Israel' nuclear programme thusim:
KUM 40 SUNG A KISEELCIP DEN THU: 1979 IN ISRAEL TEN NUCLEAR A TEST UH HI DINGIN A KITUATNA THU U.S. SATELLITE IN NA MU
Sept. 23, Pizing: South Atlantic ah US in surveillance satellite monitoring dingin a zat uh Vela surveillance satellite in 22 September 1979 in nuclear puakkham (explosion) tawh kibang nih vei a vak (double flash) signal na man (detected) ahih manin US President Carter' White House in emergency meeting nei pah semsam a, bang thupiang om a, kuate gamtatna hiam cih kamkupna a neihna uh-ah tua hun in nuclear programmes lamsang ah a kisaan mahmah Israel leh South Africa gam hi dingin ummawh uh hi.
A poimawh diak thu-ah Israel leh South Africa pen Partial Nuclear Test Ban Treaty (PNTBT) thukimna suaikai ahih manun Sept. 22, 1979 in a thupiang tawh kisai amau gamtatna ahih leh PNTBT thukhun bek hi loin US non-proliferation measures zong palsat uh suak ding uh a, US' khalna (sanctions) a thuak theih ban uh-ah PNTBT leh US non-proliferation a palsat tuak ahih manin galvan bawl dalna leh lehnan'na (arms resistance) khatpeuh a beina suak thei hi. Tua banga khalna khauh thuak thei ding uh hi napi-in Sept. 22, 1979 ni-a thupiang tawh kisai kuate gamtatna hiam cih kimukhia loin history ah mang hi.
Tua thupiang kum 40 khit nungin Foreign Policy (FP) magazine in US officials luite, scientific leh academic analysis teci pan'nate panin declassified documents comprehensive investigation a bawlna ah Sept. 22, 1979 ni-a nuclear test pen Israel hi ci-in thukhupna bawl hi.
Nuclear Explosion a Kilatkhiat:
September 22, 1979 in President Jimmy Carter in a diary ah hih bangin na gelh hi: "South Africa region ahih kei leh South Africa ah Israel in teembaw zangin nuclear puakkhamsak hi, tua ahih kei leh bangmah hilo hi," cih gelh hi.
Ground zero panin study a kibawlna ah southeast Africa panin 1,000 miles a gamla Prince Edward Islands ah radioactive kibuakhia om mah hi ci-in thuman tawh lahna ding teci kimu a, tuate lakah western Australia ah tuu gawlbawk (sheep thyroids) kimute lakah radioactive iodine-131 leh hydroacoustics data om hi cih US’ Naval Research Laboratory in mu a, nuclear puakkham (explosion) piang mah hi ci hi.
Tua hi napi-in mipi thukankhiatna (investigation public) kibawl lo a, Carter administration in hih thupiang a dapkoih banah White House in satellite data thudon lohna dingin public relations strategy ah nasem ahih manin tui sunga buannawi lakah hih thupiang a kithei lo dingin kiseelcip hi. May 1980 in Carter’s panel of scientific advisors in Sept. 22, 1979 ni-a thupiang tawh kisai thum vei kamkupna a neih khit nungin Sept. 22 ni-a signal kimu tawh kisai scientific opinion pen nuclear explosion hang hilo kha thei hi cih tawh thukhupna bawl miau hi. Tua khit mid-1980 in White House in Sept. 22 ni-a thupiang Naval Research Laboratory’ 300 page report pia-in thusim mipite theih dingin pholakkhia (classified) hi.
US official ten tua bangin thukhupna a bawlna uh a din'pih hangun February 27, 1980 in President Carter in a diary ah: “I scientists-te upmawhna kibehlapte panin southern Africa kianga tuipi-ah Israel ten nuclear test puakkhamsak mah uh hi," cih gelh hi. Israel in a kilangtangin hih thu a kipsak (confirmed) loh banah 1979 in nuclear ka test uh hi cih pulak nuam lo uh a, Foreign Policy' tangthu (story) genna vai zong bangmah dawnna pia nuam lo hi.
FP magazine in President Carter in Israel in 1979 in a nuclear test uh a seelna dingin a hang tuamtuam a neihte lakah 1980 presidential election a tuh kik nop banah Israel' nuclear test neihna hangin nuclear arms control leh nonproliferation ah a panlakna leh hanciamnate - tuate lakah USSR tawh Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty (CNTBT) leh Pakistan in nuclear technology ngahna ding a hanciamna hangin huhna (aid) US in a piak sattat dingin a hanciamnate vai-ah mipite muanna (public confidence) a ngahte a kilinglawngsak khak ding a lauhna hangin daicip hi dingin ki-um hi.
Tua loin US in Israel a mawhsakna hang leh US in Israel a gupna dokkik leh 1978 kum in Egypt leh Israel in US gam-a Camp David ah Peace Accords thukimna suai a kaih uh a nawngkaisak banah President Carter in 1980 election ah US gam-a Judahte vote a khahsuah khak ding lauthawng hi.
Great Deal tudong Classified in om den:
Middlebury Institute of International Studies a professor leh senior fellow leh FP' report co-author Avner Cohen in thuman kum 40 khit nungin Israel media Haaretz kiangah, "Scientific leh historical ah a tam zawte thukimna (consensus) ah nuclear test hi mah a, Israel in a test hi napi hih thu kiseelcip a, Carter thukimpihna leh thukimpih lohna ahi ta zongin Sept 22, 1979 ni-in nuclear kitest mah hi," ci-in gen hi. Tua hi napi-in tu dong in Cohen in, "Kum 40 a pai khit hangin tua thute tawh kisai thukimna gol thu kiseelsim hi lai (great deal of material remains classified) hi a, Sept. 22 ni-a thupiang declassified kibawl napi thu tawmkha bek hi," ci hi.
Nuclear om zah a kigenna zah sangin a tam zaw (Ambiguity):
Israel in 1967 Arab Israeli War khit nungin nuclear galvan (arms) tampi tak bawlkhiat (large-scale manufacture) beh a, Middle East ah nuclear galvan a neihsun Israel bek hi. Israel in a galvan neihte lakah nuclear galvan (warheads) 80 leh 400 nei dingin ki-ummawh hi. Israel in a nuclear warheads neihte aircraft, submarine-launched cruise missiles leh Jericho III intercontinental ballistic missile (ICBM) panin lawnkhia thei dingin ki-ummawh hi.
Tua hi napi-in Tel Aviv in a official policy ah nuclear power status ahihna confirm lah a bawl nuam loh bek tham loin nial lah nial nuam lo a, Iran in scientific research a bawlna ah a nuclear programme neih galvan ding hi loin kilemhuaina lamsang a zat ding (peaceful purpose- electricity supply leh zatui lamsang a zat ding) ding bekin research bawl a, nuclear galvan a bawl lohna dingin 2015 in global powers tawh Iran nuclear deal thukimna suaikai hi. 2015 Iran nuclear deal hangin Iran in a nuclear programme facilities neihna munte ah nuclear galvan a bawl lohna lahna dingin UN inspections teams a etsak den hangin Israel leh US in nuclear galvan bawl kisaan veve hi ci-in ngawhna ding zongin Trump administration leh Netanyahu administration kigulluk thapai den uh hi.
Source: Sputnik



