NAMDANGTE LAKAH I OM CIANGIN AMAU ZIA LEH TONG BANGIN GAMTAT SIAM NI; DIN'NA KICIAN KHAT NEI-IN THANKIK POLITICAL IDEOLOGIES PAAIKHIA TA NI
Ei Zomite, a deuhkhol in Kawlgam lam pan-a khangkhiate pen i buaipih ding online ah kingak tentan den bang a, khat a ven' khit ciangin a dang khat kihon buaipih henhan khawm ngeingai hi. I hon buaipih tham ding thu zong om na om bilbel zo mah a, i minam maban kalsuan ding zia ahi hi. I buaipih khat a ven' ciangin buaipih ding dang khat khit khat a huih mut zia a kikheel tawh kituakin buaipih ding dang kimu den napi a thulim lua mel om lo a, i minam khantohna ding kingaihsun man ngei lo hi. Tu hun in online ah minam khempeuh in leitung bupin a awlmawh tham thupiangte a hun zui in na lunghimawhpih leh na buaipih ciat mah uh hi. En zong a dik a man bang hi a, human rights leh international laws tawh koi kituak zaw a, thuman thutang (justice) bang hi zaw hiam cihte buaipih zawk ding thupi zaw hi.
Tu ni-a thupiang pen zing ciang thai ciang adingin history ahih manin tu ni-a thupiang i theih kei leh bel thuman i theihtel nop leh history i sim ding hong tam mahmah ding cihna hi (laisim thadah minam ihih manin). History panin sinna (lesson) a la thei minamte pen minam khangto leh picingte ngeina hi. Ei Zomite pen na khempeuh kibuaipih nuam napi-in, i buaipih thute mun khatah i dinkipna leh ngaihsutna (standpoint or view point) neih tawh a dang khatah i din'na kibang lo a, thankik bangin i gial kilaih themthum a, huih in a mutmutna lam-a kiniil tuipaan kibang hi.
Gam khat leh galkap khat i military actions lakte kipum gup napi, gamdang khat i military actions lakte dawi gilo gamtatna bangin kingaihsun leuleu hi. Gam khatah majoritarianism (a tam zawte deihna tawh ki-ukna) leh Hindusm or Buddhism religious leh Hindu or Buddhist political conservatism dawi gilo bangin gensia napi-in gam thumna a va tun' ciangin Pasian thu leh LST bulphuh in kituak hi, cih ngaihsutna nei kitam mahmah leuleu hi.
Hih bangin thankik thankik political ideologies nei, thankik political scientists leh thankik evangelicals i hauh luat pen i thuman het lohna leh din'na kician khat i neih lohna kilang hi. Ngongtatna pen ngongtatna hi a, leitung bei dong ngongtatna tawh gamtatna ngongtatna tawh kithuk kik ding a, galkap thahat tawh gam dangte thuneih khumna (imperialism) a om lai teng a lehnan'na leh lehdona (resistance) leh Fascism hatna a lehdona dingin Anfifa bei ngei lo ding hi.
Chin state ah i Zomi politiciante leh makai khatpeuh minam dangte lakah a va kihel ciangun a kizep dan uh na kilim etcik mahmah a, Zopuan mah a silh kei uh leh a zadah kitam mahmah hi. I minam makaite i lungsim picing lahna dingin minam dangte pawi leh amaute lakah a va kihel uh teh a zahtakna uh a lim lahna dingin tuate minamte puan a kilawm a kituakin a hun tawh kizui in a va silh kiau zel uh hi. Tua hun ciangin Zomi sit hi kei a ci tam mahmah hi. Namdangte makaite zong a lungsim picingte ei lakah hong kihel ciangin eima puan hong silh ciangun ki-angtang mahmah a, kilungdam mahmah hi. Tua mah bangin minam dangte in tua bang ngaihsutna nei uh hi (Suu Kyi bangin Zopuan hong silh kilungdam mahmah hi). "Ciimhuai ah sa kibaak, Geltui ah kithuk," cih mangngilh kei ni.
Mopawi bawl hun ciangin mopawi puan kisilh a, biakinn i kikhop ciangin biakinn a silh dinga kilawm puan i neihte kisilh hi. Dahna mun ah i kihel ciangin Halloween party a kihelna ding puan peuh kuama'n va kisilh dihdih ngei lo hi. A hun tawh kituakin kizep kipuah manin i minam hihna a bei ding hilo hi. "Khualmi leh gamdang mite lakah na om/na teen' ciangin amau ngeina bangin amau lakah om in," (When in Rome, do as the Romans do) paunak na om hi. Namdangte puan silh manin i minam hihna bei tuam pah ding sasa lai ihih leh kuamah in Kawl nik teng nawn lo pah in, kuamah in western dress tawh kizem lenlan nawn loin i pu i pate hun a i puante (amau gattawm leh bawlte) uh bek silh in teng ta ni. Ei mahmah panin kipan masa ni.
Namdangte lakah i va kihel ciangin dawi havang kal in amau puan va silh sak kiau zadah mahmah teng peuh secular democractic gamte ah politics pen biakna tangkona ding mun hi vet lo napi mipi paikhawmna leh political functions khawngah biakna thu gen makaite, LST tawi in a lak politiciante khawng peuh kipakta in kihaipih mahmah leuleu hi.
Gam minam leh minam gam makaite kizep kipuah zia etcik a kankuat den ding hilo hi. Ngeina laamto ding, biakna tangkopih dinga makai hilo ahih manun a kamciamnate uh leh a gente (manifesto) uh leh a sepkhiatna uh leh gamtatnate uh a kituak mah hiam? Makai dingin a kiteelcing ma-in a tangkopih bangun a sem mah uh hiam? Biakinn kai ngei lopi, innkuan sungah biak kikhopna makaih ngei lopi leh thungen dingin zingsang devotion thungen dinga biakinn delh ngei lah hi beek lopi a kilawm sakna ding leh vote ngah theihna ding bekin biakna hahkat kineihin mipi muh theihtheihna munte ah thungen in, LST tawi lenlan khawng peuh tawh mipite hong khem sawm thapai lel ahi uh hiam cih ngaihsuthuai zaw hi. Mite muhna ah biakna hahkatte sangin a gamtat a kampauna panun a kilangkhiasak mite ettehhuai zaw hi.
Tua loin nung kum lamin hong kithah sak i Syamah nu' a galna dingin huhna kipia leh Idol ah khatna ngah nu pahtawina kipia sum kinak khiat lua hi ci-in a phun ciak pawl om kik leuleu hi. Idol a thupi ngaihsut lua ngaungau mel lo pawl ka hih hangin si galna ah sum kipia leh Idol kidemna ah khatna ngahte sum kipia pen leitung mun khempeuh ah tong leh lam in kikhia hi. Dahna sangin nopna ah sum tam kibeisak zaw den a, mihingte ngeina hi.
Khutkhialhna bankhialhna hanga kithahna leh kidemna ah khatna ngahte letsong tua zah piak ding cih thukhun om lo ahih manin i va buaipih pong hangin a phattuamna lo hi. Kithahna tuakte huhna sum (exgratia) piak ding tua zah ding ci-in government ciangtan nei napi tua zah hong kipiak kei leh lungkim loh theih mah a, tua bang ahih kei leh a tawm a tam zongin hong kipiak leh a hampha kihi zaw hi.
Democracy tawh ki-ukna gam lunggulhin democracy i deihna kam beembeem in otpihpih laulau in, galkap thuneihna martial law deih loin leitang leh teen'na ding mun nei lo bang liangin peemta leh galtai in i va belhna munte ah democratic system leh process kizangin elections ah kiteelcing makaite i muhdahna leh pum huatna lel tawh a lelte in kingakna ding a bul a bal a nei conspiracy theories leh fake news leh teci (evidence) lah ding kician bangmah a neih uh voter fraud cih political rhetoric khawng haipih in, martial law tawh ki-ukna deihna khawng i lunggulh vanvan teitei leh martial law a kizat laina gamte ah asylum siau ziau zaw le'ng vaisiang zaw ding hi.
Mikangte paunak ah, "When in Rome, do as the Romans do," a cih bangun namdangte lakah i va om ciangin a tam zawte deihna mah zat leh va zuih a, amau zia tawh kituak dingin nuntakzia kisin kul hi. Ahih hangin gam nih gam thumnate ah "Freedom of Religion" cih om ahih manin eima biakna tawh a kituah kei leh amau nuntakzia leh gamtatzia bangin va om teitei ding thukham om loin individual rights leh freedom or liberty kicing om ahih manin i ngeina leh i biakna tawh kituakin nuntakpih ding thupi hi. Ei biakna tawh a kituah loh hangin amau Constitution in constitutional rights a piakna bangun a nungtate i va nawknawk khak leh gilbeem baang zut theih zawsop hi, cih i mangngilh loh ding thupi hi.
