi khangthakte in hong maisak zo ngei lo ding uh hi. I din'na leh pan'na ciat tawh hong kiciamteh ding hi. Akta mangkuan bangin kituktuk, uino bangin kipetpet hun hilo hi.
Nang leh kei i Zogam leh zomite in haibang hong ngakin, "Hong hon un! Hong honkhia un'' ci-in hong samsamin, khitui naptui luang kawmin a khutte hong vaanvan lai hi. Zogam vontawi lia leh taangte'n ngaihsun dih ni. I pu i pate' satsa Zogam nunnuam singdang' tang ding leh junta tuatcil gawp ding bang tan vei phal lai phal ding maw? Hanlung ciamin mapang khawm ve ni.
Singdang gam-a om Zomite aw, Zogam in vaibang hong sam hi. Vul khawmn ne khawm, ta khawmin i o lenna i Zogam lei hi Kua dang neihsa, kua minam dangte hilo hi. Eima' neihsa hi, eima sisan kibatpih i laizomte vive thuakna hi. Tunnu Zogam, mihing bangin i mipihte a nuntak theihna dingun khut sung ban sung sisan naisan, lutang khamin pangkhawm ve ni. Kol bulh khauh khih thuakin om ahih manin honkhia lo ding maw? Lehpei-in a bawlsia leh a hencip junta regime tawh kipawl zawsop zaw ding maw? Hun in hong khengkheng, ni tampi'n kheng zo ta hi.
ZOGAM HONKHIA NI
A sa: Jk Lianpi feat. Cingnu
Zogam in haibang hong ngak hi,
Kawl leh Vaite' khut sung om hi;
Pilna siamna, thagui thatang,
Neih leh lam teng tawh pangkhawmin,
Honkhia lo ding maw?
I Zogam in haibang hong ngak,
"Hong hon un!'' ci-in hong samsam,
Zogam vontawi lia leh taangte'n ngaihsun dih ni;
Pu-pa' satsa Zogam nunnuam
Singdang' tang ding phal ding maw?
Hanlung ciamin mapang khawm ve ni.
Singdang gam-a om Zomite,
Zogam in vaibang hong sam hi,
Vul khawm sak siam Zogam lei hi,
Hanlung ciamin mapang khawm ni,
Eima' neihsa hi.
Khut sung ban sung sisan naisan,
Lutang khamin pangkhawm ve ni,
Tunnu Zogam pu-pa' lamsa,
Kol bulh khauh khih thuakin om hi,
Honkhia lo ding maw?
Zogam leh Zomi honkhia ding maw? Ahih kei leh Zogam leh Zomite melma suak liang ding maw? suahtakna ahih kei leh kol bulh khauh khihin saltang nuam zaw? suahtakna leh hutkhiatna deih pawl lamah pang ding maw ahih kei leh mi dangte sal bangin a bawlte kipawlin i gam leh i minam zuak zaw ding maw? Teel ding thu nih nam nih bek om hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs reports  



Wednesday, 26 January 2022

SAKHI' TU NEKNA PANIN PAN LE'NG

 

SAKHI' TU NEKNA PANIN PAN LE'NG

Karen missionaries-te huhna tawh Hakha, Chin Hills ah 15 March 1899 in American Baptist International Ministries panin Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura. H. Carson hong tung uh hi. Kum nga khit nungin 1904 kumin sing leh suang na khat peuhpeuhte in kha nei hi cih upna, dawi biakna (animism) panin Pau Suan leh a zi, leh Thuam Hang leh a zi (Khuasak khua mi) Khristian na suak uh hi, ci-in na kiciamteh hi (lawki a suakkik thu um masa zaw zaw mau ma-in na om tuak).
Tua khit nungin Chinm Hills sungah Christianity biakna damdamin na kizeel a, 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia hi. Chin Hills Baptist Association biakna kipawlna Falam, Hakha leh Tedim subdivision sunga Baptist pawlpi teng kigawm uh hi. Carson topa leh tonu March 1899 in Hakha hong tun' uh-a kipanin March 1948 dong Chin Baptists pawlpite pen Tedim leh Hakha khua-a om missionaries ten na makaih uh hi.
March 1948 in Chin Hills Baptist Association in Satawm khua-ah meeting a neihna uh-ah Falam, Tedim leh Hakha panin tuiphum pawlpi omte in amau vai kisai tek (to run their own business) dingin khensat uh hi. Tua ahih manin March 1948 in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association ci-in pawl thum hong piang khia hi. Ahih hangin hih associations thumte - Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association in 1952 kum ciang bek amau pawlpi vai kituam sai uh a, kipumkhat leh kigawmkik nopna hong nei kik uh hi.
I gam vai (politics or nainganzi) pen biakna pawlpi ah panmun ngah zo lo Sia leh makai bek a ut ngaungau tengin pawlpi a satkhap kawikawi leh mi dang paun ngahte a gensiat kawikawi dan uh tawh tu hunin i biakna vai leh gam vai kalsuan zia kibang mahmah hi.
ABM panin missionary hong puakte uh hangin thu um mi i suah khit nungin kipumkhatna ding ngimna in 1953 kum pekin Sia Hau Go Sukte' makaihna leh Rev. E.E. Sowards' kithuahpihna tawh Chin state ah tuiphum biakna Tedim panin TBA, Hakha panin HBA leh Falam panin FBA pawlte Zomi min biakna ah kipawlna leh kipumkhatna dingin March 5–7, 1953 in ZBC pen kumpi vai leh leitung bup-ah zat ding (officially and universally adopted) dingin general meeting a neihna uh Saikah, Thantlang township ah na kipsak uh hi. Tua hunin Chin/Zomi Christian makai 3,000 kiim a Khawmpi ah kihel hi.
1954 in Khuasak, Tedim township ah general meeting a neihna uh-ah Sia Hau Go, revered pastor lakah a senior leh a kizahtak pen Hakha panin Pastor Rev. Sang Ling pen leh a khangham pen nihna leh a kizahtak pen pastor Rev. Sang Fen in kipawlin ZBC upadi (constitution) dingin a gelh uh zuih dingin na thukim leh kipsak uh hi. 1953 kum pekin ZBC min tawh Zomi leh Zo suante na kipumkhat zo uh hi.
April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a national title dingin ZOMI mah zat lai ding review kisam hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khia uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a Triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title ah "ZOMI" cih a national title min mah kizang suak ding hi, ci-in tangko khia hi.
ZBC kiphuankhiat hunin ama pilna leh makaih siamna tawh a cinh mahmah ST Hau Go in ZBC General Secretary masa pen na ngah pah hi. Amah hong khawl ciangin panmun i deih luat man, namdangte i demlah man leh ei bekin Zomi kici i aituam neihsa (personal property) bangin i lak nop man hi ngelngel ding hi ven tuiphum biakna Zomi min tawh kipawlna ZBC ah kipawlna ZBC triennial meeting Khuasak ah 5–9 April 1995 in khawmpi panin Zomi a ki-aituam neihsak leh bup lak nuam Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), leh Tamu Valley Baptist Association (TVBA) na taikhia in Zomi seek neu beh ding kipanin Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) a phuankhiate ihi zen hi.
ZBC min tawh biakna ah Zomi min tawh kipawlna deih loin a satkhamte ihih manin Zomi Baptist Convention' 21st Triennial Conference hun Kalaymyo, Sagaing Division ah 21 to 24 March 2013 in a neih un a thukimna bangun ZBC kimlai Chin Baptist Convention ci-in 1 April 2013 in a kilaih kikna dingin a lampi sial - Zomi kimlai Chin mah a laamto minamte ihi hi.
Tuiphum biakna kikhat, Khris sisan leh singlamteh phungah i sanggam leh mipihte tawh kipumkhat leh kipawlna a deih lo panmun leh makaih bek a deihte ihi cih i church history panin kitel sinsen hi. Khris sisan, singlamteh phungah ah a kipumkhat thei lote in minam min leh nainganzi (politics) ah junta dictatorship regime ettehin one-party system leh one-army system tawh Zomi min zangin kipumkhatna i gengen pong hangin Zomi a seek neu minamte ihi zen uh hi. Zawng in ama tawkheng kimuh bawlin ngau' tawkheng ko sak, a cih bangin mi dangte tawkheng bek a muh siam minamte ihih manin vai sah mahmah hi.
Leitungah state i neihsun leh milip i tam penna Chin state ah 1962-2011 junta military dictatorship a bei khit nungin gam vai ah kilaihna hong piang a, November 2020 general elections dong ham bup kiteelna thum vei a nawk khin ihi hi. Kum nga halin kiteelna ah Zomi a cih ei bek i aituam neihsa bangin a ngaihsun minam party i cihcihte un a tutna ngah uh hong tawm semsem hi. Junta regime hong kilawnthal hileh tutna bangzah hong ngah zo ding uh hiam cih patauh huai ta hi.
I milip tamna pen leh state i neihsun Chin state ah democratic process zui-in kiteelna ah thuneihna leh khensatna lak zawhna dingin state assembly ah tutna kicing ngah zo lo ihih manin state innpi ah bills kipuak lut khempeuh ei deihna tawh kitaal kaih gawp zo lo hi. Hih thu hangin sanggam Chin ten i hamphatna ngah ding khempeuh hong khaktansak uh hi, cih zuau bulomtang phuaktawmin Chin muhdahna, hazatna, pum muhdahna leh langdona pen minam itna leh veina zahin a ngaihsun dingin Zomi min amau aituam hamphatna leh neihsa bangin a zang pawl hong hing khemna tawh bum tuak a bang kitam hi.
Kawlgam buppi-in kum 50 piikpeek sung military dictatorship tawh hong ukcipna leh bawlsiatna nuai-ah ganhing leh sila nuntakna sangin a man nei lo zaw in nuntakna i zat lai takin i suahtakna khempeuh junta regime khut sungah i suak ngamna dingin saguh bawk hong lot district tawh a khem ngam leh a haipih henhan kitam mahmah leuleu uh hi. Thuneihna deih mahmah napi-in i milip tamna pen Chin state ah panmun limci a ngah zo lo pawlin junta regime hong bumna district kiangah leh hamphatna kingah hanhan pah ding sa zen lai uh hi. Zawzen sam mataw?!
Zomite hai lua sa ing Zomi ka hi, cih mah leitung bei dong a sasa ngap pong kitam hi. Gam vai ah hong kibual ciang bekin Khristian leh a gam leh minam it hong kineihtawm Donald Trump leh kiteelna a naih ciangin Hindu temples hawh hahkat henhanin a kikhami sak India ah conservative party BJP makaite a etteh biakna hahkat leh minam it a kineih aituam hamphatna ding leh panmun ngah nuam bekte bum i tuah lai teng namdangte kinung delh den ding hi. Zomi kipumkhatna ding a dal den leh gal lauhuai pen Zomi a haipih, a mite leh a gam a awlmawh man lo teng hi zaw hi.
Rev. Khup Za Go in, "I minam pen i sihpih ding hi loin i nuntakpih ding hi zaw hi," a cih ngaihsut phat hun mahmah ta hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs reports  



NGALLIAM MINAM PANIN SILA LUNGSIM A PAAI MINAM SUAK KHIN TAKPI DING MAW?

 NGALLIAM MINAM PANIN SILA LUNGSIM A PAAI MINAM SUAK KHIN TAKPI DING MAW?

"Zomite pen i pu i pate' hun panin gal leh sa mai-ah a tai lo, vompi leh keivom' mai-ah zong a tai lo, lutang a beng galdo minam hi hang. Minam hangsante hi hang," ci-in a kisialhpih leh kisaktheihpih kitam mahmah hi.
Ahih hangin galkapte in thuman lopi-in ukna hong buluhin thuneihna February 1 coup d'ètat tawh hong buluakin hong ukcip leh nuaineh leh tuatcil dikdek khit nung nangawnin, "Kawlte leh Kawlte buaina leh thuneihna kituhna hi lel hi, ei va kitaklahna ding om kei et hithiat lel ding hi," ci-in Kawlgam mi ahi lo bangin a kigen leh i kampauna uh panin mi meidawi minam ihihna a tangkopih tam mahmah khin zo hi.
Myanmar coup khit gal kidona a nasiatna pen tu laitak Sagaing Region, Magwe Region, Kayah State, Shan State leh leitungah state i neihsun Chin State hi pha diak hi. I gam i lei leh a mite a humbit dingin thautang pet liangin kiciamin a nuntakna luang kham ngamin a hu leh kembit dinga kiciamte nangawn in, "Do sese kei le'ng kibit pen ding hi, zawh loh ding kipat kul sese lo hi, a do masasa thuak ahih manin a hai teng bekin do hi," a cih miumiau uh pen i gam i lei hong kibuluh niloh hang phamawh kei, hong kisuamsuamin, zusa bangin hong kikhutkhut hangin bukcip ding hi, cih thu bullet in a len meidawi teng ngalliam a kici nuam ahihna uh kilang khia semsem a, a thau tawite uh political party khat bek, thau tawi kipawlna khat bek tawh junta dictatorship regime style zangin ki-ukcipna tawh ei leh ei kivauna leh kithahna ding bekin thau tawi ahihna uh kilang semsem bang hi.
Moses Pau' in, "Zumhuai lel, hong kimaisak sese dah un hong lawn mang ning," a cih dan cih nop huai ta hi. I gam leh i leitang leh a mite, i democratic rights leh i nuntakna right to livelihood nangawn i humbit ngam kei leh junta regime force leh Min Aung Hlaing' taw liahsak zaw ning, tua hileh suakta in bit zaw kha ning, cih tawh kilamdang nawn lo hi.
MAL leh junta dictatorship regime forces in dictatoship system tawh gam ukcip nuamin a thah nop teng ui leh akno bangin thathat ding, a buan nop teng buan ding, inn a hal nop teng halhal ding, neihsa lamsa a suhsak nop teng suhsak niloh den nuam kimlai do sese loin Zogam state demand ngah dinga kilamet miumiau a, huih thau bek online panin a do, online bek panin gal do leng kibit pen leh ol pen hi, MAL leh junta regime pen lauhuai lua ahih manin do sese kei leng full democracy, federal system leh self-determination tawh ki-ukna leh Zogam state kingah baih pen ding hi, cih ngaihsutna a nei ngalliam kitam lai mahmah mawk hi.
Junta forces in a hiam tawh a do vet loin kibit ding, bangmah hong lawh sese loin hong khahkhong ding hileh February 9 in Yezin panin lungphona nei dingin a sanggam numeite tawh Naypitaw ah va kuanin peaceful protests ah a va kihel kum 19 mi Mya Thwe Thwe Khaing si nai lo ding hi. Junta' security forces ten thau a khahna uh-ah thautang in Mya Thwe Khine' lutang kha a, zato inn ah brain dead in a lupcip khit nung dam zo loin February 19 ni-in February 1 coup d'ètat khit nung 11:00 local time (04:30 GMT), February 19 in kum 20 a birthday a tun khit deuhin a si masa nu' tung panin hiam tawh a lehdo vet lote zong MAL leh a Piknote leh Kapnote in that loin suaktasak tuan loin bit tuan lo ahihna uh kilang a, lesson sin ding leh khuaphawkna ding hi khin hi.
March 3 in zong Mandalay ah anti-coup peaceful protests ah a kihel kum 19 mi Kyal Sin (Burmese: ကြယ်စင်), Angel ci-in a kithei zaw a Chinese min Deng Jiaxi (邓家希) zong lungphona a neih lai takun junta regime forces ten thau tawh pheng kap uh a, ganhing bangin na that veve uh hi. Hiam tawh coup d'ètat regime lehdona a kipat ma 13 March in junta security forces ten nautang 60 val a thah khitte uh lakah a seh thum suah seh khat valte pen kum cing nai lo teenagers mi vive hi.
MAL leh junta dictatorship regime leh a security forces lehdo sese kei leng i bitna ding leh i suahtakna ding thusim hi, cih thu bullet pen Min Aung Hlaing leh a silate kihtakhuai lua ahih manun 1962 panin 2011 kikal sung kum 46 sung piikpeek Ne Win, Saw Maung leh Than Shwe in dictatorship regime tawh hong ukcip khum bangin a cimtak piikpeek mateng uh ki-ukcipsak ni, hong thah nop lai teng uh kithatsak ni, i numeite a buan nop lai teng buanbuan sak lel ni, i inn leh lote a cimtak dong uh halsaksak lel ni, i neih i lam a deih teng uh kisutsak den ni, i gam i lei humbit sese loin a galtai nai lo a omsun teng lai zong gamdang ah galtai kidem ni, ci-in sila lungsim neihna leh meidawina hi zaw leh hi khin ta hi.
Kum 49 sung piikpeek junta dictators thumte hong nengniam, tuatcil leh bawlsiatna i thuak khitsate banah Feb. 1, 2021 in dictator thak Min Aung Hlaing hong khan' kum khat dektak tawh junta dictatorship regime nuai-ah kolhbulhna kum 50 - Golden Jubilee pawi muak nuamin a suahtakna khempeuh uh district piak dingin SAC geelna tawh a lungkim, district lel tawh a suahtakna khempeuh uh zuak ngam, kum 50 piikpeek sung junta dictatorship ngongtatna teng a mangngilh ngam ding zahin junta regime' saguh bawk lot limci a sa zaw tam hi.
Sila lungsim paai bek hun sa loin ui lungsim nei-in junta regime' SAC in saguh bawk neuno khat hong lot tawh na suahtakna khempeuh na zuak ngam leh suahtakna taktak, full democracy, federal system tawh ki-ukna, human rights na lunggulh teng na suplawh taanlawh khin ding hi. Akta duhgawl kilawh khuh hi.
Suahtakna lunggulh maw? Ahih kei leh sila lungsim leh ui lungsim paai khawm ding teel zaw ding maw? Nangma deih teelna ah kinga hi. Na gam leh na minam adingin suahtakna sangin saguh bawk mah enlah zaw in delhin na bawh leh tu leh khangsawn hunin suahtakna, human rights, full democracy, self-determination, federal system tawh ki-ukna deih momno teng hong maisak zo ngei ding hi.
Fool's democracy, junta' feudal system or feudalism, selfish-determination pian'na dingin suahtakna go lumte na kipawlpih khak leh mipite gal na suah bek hi loin democracy gal lianpen ci-in hong kimangngilh ngei lo ding hi. Na gam leh a mite in suahtakna a ngahna dingin na sup ngam leh tu hun leh khangsawn momno ten hong mangngilh ngei lo ding uh hi.
Koi danin hong hong kimangngilh loh ding na teel zaw diam? Nangmah leh na suan na khakte tangthu ding a atat na hi hi. Na tangthu gelhna bangin hong kiciamteh ding hi. Na suahtakna na ngahna ding leh na humbit theihna dingin na kitom ngam, na lehdo ngam kei leh na suahtakna na mansuah leh khahsuah ciangin kap nena sese kei in.
Mi haipa' sih bangin
Abner aw, si ding na hiam?
Na khutte kihen kei,
Na khe kol kibulh kei;
Suahtak na'ng Hebron ah
Kal khat suan lai in!
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs



ASIA GAM-A CHIN NGALLIAM KIMANGNGILH SALAI TIN MAUNG OO' TANGTHU

 

ASIA GAM-A CHIN NGALLIAM KIMANGNGILH SALAI TIN MAUNG OO' TANGTHU

Rangoon University ah Physics major a kum nihna a sin kum in kum 18 mi Salai Mya Tin in a innkuanpihte tawh state radio panin nitak nai 8pm news ngai uh hi. Tua hun pen dictatorship ki-ukna tawh gam uk Ne Win in Burma gam "Burmese way of socialism" tawh a ukcip khum laitak ahih manin private media organisations a kiban kham banah state radio sunga thu kikhahkhiate pen government propaganda kihtakhuai thu vive tam kigen zaw hi.
Tua nitak in a innkuan bup un state news bulletin in information a gente lamdang a sak ding uh thu hong gen kha hi: Mya Tin’ sanggampa (a u pa) kum 25 mi Salai Tin Maung Oo pen Military Intelligence agencies ten man uh hi, cih hong kigen hi. Kum khat val a innkuanpihte in Tin Maung Oo' omna a theih loh khit uh a thu a zak cilna uh hi pan hi. Kum 65 a phakin New York khuapi-ah November 1974 in a si' United Nations secretary-general lui U Thant' luanghawm Burma gam-ah December 1974 in hong kipuak khit nungin sangnaupangte makaihna tawh lungphona neihna ah Tin Maung Oo a va kihel khit busim den a, underground in om hi.
Ethnic Chin minam Salai Tin Maung Oo pen Rakhine state nitumna lam-a om Taungoo, Bago Division ah 1951 kum in na piang a, Yangon university bulphuhin a nei Chin Culture and Literature Committee kipawlna ah General Secretary za a let banah Chin identity kipumkhatna ding vision nei leh Burma gam-a military junta tawh ki-ukna panin democracy tawh ki-ukna in a kilaih theihna dingin lungphona neihna ah nakpi takin panla-in, mapang khat ahi hi.
December 5th 1974 in UN Secretary General lui U Thant’ lunghawm galkap ten kilawm lopi-in a bawl zia uh deih loin Yangon khuapi-a lungphona/kinawktuahna (demonstrations/riots) ah va kihel a, Ne Win’ military junta in Burma gam pualam leh gam sungah a kham underground student union ah kihel hi.
United Nations secretary-general a thum veina a len leh UN secretary-general panmun kum sawm sung lenin, December 1, 1971 dong a len leh a kizahtak leitung bup-a thugensiam (international spokesman) U Thant' luanghawm socialist government in a vuina (state funeral) thupi takin kinei ding hi, cih Ne Win in a phal lohna hangin sangnaupangte thangpai mahmah uh hi.
Sangnaupang ten U Than' luanghawm la-in a hankuang Rangoon University sungah a kivuina han dingin a kibawl pakna (makeshift mausoleum) ah a koih manun galkapte leh palik ten December 11 in a hankuang lak sawmin a kikoihna Kandawmin Garden Mausoleum, Shwedagon Pagoda Road ah va lut uh hi. Galkapte leh palik ten ngongtatna zangin Yangon khuapi sunga lungphona betdaihna dingin operation a bawl zom theihna dingun galkapte thuneihna nuai-ah thukham (martial law) kikoih hi.
March 23, 1976 in July 1964 kum in a si, kum zalom 20 hunin Burma gam adingin laphuah, laigelh leh gam it makaite lak panin a thupi pente lak-a khat hi, ci-in a kiciamteh Thakin Kodaw Hmaing' sih a kum za cin'na phawkna ni pawi bawlna ding vai geelna Yangon khuapi-a kihel, a ciahkik lam March 22 in Tin Maung Oo in matna tuak hi. Mya Tin’ deihna bangin Tin Maung Oo' naupa Ko Hla Shwe leh a sanggamnu Ma Hla Myaing pawi bawlna ah Tin Maung Oo’ sik leh tangin va kihel uh hi.
A zing ciangin Tatmadaw officer (galkap bu) sem ngei Mya Tin’ pa leh siamah sem a nu zong Military Intelligence ten na man uh a, Insein Prison (thonginn) ah khum uh hi. Mya Tin in a ten'na khua Hlaing Township nusiatsan in Hla Shwe leh Hla Myaing’ kiangah a nu leh pate junta' military mntelligence ten a matna thu va ko hi. A sanggamte kum sawm nuai mi vive thum a don leh kep loh phamawh ahih manin Mya Tin a inn ah ciahkik a, inn a tun khit a sawt loin military intelligence ten amah, Hla Shwe leh Hla Myaing man leuleu uh hi. Ni thum khit nungin sangnaupang dang kimante zong a kikhumna uh Insien thonginn ah Mya Tin zong galkap ten khum uh hi.
Insein thonginn ah Mya Tin a kikhum sungin Tin Maung Oo, a nu leh a pate leh a sanggam numei leh a naupa mu kha lo hi. Insein thonginn sungah kha thum a kikhum khit nung June 25, 1976 in thonginn thuneite (wardens) ten Mya Tin kiangah, “Na vante guang in,” ci-in thu zasak uh hi. Mya Tin in July 1 in Frontier news kiangah, “Hihkhialh nei lo ka hih manin thonginn panin hong kikhah dingin ngaihsutna ka nei hi,” ci-in genin nolh hi.
Thonginn sung panin a pusuak khiatin Mya Tin in kha thum khit nung a masa penna dingin a pa leh Hla Shwe’ meel mu kik pan hi. Thau tawi thongcingte in Mya Tin’ pa leh Hla Shwe cingin, a paipihna mun ding uh a kitheih lohna zuan dingin mawtaw in pua khia uh ahih manun amaute kikhah lo ding hi, cih kithei hi. “Nek ding bangmah hong piak loh ban uh-ah ka nu leh Tin Maung Oo koi lai-a om hi ding hiam? ci-in ka pa leh Hla Shwe ka dot theihna dingin amau a cing galkap ten ka hopih ding hong phal lo uh hi,” ci-in Mya Tin in gen hi.
Thau tawi a cing mite in mawtaw tawh Mya Tin’ pa leh Hla Shwe sawtpi a taipih khit nungun Bago Region sunga om Taungoo thonginn ah khumcip uh a, a tuamtuamin khen uh hi. Tua ni mahin Mya Tin in Insein thonginn panin thongcingte in Bago Region sunga om Thayawady thonginn ah a nu leh Tin Maung Oo puakin khum uh hi cih thu za hi.
Mya Tin’ innkuanpihte thonginn dangte ah galkapte in puakin a khum ni uh pen Insein thonginn a simtham in June 26, 1976 in Tin Maung Oo a kikhailup ma-a thupiang ahi hi. Kawlgam galkap ten kum 50 sung military junta tawh a uk hun sungun student activist kithat Tin Maung Oo bek hi kha ding hi. Tin Maung Oo a kigawlkhai khit a kum 33 cin’na in Chinland Guardian online in 2009 report ah:
“Tin Maung Oo’ naseppihte, a lawmte leh student activists ten democracy, suahtakna, ut bangbanga om theihna (freedom) leh thuman thutang (justice) a do ngamna hang leh hihte ngah theihna dingin a cihtakna leh makaihna hangin ‘humpinelkai gol’ bangin ngaihsun uh hi,” ci hi.
Tin Muang Oo’ kithah a kum 33 cin’ ni-in All Burma Federation of Student Unions in a statement bawlna ah a phatna thu pulak uh a, “Salai Tin Maung Oo in military regime ukna nuai panin Chin mite ading bek hi loin gam buppi-in suahtakna leh thuman thutang a ngahna dingun na do hi. Tua ahih manin amah pen Burma ah democracy tawh ki-ukna ngah theihna dingin hangsan takin sihna tuakpa (martyr) hi,” ci hi.
Gam lehpei (treason) hi ci-in kingawhin June 26, 1976 in khailupna a thuak Tin Maung Oo in a tawp dong military junta na tangnial ngam a, a thu uh na mang loin na nolh (defiant), a thu upna na dinpih ngam hi.
Socialist government lehdona dingin lungphona ah a kihelna hangin gamvai tawh kisai-ah student activism ah a kigolhnate khawlsanin, maisakna na nget leh na nuntakna hong kilaksak lo ding hi, ci-in thuneite (authorities) in a thah ma-un maisak theihna dingin migit leh lainatna lakin maisatna a nget (clemency appeal) theihna dingin hun na pia uh hi.
Ahih hangin Tin Maung Oo in, “Ka pumpi na thah theih hangun ka upna leh ka dinpih na that zo ngei kei ding uh hi. Na galkap khedapte uh mai-ah kunin ka khukdin ngei kei ding hi,” ci-in a kammal nunung penna dingin dawng hi.
Mya Tin in Tin Maung Oo in thukhenna maan (fair trial) ngah loin Burmese thuneite (authorities) in a thahna thu uh seelsim uh hi. Bang hang hiam cih leh a innkuanpihte (family members) a kithah ma-in thonginn dangah kipuakin kituam khum hi. Taungoo thonginn ah kha sagih a kikhum khit nungin kipuakhia-in Insein thonginn ah a kikhum January 1977 hunin Mya Tin in a sanggampa Tin Maung Oo’ kithahna thu kha sagih khit nungin thei khia pan hi. Thonginn ah a kikhum khit zawh health care gina a ngah loh manin Mya Tin’ khe langkhat tan loh phamawh ahih manin a khe kitansak (amputated) hi.
Ne Win’ socialist government nuai-a “summary trial” kici thukhenna ah kum sagih tuak thongkia dingin Hla Myaing leh Hla Shwe in dan thuak uh a, ahih hangin Mya Tin kikhia-in suahtakna ngah hi. Mya Tin in ka sanggampa hong kikhailup sakna thu hang leh ka innkuanpihte ethnic Chin minam ahih manin hong kikhah hi dingin ka um hi, ci hi.
Chin State pen Burma adingin state zawng penna munte lak-a khat ahih manin socialist government hun in nuntakna dingin galkap (Tatmadaw) tum khangno tampi om hi. Mya Tin in, “Ne Win’ socialist government lotthalna dingin Tatmadaw officer lui khat i tapa in na a sep manin Ne Win thangpai a, Tin Maung Oo’ nasepna huzap kizeelte hangin Chin galkapte (troops) in a langpan khak ding uh Ne Win in lunghimawh hi. Chin mi khempeuh in Salai Tin Maung Oo a kithahna thu thei uh hi,” ci hi.
Mya Tin’ nu leh pate thonginn panin a kikhahkhiat khit nungun nuntakna ding zongin haksa sa mahmah uh hi. Thonginn panin Mya Tin a kikhahkhiat khitin, “Dictatorship lehdona hangin ko innkuan bangin innkuan tampi in supna leh haksatna thuak uh hi. Tu lian-a government in a sep ding tampi om hi. Ahih hangin ka sanggampa in a ngah dinga kilawm ciamtehna a ngah hun ding mitsuan belin nei-in ka ngak hi,” ci hi.
June 26th 1976 in Insein thonginn ah Tin Maung Oo a kikhailup khit nungin ama min, a nuntakna leh a kipiakkhiatna phawkna hun kinei a, zahtakna kipia hi. A beisa junta regime' government ukna nuai-ah amah phawkna ni hun pen gamdang a Chin galtai ten kum simin zang uh hi. Tu-in a innkuanpihte Canada gam-ah galtai uh a, ama nuntakna leh a nasep khiatna phawkna dingin 2011 kum in laibu “Tin Maung Oo: A Forgotten Hero of Asia” a cih a laibu min dingin phuakin zang uh hi.
Myanmar ah gamvai kikheelna a pian khit nungsang Myanmar gam sunga Chin minamte in Tin Muang Oo phawkna pawi pen Khristian leh Buddhist-te biakinnte (churches, monasteries) leh universities tuamtuamte ah zatna nei ta uh hi. A sih ni a cin’na ni leh amah pahtawina thute national newspapers leh Chin language journals tuamtuamte in suaksak uh hi. Chin Culture and Literature Committee ah a za letna ciamteh sakna dingin kum sim in ama min in “independent literary award” kipiakhia den hi.
Tin Muang Oo’ kithah zawh kum 43 bang val khin ta napi Chin Culture and Literature Committee pen Myanmar gam adingin pau leh ham tampi a pha Chin minamte adingin Chin literature vai-ah Zo (Chin) suantte kipumkhatna leh gawmna dinga kipawlna pan-Chin organisation omsun hi lai hi. Myanmar gam-ah ethnic Chin minamte pen “major 7 ethnic nationality groups” om hi ci-in official recognition ci-in a kiciamtehte lak-a khat hi napi ngeina leh lai (culture and culture) ah official leh registered nai loh ahih banah culture leh literature association khen lamah Myanmar gam-a state sagih lak panin Chin state bekin amau pau leh lai tawh higher education sinna institution a neih nai lohna uh state omsun hi lai hi.
Chin literature leh culture organisations pen biakna leh pau leh ham (religious and linguistic divides) hangin kikhenna om sawnsawn lai zen ahih manin mangthang loin a suahtak nop leh Salai Tin Maung Oo’ sihna, Chin identity kipumkhatna dingin a vision neihte leh ama nuntakna panin a sup ngamna panin lungngai phatna a om leh piang kha thei hi.
Sources: Frontier Myanmar - “Salai Tin Maung Oo, defiant to the end” By HTun Khaing| FRONTIER and Sadiak.com - "In Memory of Salai Tin Maung Oo" By Lucas Steward)
A tei sawn: Thang Khan Lian #ZUNs