BURMA AH ZOMI KIMLAI CHIN A ULTUNGSAK, ZOMI KHUALMI SUAKSAKIN CHIN A INNTEEKSAK KUA DANG HI KEI
THU PATNA
Karen missionaries-te huhna tawh Hakha, Chin Hills ah 15 March 1899 in American Baptist International Ministries panin Rev. Arthur. E. Carson leh a zi Laura. H. Carson hong tung uh hi. Kum nga khit nungin 1904 kumin sing leh suang na khat peuhpeuhte in kha nei hi cih upna, dawi biakna (animism) panin Pau Suan leh a zi, leh Thuam Hang leh a zi (Khuasak khua mi) Khristian na suak uh hi.
Tua khit nungin Chin Hills sungah Christianity biakna damdam in na kizeel a, 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia hi. Chin Hills Baptist Association biakna kipawlna Falam, Hakha leh Tedim subdivision sunga Baptist pawlpi teng kigawm uh hi.
Carson topa leh tonu March 1899 in Hakha hong tun' uh-a kipanin March 1948 dong Chin Baptists pawlpite pen Tedim leh Hakha khua-a om missionaries ten na makaih uh hi. March 1948 in Chin Hills Baptist Association in Satawm khua-ah meeting a neihna uh-ah Falam, Tedim leh Hakha panin pawlpi omte in amau vai kisai tek (to run their own business) dingin khensat uh hi. Tua ahih manin March 1948 in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association ci-in pawl thum hong piang khia hi. Ahih hangin hih associations thumte - Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association in 1952 kum ciang bek amau pawlpi vai kituam sai uh a, kipumkhat leh kigawm kik nopna hong nei kik uh hi.
1. ZOMI BAPTIST CONVENTION A KIPHUANKHIATNA THU:
March 1952 in Chin state sungah survey a bawl dingin mission secretary Rev. E. E. Soward va zin kual hi. Tua hunin Rev. S.T Hau Go in Chin Baptists nasepnate ah mawhpuakna (in-charge) na len a, Hakha ah om Johnson leh a zi, leh Tedim ah a om Nelson holiday zangin ciah uh hi. 14–17 February 1952 in Laitui khua-ah Tedim Baptist annual meeting (kum sim khawmpi) ah kihel dingin Rev. E.E Soward va hawh hi. Tua khitin Falam leh Hakha ah Rev. S.T Hau Go tawh va zin khawm uh hi. Tua bangin a sik kawikawina uh survey a bawl khit nungin Rev. E. E.Soward in Chin Hills sunga om Baptists pawlpite kiangah hih bangin a thu sawmnate (proposals) lui khia hi:
1. Chin Baptist in kipawlna khat (one organization) a neih ding
2. Agriculture School tawh a kithuah Bible School khat a neih ding
3. Mission Hospital khat a neih ding, cih teng a sawmna lui khia hi.
Kipawlna (organization) phuankhiatna dingin Rev. S.T Hau Sukte in Constitution drafting committee na makaih a, a senior pen leh reverend Pastors lakah a senior pen Hakha panin Rev. Sang Ling leh upa pen nihna leh pastor a kizahtak pen Rev. Sang Fen tawh kipawlin Baptist organization upadi ding gelh khawm uh a, Tedim, Falam leh Hakha Baptist Associations pawlpite panin makai sawm ciat a sawlte uh tawh nasem khawm uh hi.
[Sia Rev. S T. Hau Go pen ZBC a kiphuankhiat zawh a general secretary masa pen hi. 1946 kumin Madras University, Tamil Nadu India panin M.A. na zo hi. Amah pen 1950 in Philadelphia, Pennsylvania, US gam-a Eastern Theological Seminary ah sangnaupang (alumnus) hi a, hih lai panin Master of Religious Education (M.R.E) buaih na ngah hi. M.R.E a man khit ciangin Chin Hills ah hong ciahkik a, Zomi Baptist Convention, Tedim Baptist Association leh Kale Valleys Baptist Association phuankhiatna dingin a tawhtang kisam khat in hong pang hi. Tua khit nungin Rangoon University ah English Department ah professor in na khawl (retired) hi.]
1952 October kha bei kuan leh November kha bulin Falam Baptist Church ah a Constitution drafting committee in meeting nei uh a, a meeting neihna uh-ah Baptist organization khat phuankhiat ding leh a min dingin Zomi Baptist Convention (ZBC) ci-in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association pawlpi kigawmkhop ding phasa-in na khensat uh hi.
March 5–7, 1953 Zomi Baptist Convention cih dingin official leh a vekpi-in kituak takin Saikah, Thantlang township ah general meeting a neihna uh-ah na kipsak uh hi. Saikah ah general meeting hunin 3,000 Chin Christians val na kihel uh hi. ZBC thu bullet leh thu meilet dingin a upadi (constitution) bawl uh Khuasak, Tedim township ah 1954 in a meeting neihna uh-ah zuih dingin na thukim uh hi.
2. ZBC KUM 30 A PHAK KHIT NUNGIN A NATIONAL TITLE DINGIN ZOMI MAH ZAT SUAK DINGIN THUKIMNA THU:
Burma ah a political context dinmun a kilaih tawh kituakin Chin Hills sungah tuiphum pawlpi teng kipawlna ZBC kum 30 in a upat khit nungin Zomi cih a "national title' minpi dingin zat suak ding vai puahphat (review) kisam hiam? cih dotna hong piang hi. Hih vai tawh kisai April 1983 in Thantlang town ah Triennial meeting neihna uh-ah kipuak hi.
April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a national title dingin ZOMI mah zat lai ding review kisam hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khia uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a Triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title ah ZOMI mah kizang suak ding hi, ci-in tangko khia hi.
3. ZOMI BAPTIST CONVENTION (ZBC) PANIN CHIN BAPTIST CONVENTION (CBC) IN A KILAIHNA THU:
1 April 2013 in ZBC in meeting a neihna ah a organization min 'Zomi Baptist Convention' panin 'Chin Baptist Convention' in khek dingin na thukim uh hi. Hih bangin a kipawlna min khek dingin thukimna (agreement) uh pen 21-24 March 2013 in Kalaymyo, Sagaing Division ah Zomi Baptist Convention' 21st Triennial Conference a kineih lai-in a thukim khitsa uh a kipsak uh ahi hi.
Kalaymyo ah Triennial Conference meeting ah Association sungah Kalay Valley Baptist Association (KVBA) in ZBC nusiatsan in amau organization min dingin a tuamin Kalay Valley Baptist Convention (KVBC) cih a min ding na phuakin na leng khia uh hi. A dang associations 25te in kituak takin a thukimna (unanimous agreement) uh-ah a min thak (new designation) dingin Chin Baptist organization cih dingin a thukimna uh bangin ZBC panin CBC in a min na laih uh hi.
Kalaymyo ah ZBC Triennial Conference meeting ah associations 28 panin a kisawl palai (representatives) 400 valte na kihel ngeingai uh a, a special guests pen Myanmar Baptist Convention leh Kachin Baptist Convention pang hi.
1953 in a kiphuankhia Chin Baptist Convention, Myanmar a headquarter Falam, Chin State, Myanmar ah om hi. Tu-in Chin Baptist Convention pen Chin state sungah organization golpen hi a, Associations 28 kipawlna hi. Myanmar ah Myanmar Baptist Convention member body golpen Karen Baptist Convention khit ah CBC pen a golpen nihna hi.
THUKHUPNA:
March 5–7, 1953 Zomi Baptist Convention cih dingin official leh kituak takin Saikah, Thantlang township ah general meeting a neihna uh-ah na kipsakna a neih khit nung uh Zomi Baptist Convention na kici hi. Tua hunin Hakha leh Falam panin unau ten Zomi cih na sang kim leh ne zo mahmah uh hi, cih kimu thei hi.
ZBC kum 30 a upat khit zawh April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh teh a ZBC organization min ah a national title in ZOMI mah zang lai ding maw cih a review kisam hiam cih a proposal vote khiatna ah delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote na khia uh a, a Triennial meeting or session ah a national title ZOMI mah zat suak ding hi, cih na kipsak lai uh hi. Zomi cih a national title kuamah in gamvai ah meetna ngahna dingin a polticised sak loh manun sanggam Hakha leh Falam lamte in Zomi mah na sang leh ne zo veve lai uh hi, cih kimu thei kik hi.
21-24 March 2013 in Kalaymyo, Sagaing Division ah Triennial Conference meeting ah Association sungah Kalay Valley Baptist Association (KVBA) in ZBC nusiatsanin amau bek tol lengkhiatin a kipeek khiat ma pek uh 1995 kumin ZBC panin lengkhia-in, amau bek a kitangpeek Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) na masa zaw lai hi. A kisiamtan nuam teiteite adingin paulap zon'na ding tampi om kha ding hi. ahi zongin vantung gamah pawl tuam sat leh phuatkhiat sawm ihih kei leh doctrine kibang khat sungah kipumkhat kimlai va lengkhiat sese pen makai leh panmun deihna lo buang thu lianzaw a dang om lo ding hi.
Myanmar government in ethnic ci-in Kawlgam ah 135 distinct ethnic groups ci-in officially recognised in a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah namke 53 na om sawn hi. Chin Hills ah Khristian tuiphum kipawlna ah Chin namkee dangte nangawnin 1953 in ZOMI cih na sang uh ahih manin ZBC hong piang khia thei ahi hi. ZBC kum 30 in a upat khit zawh 1983 Triennial Conference meeting ah a kah delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat a national title min dingin zat suak dingin 424 delegates in na kipsak zo lai uh hi.
Zomi a kici pha diak leh Zomi cih nomenclature minpi aituam in a neih sawm niloh in haipihte in 1995 in ZBC panin lengkhia-in a tuamin Zomi Baptist Convention of Myanmar na kici sese uh hi. 1972 in Daizang, Manipur, India ah Pu T. Gougin leh Pu S. K. Samte' makaihna tawh India leh Burma ah Zo suante kipumkhatna dingin Zomi National Congress (ZNC) na phuankhia uh hi. ZNCte' Burma ah hiang (branch) dingin nomenclature min zangin 1988 Uprising hunin sangnaupangte kiphin a daih khit nungin ZNC ci-in political party na phuankhia uh hi. 1992 kumin junta regime in a political party registtration phiatsakin a political activities teng uh a kham ciangin a political party min thak dingin ZCD ci-in hong laih uh hi.
Chin state or Chin Hills ah makai za leh thuneihna deih luat man leh aituam hamphatna ding deih luatna hangin ZBC panin CBC in na kilaih hi, ci le'ng kikhial khin lo ding bang hi. Khazih sungah kipumkhat theih lohna pen aituam ading ngaihsutna hang na hi masa hamtang den hi. Tua loin ZCD party leh Zomi political movement hangin CHIN cih limlim pum muhdahna leh galbawlna pawl khatte khaici tuh hong po-in khangkhia khin zo a, a gah kimu thei pianpian ta hi.
1953 hunin Chin state sunga tuiphum pawlpi teng Zomi a kicih banah 1983 in zong Zomi mah zat dingin a kikipsak hi napi-in makai za leh tutna ngah zawh nawn loh ciangin i sanggam Chin namke dangte hazatna tawh muhdahna leh galbawlna hong khauhpai semsem bang a, khangthak teng chin cih i galte leh i hamphatna teng hong suhsakte hi ci-in upsak (brainwashed) ding i a hahkat semsem kitam lai mahmah hi.
Tua banga radical leh fundamentalist leh extremism kithuah nei-in Zomism chauvinists, fanatics, leh jingoists a tam semsem lai teng leh Zomi cih i nomenclature minpi mi dang teng galbawlna dingin i zat sawm lai teng Zomite kineuseek semsem zaw ding a, kival beh semsem zaw lai ding hi. A tawpna ah Zomi state tuam deihin i kitomtom leh leitungah state i neihsun Chin state ah minam val kisuahsak ding thubaih zaw kan lai hi.
Upate in, "Akta duhgawl kilawh khuh," a cih uh phawk kawmin thal lam cit siat ei tung mahah hong tuk kik ding i ut kei leh i sanggam Chin ethnic groups sunga 53 kihelte galbawlna leh muhdahna pen eimau supna ding a khuat niloh zaw ihihna uh phawk hun ta hi. Lei a pet bui nangawn khuangai buang hi. I ngaihsutna a tangzai leh i thawlna mun zong zai a, i ngaihsutna i kawcik sak leh i thawlna mun zong a kawcik semsem hi zaw hi. "Nga in a tam sihpih a, mihing in a tam hin'pih hi," ci-in upa ten paunak na nei uh hi.
Politics ah milip a tam zawte mahin democracy ah thuneihna lianzaw nei zo zaw uh hi. Ei bek i kitangpeek niloh keei sawm lai teng democratic gam khatpeuh ah politics ah a vallawhte leh a kiseek neu behbehte kisuak zawsop ding hi. I Topa Jesuh tawh a nungzuite kipawlin fellowship a neih lai teng uh kikhenthang lo uh a, Jesuh a kimat khit nungin fellowship a nei nawn loh ciangun kikhenthang uh hi.
Pasian' gam zaina dingin i Khristian pihte tawh kipawl khawm thei zaw le'ng i sumpi leh sawm ah khatte hong kisung khawm leh i mission field zai semsem zaw ding hi. Pawl thak phuankhiat i kidem lai teng Khris sungah kipumkhat ding sangin kikhenna thuk leh zai semsem zaw ding hi. Khris sisan leh singlamteh phungah a kipumkhat thei lote political movement hangin kipumkhat dingin kilamet pen ei leh ei kikhemna lak panin a lianpen hi.
Photo: A nuai-a screenshot pen Sing Khaw Khai' gelh "ZO PEOPLE AND THEIR CULTURE" laibu part 1 ''Zo People' cih thulu a omna laimai thumna panin kong zaih hi.
