US PRESIDENT GUK TAKIN SYRIA AH ASSAD' INNKUANTE UKNA NA LAIH KHIAT SAWM TA
April 13, 2017: WikiLeaks in CIAte' database 1986 kum-a 11 million+ declassified documents report a pholakkhiatna ah 1980s hun lai pekin US in Syria ah tualgal lianpi pian'sak a, Syria Hafez Assad laih ding geelna na neih khin uh ahih manin President Trump' administration in kumpi laih (regime change) ding vai kikhawlsan hi ci-in gen in, a gen khit ni thum khit teh Syria kumpi in chemical galvan zang hi ci-in ngawh pong in, Tomahawk cruise missile 59 tawh kap ahih manin Trump administration in US strategy laih ding acih pen man lo hi cih kitel hi. January kha-in US Central Intelligence Agency (CIA) in hih 1986 kum-a 11 million val thusim poimawhte (documents) pen declassified files online ah koih khia hi. Monday in WikiLeaks ten hih 11 miilion+ declassified secret report pholakkhiatsak a, tuate lakah US President Ronald Reagan administration hun lai pekin Hafez Assad (Bashar al-Assad' pa) ukna laih ding na hanciam ta hi.
Hafez Assad' ukna laih ding vai pen Director of Global Issues in a etkaina nuai-a om Foreign Subversion and Instability Center panin kisuak khiasak a, a laih dingzia laite senior intelligence uliante, state Department uliante, Pentagon, Reagan Middle East policy advisor Dennis Ross leh tua hun-a USte' Syria ambassador William Eagleton khut tungah kipia khia hi. Hafez Assad ukna laih dingzia thukimna (memorandum) pen CIA-te khut-ah ki-ap a, CIA ten hun a lem khatpeuh ciangin President Hafez al-Assad a laih dingin thu kipia hi.
Arab gamte ah US leh nitumna gam ten kumpi tampi ukna laihna dingin gam mite lungphona theihna dingin tha a piakna leh fund tampi tak a beisakna "2011 Arab Spring" kici in Syria gam-a gamdangte tawsawmna tawh lungphona leh tualgal in a zuih hong kipat khiatsak ma pekin CIA report in a zat tak mahmahmah ding "proto blueprint" kici US intelligence-te kum 25 ma-in na pia uh a, kumpi laih theihna dingin Syria gam-a minam tawmte (minority) Alawite minamte (Allawite pen Assad' innkuanpihte minam hi, Syria gammi seh thum suah seh khat pha uh hi) leh Sunni Muslimte kikal ah kigalneihna pian'sak ding a geelna uh na pia khin uh hi.
Tua document ah 1980s kum kim pawlin Alawite minamte leh Sunni Muslim minamte kikal ah buaina hong daih deuh ciangin, buaina a daih deuh hangin kitualvatna piang theih bangin om veve lai hi cih tuang hi. A report gelh (authors) ten minam kideidanna hanga buaina (sectarian conflict) pian'sak ding pen Syria kumpi laih theihna dingin teel dinga omte thu thumte lak-a masa pen in koih a, a dang nam nihte pen kumpi kilaih laih ding ciangin makai/gam-uk ding kituhna pian'sak ding cihte Lebanon ahih kei leh Israel gamte galkap thanemna (setbacks) pian'sak a, thakhat thu-a thuneihna aana tawh piangsak (coup) sawmna om hi ci-a thu phuahtawm lengsak ding cih ahi hi.
"Syria gam-a Sunni Muslimte kiphinna (rebellion) pen 1970s bei kuan leh 1980s kum bul lam in na om a,Hafez Assad in a nih in tua kiphinna makai Muslim Brotherhood na beng dai hi," ci-in a document report ah tuang hi. Ahih hangin tua report sung mah-ah, "Hafez Assad in Muslim Brotherhood hong hat kik in, Sunni rebellion a nih veina hong piang leh Sunni Muslimte kiphinna nasia lua ding hi cih lau hi," cih tuang hi. Assad in Sunni rebellion a bet daihna hangin sum tampi beisak ahih hangin tua bangin buaina bawl nuam-a kiphinna neite "Sunni opposition movement" tawsawn leng Sunni kumpi uliante leh galkapte a kumpi nasepna panin hong taikhiat (desert) kei uh leh galkap kiphinna (mutiny) hong nei ding uh ahih manin tualgal piangsak ding uh hi ci-in a report in gen beh hi. Hih report ah Sunnite kiphinna lawhsam kigen pen February 1982 kum-a Hama ah kilomthahna/nawk gawpna "February 1982 storming of Hama" kici a, nitumna gamte ah "Hama Massacre" kici hi. Hih kiphinna pen Syria nitumna lam-a om Hama khua-ah Muslim Brotherhood pawlte makaih "Islamist uprising" kici a, Muslim Brotherhood-te makaih in Sunni ten Hama khuapi va nawk in, va sim uh a, Syria kumpi in hih khuapi nawkte na dal a, kinawktuahna hangin galkap leh gamnuaimi tampi a sih banah nautam tul bang zah hiam si hi.
Hih report in thu kician tam lua a tuansak loh hangin Alawite minam ten Sunni minamte tampi a thahna hangun Sunni Muslim sunga laihawl pawl (moderates kici a ngongtat lua lo pawl) tampi in kumpi langpang uh a, a dangte Iraq gamah tai uh ahih manin tua galtai ten kumpi kilaih theihna dingin makai za len in, buaina piangsak kik zo ding uh hi ci hi. A report in a genna ah, Syria kumpi in kiphinna bawlte thagum zangin mi tampi ngongthah uh ahih manin Sunni minam sunga kumpi ulian leh galkapte tungah Iraq in galvan tawh huhna pia kha thei ahih manin tualgal piangsak zo veve dingun upmawhhuai hi ci hi.
Hih bangin US in Syria kumpi laih ding a hanciam lai takin CIA ten 1960s hun pekin a langtangin kumpi kilaih leh Soviet Union hong gamtang ding a, Assad' ukna mah a kip theihna ding hong hanciam ding uh hi na genkhol hi. Ahih hangin US in a kumpi laih ding ngimna a neih pen Syria gamah a ngongtat lua lo ukna
'moderate' Sunni regime kikoih zo leh nitumna pan panin huhna leh a meet dinga sum bawlna (Western aid and investment) kibawl thei ding a, tua banah moderate Sunni in kumpi ukna len leh Israel-Syria kikal ah buaina zong hong dau deuh ding hi ci hi. US ngimna pen nitumna gam panin huhna investment Syria ah kibawl thei leh Syria gam a ki-uk zawh zoin kithuzawh theih ding hi leh Syrian private economy kitung thei ding a, nitumna gam tawh Syria kitanauna kibawl hoih thei ding hi cih geelna nei hi.
'moderate' Sunni regime kikoih zo leh nitumna pan panin huhna leh a meet dinga sum bawlna (Western aid and investment) kibawl thei ding a, tua banah moderate Sunni in kumpi ukna len leh Israel-Syria kikal ah buaina zong hong dau deuh ding hi ci hi. US ngimna pen nitumna gam panin huhna investment Syria ah kibawl thei leh Syria gam a ki-uk zawh zoin kithuzawh theih ding hi leh Syrian private economy kitung thei ding a, nitumna gam tawh Syria kitanauna kibawl hoih thei ding hi cih geelna nei hi.
Ahih hangin hih banga Obama hun ma-a President lente geelnate pen CIA in 1980s in Syria buaina leh tualgal pen sawt kidiah lua leh Middle East gam kiim teng hong peh ding lauhuai hi na ci uh hi. Hih bangin US President lui ten Syria kumpi laih leng i meetna ding tampi a om tei hangin amau biakna bek man hi cih ngaihsutna nei-a khauh paih lua pawl "Sunni fundamentalists" ten thuneihna hong len kha le uh biakna leh politics khen Syrian secularism ngeina hong kiaih in, Islamic Republic terrorist pawl tuamtuam bukna ding pia uh uh ahih manin Israel adingin kihtakhuai lua ding hi cih ngaihsutna nei uh hi.
US President luite geelna khempeuh a taktak in 2010s in US leh a lawm Israel, Turkey leh Gulf State ah a lawmte un Syria buaina hong piangsak takpi uh hi. Ahih hangin US in Sunni moderates kici kiphinna nei dingin galvan pia dingin a upmawh Iraq in pia lo zaw a, Turkey, Qatar leh Saudi Arabia in huhna ding galvan humpineikai tuah ding teng tuaki in, pia zawsop uh hi. Tua loin CIA ten Syria kumpi laihna dingin tualgal piangsak leng Afhanistan ah Soviet Unionte a do lai-in jihadist/mujahideens tampi a lut mah bangin Syria ah zong lut ding hi cih na mu khol lo uh hi. CIA in a 1980s pek panin lamet lianpi a neih uh moderates a cih ni loh uh (rebels i cihte)-te pen tawl khat vanzat hoihpen in a neih uh hangin a moderates cihte panin al-Qaeda leh IS (radical Islam kicite) Afghanistan panin zong hong piang khiat ding uh na mu khol lo uh hi. Syria gam leh Middle East gam tuamtuamte ah US in rebels/moderates a cih teng uh radical Islam (Islam ngongtat) hong suak ciangin bang zah takin a nasia tam? US in gal bang zah a nei tam? Koi munah a bit uh tam? Koi munah bukna ding a zong zen tam uh maw?
Source: WikiLeaks Twitter, Wikipedia and Sputnik
A tei: Thang Khan Lian @ Zomi United News
A tei: Thang Khan Lian @ Zomi United News

