Tuesday, 29 October 2019

BANG HANGIN KHAKUNKUN DING NA HI HIAM?

BANG HANGIN KHAKUNKUN DING NA HI HIAM?
*Khat veivei ciangin na nuntakna ah lungkiatna tawh kidim in, lungkimna bang hiam ci-in na zonzon hangin lungkimna leh lungnopna ding mu zo loin na om hun tam mahmah hi. Tua bang hi napi-in leitungah mi tampi in nang nungtakna bangin nuntakna zat theih ding lunggulh mahmah in sunmang in na nei uh hi.
William Shakespeare in hih bangin na gen ngei hi: "Ka khe ah ka bulh ding khedap ka neih loh ni-in ka kap hi. Tua bang hun in khe nei lo mi ka muh ciangin ka kah ka khawl (tawp) hi. Nuntakna i cih pen thupha tawh kidim napi khat veivei ciangin a manphatna i phawkkha kei hi," na ci hi.
*Lo (farm) lai-a om naupangno in a tunga leeng ciaiciai vanleng a muh ciangin, "Aw, kei zong tua bangin leeng thei hi zen leng maw?" cih sunmang in nei (dreaming) hi. Ahih hangin a vanleng hawlpa in naupangno omna-a lobuk ahih kei leh lo inn (farmhouse) a muh ciangin inn a ciah kik kal lunggulh in, a inn sunmang in nei hi.
Nuntakna i cih tua bang ahi hi. Tua ahih manin Pasian' hong piakkhong na nuntakna tawh lungkim in la, nuamsa in. A lungkham den ding, a khakunkun dingin Pasian in hong pian'sak hilo hi teh!
*Lungkimna leh lungnopna ngah theihna ding thusim kici hauhsatna sum leh paaite na hi zen hi leh, kongzing lampite ah mihaute laamlaam ding uh hi. Kongzing lampite ah a laamte mihaute hi loin mizawng naupangte hi zaw hi.
*Thuneihna ahih leh uk zawhna ahih kei leh vangliatna (power) in bitna (security) hong pia thei na hi zen hi leh, kumpi uliante (officials) in amau a cing ding mi na kisam sese het lo ding uh a, kuamah in a thuap a thuapin a cin' ding uh kisam sese loin suakta takin a utna mun leh gam teng ah pheng vak ngam ding uh hi. Suakta takin a utna munpeuh-ah a vak ngam leh lungnuam leh tawldam hithiat in a ihmu hithiat thei i cihte pen mizawngte leh nuntakna mawl milmel in midang tawh a kitok loin a zangte; kiniamkhiatna tawh a nungta (simple living) mite bek hi zaw uh hi.
*Melhoihna leh minthan'na ahih kei leh minphatnate (beauty and fame) in koppih hoih (ideal relationships) ngah theihna ding hong pia thei na hi zen leh, mi minthangte (celebrities) in koppih hoih pen mu-in, nupa nuntakna nuam pen zang ding uh a, a kikhen a kima kuamah na om vet lo ding uh hi.
* Kiniamkhiatna tawh nungta milmel lel in la, kiniamkhiatna tawh mainawt in pai in la, itna man itna taktak (authentic love) nei in. Tua hi leh na hoihte nang kiangah hong pai kikin thupha na ngah ding hi.
Bang hangin khakunkun a, bang hangin lunghimawh ka hi hiam? Pasian sungah lametna nei ning (cf. Late 43:5a).
Thang Khan Lian

ISIS LEH AL-BAGHDADI' TANGTHU LEH A MABAN DING UH TOMKIM IN ETNA

ISIS LEH AL-BAGHDADI' TANGTHU LEH A MABAN DING UH TOMKIM IN ETNA
Oct. 29, 2019; Pithai: Islamic State of Iraq and Levant (IS, ISIL or ISIS) or Daesh makaipi Abu Bakr al-Baghdadi Kiginni zan in international coalition (leitung bup gam tuamtuam kipawlkhawm) - Russia, Turkey, Iraq leh Syrian Kurds ten hong huhna pawlkhat hong piakna uh tawh US Special Operation forces ten helicopters giat zangin Baghdadi omna compound va kisuamsak a, Baghdadi in a taina leinuai-ah pai theihna dinga bukna dum kito (tunnel) ah a kawnga kigak sihpih bomb (suicide) puaksak in, amah leh a tate thum tawh si khawm uh a, a pumpi bomb puak hangin a kithehzante DNA test a kibawlna panin Baghdadi hi cih kithei hi ci-in Nipini in US President Donald Trump in tangko hi.
Trump in zan in Baghdadi kithahna dinga ki-ummawh tunglam panin video (aerial footage) leh Baghdadi' bukna tunnel a va delh galkap ten a tal tung uh-ah camera a thuah panun video kizaihte mipi muh theih dingin kikhahkhia kha thei hi ci hi.
Leitung makai tuamtuam ten Baghdadi kithat hi cih um in a kithahna thu muak uh hi. French President Emmanuel Macron in, "Baghdadi kithahna pen IS adingin supna lianpi ahih hangin IS terrorist organisation dona kizom lai hi," ci hi. British PM Boris Johnson in, "Coalition ah ka kipawlpih gamte uh tawh hih tualthat leh ngongtat Daesh (IS) beisakna dingin kido zom ding hi," ci hi.
Kremlin spokesman Dmitry Peshov in US in operation a bawlna ding (Trump in) a gen bangin Russia hong zasakkhol lo hi ci a, "Hih information a kikipsak (confirm) leh President Trump in international terrorism dona ah Russia mapan'na a genkhak kigen taktak thei pan bek ding hi," ci hi. IS ten mitsuan in a neihna uh South Asia gam makaite in security forces ten IS ideologies hun sawtpi a kidona kizomsuak in, kidal sawm hi ci hi.
Asia ah IS tawh kipawl leh gumte omna Philippines, Indonesia leh Malaysia in IS gumte in ngia bangin tangtat in a suamna (lone wolf attacks) bawlte thuk kikna kingak hi ci uh hi. IS piangkhiasak US hi ci-a ngawh US gal Iran' Information Minister Mohammad Javad Azari-Jahromi in a tweet ah, "A thupi hi kei, Baghdadi a kithah leh na pian'sak uh ganhing a that na hi bek uh hi," ci hi.

KUM NGA SUNG IS TERROR (DIPKUATNA) A BEINA

IS makaipipa Baghdadi in IS kumpi gam (Caliphate) kipiangsak hi ci-in a tangkokhiat khit kum nga sungin a lipkhaphuai ngong kitansakna, milom thahna, numei tampi kibuanna, mi pimangna leh minam khat siansuahna (ethnic cleansing) nusiatsan hi. A simtham in om jihadist makai Baghdadi leh ama' cult status bangin a nungzuite gamtatna pawl khat en suk ni:

IS HONG PIANKHIATNA LEH IS CALIPHATE A TUKNA:

  • June 2014: IS ten Iraq gam-a khuapi golpen nihna Mosul a lak khit nungun al-Nuri mosque ah Baghdadi in IS makai ahihna leh Caliphate kiphuankhia hi ci-in tangko hi. 2014 kum kim in IS-te ukna leitang 1,00,000 sq.km zai a, gam 80 val panin galkap 30,000 - 40,000 kikal nei uh a, amau ukna leitang sungah milip 11 million om hi. Nisim in namgimtui a zuakna panun a sum muh (oil revenue) $1-2 million pha zo uh ahih manin terrorist organisation lak panin a hausa pente lak-a khat suak uh hi. A ukna nuai uh-ah leisung sumpiang, siah leh thukham palsat in a gamtatna (natural resource, taxation & criminal activities) panin $2 billion go manpha (value assets) nei uh hi.
  • 2007 - 2018 kikal in IS ten suamna 6,6000 kiim vei bawl uh a, mi 43,516 that uh hi. 2014 -16 kikal in mi a thah leh a liamsak uh tam pen hi. Iraq gam-a Tikrit khuapi-a kidona masa hang bekin mi 1,540 sihna piangsak uh hi. Syria gam-a Roman Empire hun-a khuapi a bawl uh Palmyra a lak kikna hangun kidona ah mi 400+ si hi.
  • 2016: IS ten Syria-Turkey gamgi-ah amau ukna leitang a tam zaw Kurdish forces khut sungah khahsuah uh a, Iraq gam-a Fallujah khuapi zong khahsuah uh hi.
  • 2017: IS ten a Caliphate khuapi nihte uh - Raqqa (Syria) leh Mosul (Iraq) khahsuah uh ahih manin a ukna uh a bei dingin hong kithawi pan ta hi.
  • March 2018: IS Caliphate a pulak khit uh a kum nga cin'na in IS-te hatna omsun nunung pen Baghuz, Syria panin IS galkapte kidelhkhia hi.

ABU BAKAR AL-BAGHDADI' KHEKHAP

  • 1971: Ibrahim Awad Ibrahim al-Badri kici min tawh piang hi (Ibrahim kici pen Muslim ten Abraham a cihna uh ahih manin a min pua zo lo pawl ahi hi). Iraq gam-a biakna hahkat mahmah innkuan panin Jallam khua-ah khangkhia a, tua khitin Samarra khuapi-ah peem uh hi.
  • 1991: Baghdad University a Shariah college ah a min khum a, tua khit nungin Saddam University panin doctorate degree ngah hi.
  • 2003: US leh a pawl ten Iraq gam a sim khit nungun Osama bin Laden' phuankhiat Islamic terrorist organisation al-Qaeda (Iraq gam ah) ah lut a, tua khit nungin IS makai in hong pang hi.
  • 2005: US galkap ten Iraq gam-a Fallujah khuapi-ah hingmat uh a, Abu Ghraib khuapi-a thonginn leh Camp Bucca thonginn ah a khum khit uh kha 10 khitin khahkhia pah hi. Hih thu khawng hangin US-te' pian'sak ganhing hi kici hi.
  • 2010: Iraq gam-a IS makai lianpen dingin a makaih za hong khang hi.
  • 2011 -13: Iraq gam mun tuamtuam ah bomb tawh kisuamna a pian'sak manin US in a lutang man dingin $10 million ciam hi.
  • June 2014: Muslim mite leh Islam phuankhia Prophet Muhammad' zalaih pa (biakna makai lianpen) lianpen hi ing ci-in amah leh amah al-Nuri mosque panin Caliph ci-in kipulak a, Caliphate kiphuankhia hi cih tangko hi.
  • Nov. 3, 2016: Baghdadi in Algeria, Tunisia, Libya leh gam tuamtuamte ah IS tawh kizopna nei kiphuankhia hi ci-in pulak hi.
  • Aug. 23, 2018: IS in a leitang ukna a khahsuahna thu a thupisim lohna recording a bawl panin gen hi.
  • April 29, 2019: Kithat hi ci-in tampi vei a kipulak khit leh US in Iran-Afghanistan gamgi ah air strike in kithat hi ci-in a tangko khit nungin minutes 18 a sawt video ah thugenna nei a, Sri Lanka gam-a Easter Sunday ni-a bomb kipuaksak (mi 528 sihna leh 500 val liamna) pen Baghuz, Syria ah guallehna phuba lak kikna hi ci hi.
  • Oct. 27: President Donald Trump in US forces ten Syria leilu-nitumna a om Idlib kiangah Baghdadi' compound a va suamna uh-ah Baghdadi that uh a, ui bangin si-in, mi meidawite bangin amah leh amah kithat hi ci-in tangko hi.

BAGHDADI' OMNA A KITHEIHNA LEH A KISUKNA

  • May 2019: US, Turkish leh Iraqi in joint operation a bawl khawmna uh-ah IS senior makaite man uh a, Idlib sungah Baghdadi om hi ci-in IS a galmatte un genkhia uh hi.
  • Oct. 24: White House in Idlib kianga om Barisha khuata a compound ah Baghdadi om kha ding hi cih theikhia hi.
  • Oct. 25: Baghdadi thahna dingin military operation bawl ding zia geelnate Trump' tungah kizasak hi.
  • Oct. 25, 5 pm: Baghdadi thahna dinga operation kibawlna en dingin Situation Room sungah Trump lut hi. Delta Force ten helicopters giat, a tam zaw CH-47 Chinooks a zatte uh Iraq gam-a Al-Asad airbase panin lengkhia uh hi.
  • Oct. 25 zankim: Barisha khuata ah Delta Forces' helicopters-te tung uh a, Baghdadi' building US Special Forces ten suam kipan uh hi. Leinuai-a bukna dinga dum kittote leh lei sunga pai theihna dinga dum kitote (underground bunkers) ah Baghdadi tai hi. US Special Forces galkap ten ui tawh delh uh a, Baghdadi in a kawng ah a gak sihpih bomb (suicide vest) mekin puakkhamsak a, amah leh a tate thum si khawm uh hi. A tunnel zong kiciim hi (Bagdadi in suicide vest puaksak in a tunnel a kicip leh bang hangin a delh US galkapte a si leh liam om beek lo hiam cih kinialna leh uplahna lianpi piangsak hi).
  • Oct. 27, 1:00 am: US galkap ten Baghdadi kithahna a lei kiciimte to-in Baghdadi' pumpi bomb in a puahkhamsak themte mu uh hi. Tua mun-a om technicians ten DNA test uh a, Baghdadi hi mah hi ci uh hi. US galkapte Baghdadi' compound sungah naikal nih om lai uh a, IS group van (material) muhkhiat nei uh hi kici hi. 3:00 am in US galkap ten Baghdadi' compound rockets guk tawh kapsak uh hi.

BAGHDADI' ZALAIH THEI DING LEH IS MAKAI THAK DING KUA?

Iraq gam-a IS thu lamsang siam mi (expert) Hisham al-Hashemi in Baghdadi' zalaih thei dinmun-a ding mi nih om hi ci hi. (1) Abu Othman al-Tunsi: Tunisia gam mi hi a, IS-te' legislative & consultative body Shura Council lutang (head) hi. (2) Abu Saleh al-Juzrawi: Saudi Arabia gam mi hi a, IS-te' executive body Delegated Committee makaih hi. Ahih hangin IS galkap a tam zawte pen Syrian ahih kei leh Iraqi national hi uh a, Abu Othman al-Tunsi leh Abu Saleh al-Juzrawi pen Syrian or Iraqi national hilo ahih manun IS makai thak in pang le-uh IS galkapte lengkhiatna (defection) piangsak thei hi ci-in Hisham al-Hashemi in gen hi.
Jihadist expert leh academic Aymenn Jawad Tamini in, "Baghdadi' zalaih thei dingte lakah a mat hamsa mahmah mi Hajj Abdullah kihel a, IS leaked documents ah Baghdadi' deputy hi kici a, kei theihna ciang ah kithat khin a kicih hangin si nai lo hi," ci hi. Baghdadi' zalaih ding a kua a kua ahi zongin organisation tuk khinsa leh hun sawtpi gamtang loin agent group in a kithehthang leh a simtham kipawlna a om (sleeper cell) in a kineusak khin ahih banah Syria leh Iraq gam-a a omna leh hatna mun omsunte uh-ah suamna tuak den IS makaih ding thubaih lo ding a, ni dang bangin Baghdadi kithat ci-in tampi vei a kipulak khit nungin a hin'kik bangin a hong hing kik ta phial zongin IS a thahat ngei bangin a hat kik sak ding hamsa mahmah ta ding hi.
Sources: Reuters; Agence France-Presse; Wilson Center; Center for International Security and Cooperation; Associated Press; Graphic News & Global Terrorism Database
@ Thang Khan Lian #ZUNs

Sunday, 27 October 2019

BANG HANGA INDO-NAGA PEACE TALKS TUK DINGIN KITHAWI HIAM? (Edited Oc. 28, 2020)


BANG HANGA INDO-NAGA PEACE TALKS TUK DINGIN KITHAWI HIAM?

Government of India (GoI) leh Naga ten kihona a neih uh kum 23 bang cing khin zo napi Naga peace process in lampi dalna (roadblock) phu kha bak bangin om hi. Indian Central Government in October 31, 2019 in buaina hamsa ven'sakna (solution) bawl dingin ngimna a neih hangin National Socialist Council of Nagaland (NSCN-IM) faction Isak-Muivah in “Naga national flag” leh “Naga Yezhabo (constitution)” tuam (separate) neih dingin a kalh cinten khawlsan lo ahih manin kitheihsiamna tawh kilemna (compromise) a pian' ding hamsa sak hi. Tua loin Nagaland gam kiim-a states thum - Arunachal Pradesh, Assam leh Manipur sunga Nagate omna leitang teng zong Nagalim (Greater Nagaland) suahsak a, Naga milim 1.2 million kiimte gam khat ah gawmkhawm ding ngimna a neih manun tua in buaina kibehlap sak hi.
TU LIAN DINMUN A NAWNGKAINA BANG HIAM?
Nagaland Governor leh Naga peace talks ah palai (interlocutor) zong a sem R.N. Ravi in 2019 August kha-in Prime Minister Narendra Modi in a beisa kum nga sungin Naga peace process a baihlam thei pen in a khupna (conclude) bawl ding a deihna thu gen hi ci hi. October 18, 2019 in Mr. Ravi in kilemna thukimna (peace deal) suai a kaih khit nungin Naga flag leh constitution tuam neih ding deih Naga namke tuamtuam leh Nagaland sunga church organisations tawh consultative meeting nei a, statement a bawlna ah, "Kithutuak tak-a thukimna 'mutually-agreed draft comprehensive settlement' kici suai kaih dingin man sa-in om napi NSCN-IM in settlement a pian' theihna ding a zekaisakna dingin ngian zang uh hi. NSCN-IM ten geelna hoih lo ah ngaihsuttawm thu (imaginary content) tawh Framework Agreement kikai-awksak uh hi," ci-in Naga flag leh constitution vai na genna dingin na zang hi.
FRAMEWORK AGREEMENT BANG HIAM?
Bharatiya Janata Party (BJP) in Centre ah 2014 kum in thuneihna hong let khit uh northeast India lamah khut kizan ding hi ci-in pulak a, tua tawh kitonin 1997 kum in NSCN-IM tawh tomvei sung kilemna (truce) a neihpih mah bangin Nagate gamvai tawh kisai buaina (political issue) a manlang thei pen in ven'sak ding sawm hi. Mr. Ravi leh NSCN-IM general secretary Thuingaleng Muivah in August 3, 2015 in PM Modi mai-ah Framework Agreement thukimna suai kai uh hi. Framework Agreement a neih khit nung uh kihona rounds 80 dektak mahmah nei khin zo napi-un thukimna tawpna (final agreement) piang thei lo a, tua loin NSCN-IM leh Centre a Modi' government in tua thukimna neihna sungah bang teng om hiam cih imcip in mipite zak dingin pulak khia lo tuak uh ahih manin Nagate bek hi loin Nagaland kiim-a state thum a omte sungah muanmawhna leh om mawkmawk theih lohna (restlessness) piangsakin sa-ik sak den hi.
Central Government in kihona ah Naga thau tawi kipawlnate (armed groups) a kihelsak manin Naga sunga mi pawl khatte in a hoihlam lametna (optimism) a neih uh beisak hi. Political parameters a om thukimna (agreement) pen working committee Naga National Political Groups (NNPGs) kici tawh November 17, 2017 panin neih kipan uh hi. Hih agreement in peace process nakpi takin a pai hatsak hangin Modi' Central Government in Naga sunga tribal mi tuamtuamte kikhenna leh geopolitical lines ah kikhenna piangsak ahih manin October 31, 2019 in Final Agreement a bawl sawm hangun tu dong thukimna tawna takak bawl thei lo uh a, Arunachal, Assam leh Manipur gamgi a lawng khak leh buaina lianpi piang thei dinmun in om bang hi.
NAGA BUAINA CIK A KIPAN HIAM?
1881 in Naga Hills teng British India government khut sungah lut hi. Naga namke states tuamtuam a kikhenthangte gawm kikna ding hanciamna tawh 1918 in Naga Club kici phuankhia uh a, Simon Commission kiangah 1929 in "Tanglai hun mah bangin ko leh ko ka kivaihawm leh thu khensatna dingin ko bek hong nusiatsan un," ci-in ngetna lai British Indian government liangah na khia uh hi. Naga Club hong kiphuankhiatna panin 1946 in Angami Zapu Phizo' (A.Z. Phizo ci-in a kithei zaw Naga minamte pa a kici pa) makaihna tawh Naga National Council (NNC) kici hong piangkhiasak uh hi.
A.Z. Phizo' makaihna tawh August 14, 1947 in NNC in Nagaland state pen state hi loin suahtakna ngah gam (independent State) hi ci-in tangko khia uh a, May 1951 in mipi a tam zawte deihna lakna (referendum) nei uh a, tua ah Nagate 99.9% in “sovereign Nagaland” gum in deih uh hi. March 22, 1952 in Phizo in gamnuaimi (underground) Naga Federal Government (NFG) leh Naga Federal Army phuankhia hi. Government of India (GoI) in Nagate' kiphinna leh kumpi a lehdona (insurgence movement) betdaihna dingin Indian Army sawl lut pah a, 1958 in Armed Forces (Special Powers) Act kici galkap ten special powers a neihna dingun thukham khauh mahmah (draconian law) bawl hi. Nagate kiphinna 1970s kiim pawlin thanem in hong zawngkhal mahmah hangin Th. Muivah leh S.S. Khaplang in NSCN hong phuatkhiat manun hong thahat kik hi.
NSCN TAWH PEACE PROCESS A MASA PENNA HIAM?
Hilo hi. India in August 15, 1947 in suahtakna a ma-in zong Nagate tawh GoI makai tuamtuam in peace process na neihpih ngei uh a, zol theih zol mawh in Naga makaite na zolzol uh hi. June 1947 in Assam Governor Sir Akbar Hydari in NNC sungah a khauhpai lua lo pawl (moderates) tawh Nine-Point Agreement kici thukimna suai na kaihpih a, ahih hangin Phizo in thukimpih loin nolhsan in nawlkhin hi. Tua khitin July 1960 in in NNC ahi lo leh GoI thatang hat thu tawh do nisiatsan laitak August 1957 kum in Naga moderates ten a phuankhiat uh Naga's People Convention kicite tawh 16-point Agreement kici thukimna na bawl kik leuleu uh a, tua hangin Nagaland state kici December 1, 1963 in hong piangkhia hi.
April 1964 in NNC tungah operation khawlsakna (suspension of operation or SoO) ding thukimna Peace Mission a kibawl hangin kihona guk vei a neih khit nungin khawlsanin nusiatsan (abandoned) uh hi. Tua khit nungin November 11, 1975 in Shillong Accord kici kithukimna nei kik uh a, tua thukimna ah NNC leh NFG sunga members pawl khatte in a thau tawite uh piakhia dingin thukimna nei uh hi. Shillong Accord pen Naga Movement beisakna dingin kikhemna hi ci-in Th. Muivah' makaih 140 members ten thukim loin China gam-ah tai uh a, 1980 in NSCN hong phuankhia uh hi. Ahih hangin 1988 in NSCN kikhen in pawl (faction) nih suak a, faction khat Muivah in makaih a, faction dang khat Myanmar pansan Khaplang in makaih hi.
KIKHENNA (DIVISION) IN PEACE PROCESS NAWNGKAISAK KHA HIAM?
Tu lai tak-a thukimna a om theih loh manin Naga peace talks mainawt thei loin a din'khawlna (current impasse) hangin Central government in Naga society sunga kitelsiam lohna ahih kei leh buaina (tension) sosak a, tu lian dinmun in a kizang identities tuam “shared sovereignty” principle zat ding Central Goverment in sawm ahih manin hih thu hangin Naga sungah kikhenna lianpi piangsak hi (a deih leh deih lote kikal sungah). Trump in anti-immigration leh #Make_America_Great_Again cih policies a lim zat mahmah bangin Modi' government in zong nationalism cih ultungsak mahmah in "one nation, one constitution" principle cih zangin Jammu and Kashmir ah Article 370 phiatmangsak a, Jammu and Kashmir in flag leh constitution tuam, special status a neihna lakhiatsakin phiatmangsak a, Union Territory (UT) nih - Jammu leh Laddakh in khen hi.
2019 in Mr. Ravi in Naga stakeholders-te a hopih ma-in NNPGs ten Nagaland namkete leh a state sunga a teng mite (tribes and inhabitants) "a ihmutna panin a khanlawh uh a, amau leh amau kisakkhol uh hun ta hi.... kum 22 sung political talks kineihna panin Arunachal Pradesh, Assam leh Manipur a om Naga ten Nagaland bei-in ‘people’s government of Nagalim’ cih tawh kilaih ding hi ci-in tangko khia ding uh ahih manin nomau mahmah kisakholh hun hi,” ci uh hi. Hih bang thu pen NSCN-IM’ sungah a tam zawte Manipur pansan Tangkhul members ten a ngaihsutna uh, a deihna uh leh a ngimna uh ahi hi. Tua bang kawmkal ah NNPGs ten Nagaland sungah Naga mite buaina hamsa ven'sakna (solution) deih uh a, NSCN-IM in bel Nagaland gamgi (geographical boundary) peel-a om Naga mite teen'na kiim teng tawh Nagaland tawh gawmkhawm ding sawm in kalh cinten hi. Interlocutor R.N. Ravi in Naga ten "separate flag and constitution" hong ngetna uh kisan'sak lo ding hi ci hi.
BANG HANGA NAGALAND’ KIIM-A STATE THUMTE OMKHONG THEI LOIN (RESTIVE) PHIA VILVEL UH HIAM?
Arunachal Pradesh, Assam leh Manipur states ten NSCN-IM' Nagalim or Greater Nagaland concept a neih un gamgi kikhung khinsa laih phat a, gelh kik kul ding ahih manin cimtakhuai sa-in tawlhuai sakpih mahmah hi. Hih thu hangin a beisa kumte panin Manipur ah lungphona kipan kipan khin zo a, Assembly Speaker Y. Khemchand Singh in PM Modi kiangah lai a khakna ah Manipur leitang kipumkhatna (territorial integrity) keeksakna ding thu khatpeuh bangmah a om leh a piang bangmah om lo bangin kithuak in kidawh (tolerate) lo ding hi ci hi. Hih Naga peace talks ah final settlement bawl a sawmna hang bekin 2019 kum in Lamka nangawn van man khang hanhan ta napi-in i gam leh minam it kici lanlan leh makaite in kala (vai) sum bawl ten thukham palsat in van mang teng a ban khansakna hangun kam keek a pau ngam zak ding om lo zen hi.
Arunachal Pradesh leh Assam state in bel GoI leh Naga ten peace talks a neih in Nagaland state pua-ah pan-Naga cultural entity (Naga ngeina ciamna gol zaw) leh territorial councils a piangsak thei Naga peace talk reports bildawh kawmin ngak leh et “waiting and watching” policy zang uh hi. Tua bang kawmkal ah Nagaland government in order a suahna ah administrative leh police personnel khempeuh khuan (leave) kipia lo ding a, government nasepna nei kuamah in social media ah government' thukhensatna a gensiatna uh a khah lohna ding uh a zaksak banah van kisamte leh namgimtui (essential commodities and fuel) lim takin kuapeuh in a kicing dingin a kaihkhawmna (stock ration) dingun 2019 in na zasak hi.
Naga peace talks a lawhsap peuhmah leh Nagaland leh Manipur ah van kitangsapna hangin van man nak khan pen dingin a beisa hun-a thupiangte bangin mailam hunah zong piang kik zel dingin kilamen ahih manin kisapnate sengkhawm khol dingin hoih hi. 2019 in a kiho lai-un zong Nagaland leh Manipur state governments in kum nasemte (a diakin palik leh galkapte) khuan a piak loh banah zato inn a nasemte emergency services bawl thei dingin kisakhol dingin thu pia khin zo hi.
NAGA MINAMTE PA A.Z. PHIZO
A.Z. Phizo (father of the Naga nation) in, "Galphual ah Nagate kipiakhia (surrendered) ngei lo ding uh hi. Ahih hangin thau lawng panin sum a kilotkhiat ciangin Nagate mi tampi tuk ding hi," ci-in na genkhol hi. Phizo gamtatna tumdang ahih kei leh ciamteh thamte leh a kipiakhiat sangpen (extraordinary acts and supreme sacrifice) hi ci-in a kinak gen mahmah thu pawl khat hi bang ahi hi: 1. Indian PM lui Jawaharlal Nehru in A.Z. Phizo tungah blank-political cheque a piak hangin Phizo in na san'sak nuam loin na nolhsan hi.
2. Tua khitin Nehru in Phizo in Naga Movement a khawlsan ding a deihna tawh Assam Governor panmun len dingin a zol hangin Phizo ut loin na nolhsan hi.
3. Tua khit nungin Nehru in Indian Government ah Minister dingin Phizo a cial hangin na ut lo hi.
4. India in Malaya (Malaysia gam min lui) ah Indian Ambassador dingin a zol hangin Phizo na zol zo lo hi.
5. Minister of the Natural Resources and Scientific Research of India leh Governor of Assam lui Shri Prakasa in 1949 in Phizo kiangah, "Phizo aw, na deih peuhmah kong pia ding hi. Na deihte min list hong bawl in la, hong pia in. Sum pen dotna ah om kha lo hi (lungkhamhuai masa lo hi). Na khatpeuh na deih ahih nak leh ka hong pia ding uh hi," ci-in a zol hangin Phizo na zol zo lo hi.
6. 1952 in Nehru in Indian President panmun len dingin Phizo a zol hangin Phizo in na nolhsan hi. Phizo in Indian President panmun a nolhna thu hih bangin na gen hi: "Piak dinga nong ciam (President panmun offer) kong nolhsanna a hang pen leitung ah na khempeuh sangin Naga mite ka it zawkna hang ahi hi. Ama' pian'na gam leh a minampih hi napi zuak ngam in, a lehpei in khem (sell and betray) ding a thubaih lua tam tampi ka sinkhiat khit nungin hih bangin hong kipiate (offerings) Naga mite kei it bangin a it lo Naga dang tungah kipia hileh Nagate ka mangthang khit uh ahih kei leh bei (gone) khin ta ding uh hi."
*NEHRU LEH PHIZO KIMUH NUNUNG PENNA AH A KIHONA UH:*
Jawaharal Nehru in Phizo kiangah March 11, 1952 in Nagaland sovereignty (sovereignty i cih ciangin political term ah suahtakna ngah khinsa gam khempeuh in thuneihna sangpen leh thuneihna khempeuh a neihna uh, gam dangte' thuzawhna hang hi loin amau deihna tawh kituakin thukhensat theihna a neihna uh genna hi) vai ngetna a khawlsan dingin kunh a, Phizo in Nagaland' sovereignty a piakkhiat (surrendered) nuam loh ciangin Nehru in a khuttum tawh sabuai (table) tum puak bak a, "Vantung hong kiasuk ahih kei leh India a them a them (pieces) a suak a, India ah sisan luangte a san lai teng phamawh ka sa vet kei hi. Nagate in cikmah in suahtakna (independence) a ngah ding uh kiphal ngei lo ding hi," ci-in otkhum beba hi. Phizo in, "Pha zo (hoih bel) hi Pandit Nehru aw, Pasian sangin ka maban uh a thei zaw na bang hi. Mangpha man ni ei," ci-in ciahsan hi. Tua meeting a neih khit nung uh Nehru leh Phizo a nuntak sung uh khat vei beek kimu kik lo hi.
A.Z. Phizo in, "Galphual ah Nagate kipiakhia (surrendered) ngei lo ding uh hi. Ahih hangin thau lawng panin sum a kilotkhiat ciangin Nagate mi tampi tuk ding hi," ci-in na genkhol bang hong tangtun tam cih ngak kawmin Indo_Naga Peace Talks ki-et hithiat lai hi. Phizo bangin a gam leh a mite a it, a gam leh a mipihte adingin a kipiakhia leh a sum ngam Naga ten makai a nei lai uh hiam cih a sawt loin hong kitel pah ta ding bang hi. Phizo bangin i gam leh i minam a it makai i neih ciangin i lunggulh leh hamphatna ngah dinga kilawmte i ngah zo pan bek ding hi. I political rights neihte nget theih napi-in mi dangte political rights a va suk khaksak leh suam (attacks) khakna tawh i political demands neihte ngah ding pen thubaih lo hi cih Nagate' tangthu panin sin ding kimu thei hi.
References: Let Freedom Ring (book on Naga nationalism by Atai A.S. Shimray); The Blood and the Tears (by Kaka D. Iralu) and Why have the Naga peace talks stumbled?article written by Rahul Karmak @ Hindu news
Zolai tawh a tei leh kaikhawm: Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: 1 person, text that says "RESPECT THE RIGHTS OF THE NAGAS"

BANG HANGA INDO-NAGA PEACE TALKS TUK DINGIN KITHAWI HIAM?

Government of India (GoI) leh Naga ten kihona a neih uh kum 23 bang cing khin zo napi Naga peace process in lampi dalna (roadblock) phu kha bak bangin om hi. Indian Central Government in October 31, 2019 in buaina hamsa ven'sakna (solution) bawl dingin ngimna a neih hangin National Socialist Council of Nagaland (NSCN-IM) faction Isak-Muivah in “Naga national flag” leh “Naga Yezhabo (constitution)” tuam (separate) neih dingin a kalh cinten khawlsan lo ahih manin kitheihsiamna tawh kilemna (compromise) a pian' ding hamsa sak hi. Tua loin Nagaland gam kiim-a states thum - Arunachal Pradesh, Assam leh Manipur sunga Nagate omna leitang teng zong Nagalim (Greater Nagaland) suahsak a, Naga milim 1.2 million kiimte gam khat ah gawmkhawm ding ngimna a neih manun tua in buaina kibehlap sak hi.
TU LIAN DINMUN A NAWNGKAINA BANG HIAM?
Nagaland Governor leh Naga peace talks ah palai (interlocutor) zong a sem R.N. Ravi in 2019 August kha-in Prime Minister Narendra Modi in a beisa kum nga sungin Naga peace process a baihlam thei pen in a khupna (conclude) bawl ding a deihna thu gen hi ci hi. October 18, 2019 in Mr. Ravi in kilemna thukimna (peace deal) suai a kaih khit nungin Naga flag leh constitution tuam neih ding deih Naga namke tuamtuam leh Nagaland sunga church organisations tawh consultative meeting nei a, statement a bawlna ah, "Kithutuak tak-a thukimna 'mutually-agreed draft comprehensive settlement' kici suai kaih dingin man sa-in om napi NSCN-IM in settlement a pian' theihna ding a zekaisakna dingin ngian zang uh hi. NSCN-IM ten geelna hoih lo ah ngaihsuttawm thu (imaginary content) tawh Framework Agreement kikai-awksak uh hi," ci-in Naga flag leh constitution vai na genna dingin na zang hi.
FRAMEWORK AGREEMENT BANG HIAM?
Bharatiya Janata Party (BJP) in Centre ah 2014 kum in thuneihna hong let khit uh northeast India lamah khut kizan ding hi ci-in pulak a, tua tawh kitonin 1997 kum in NSCN-IM tawh tomvei sung kilemna (truce) a neihpih mah bangin Nagate gamvai tawh kisai buaina (political issue) a manlang thei pen in ven'sak ding sawm hi. Mr. Ravi leh NSCN-IM general secretary Thuingaleng Muivah in August 3, 2015 in PM Modi mai-ah Framework Agreement thukimna suai kai uh hi. Framework Agreement a neih khit nung uh kihona rounds 80 dektak mahmah nei khin zo napi-un thukimna tawpna (final agreement) piang thei lo a, tua loin NSCN-IM leh Centre a Modi' government in tua thukimna neihna sungah bang teng om hiam cih imcip in mipite zak dingin pulak khia lo tuak uh ahih manin Nagate bek hi loin Nagaland kiim-a state thum a omte sungah muanmawhna leh om mawkmawk theih lohna (restlessness) piangsakin sa-ik sak den hi.
Central Government in kihona ah Naga thau tawi kipawlnate (armed groups) a kihelsak manin Naga sunga mi pawl khatte in a hoihlam lametna (optimism) a neih uh beisak hi. Political parameters a om thukimna (agreement) pen working committee Naga National Political Groups (NNPGs) kici tawh November 17, 2017 panin neih kipan uh hi. Hih agreement in peace process nakpi takin a pai hatsak hangin Modi' Central Government in Naga sunga tribal mi tuamtuamte kikhenna leh geopolitical lines ah kikhenna piangsak ahih manin October 31, 2019 in Final Agreement a bawl sawm hangun tu dong thukimna tawna takak bawl thei lo uh a, Arunachal, Assam leh Manipur gamgi a lawng khak leh buaina lianpi piang thei dinmun in om bang hi.
NAGA BUAINA CIK A KIPAN HIAM?
1881 in Naga Hills teng British India government khut sungah lut hi. Naga namke states tuamtuam a kikhenthangte gawm kikna ding hanciamna tawh 1918 in Naga Club kici phuankhia uh a, Simon Commission kiangah 1929 in "Tanglai hun mah bangin ko leh ko ka kivaihawm leh thu khensatna dingin ko bek hong nusiatsan un," ci-in ngetna lai British Indian government liangah na khia uh hi. Naga Club hong kiphuankhiatna panin 1946 in Angami Zapu Phizo' (A.Z. Phizo ci-in a kithei zaw Naga minamte pa a kici pa) makaihna tawh Naga National Council (NNC) kici hong piangkhiasak uh hi.
A.Z. Phizo' makaihna tawh August 14, 1947 in NNC in Nagaland state pen state hi loin suahtakna ngah gam (independent State) hi ci-in tangko khia uh a, May 1951 in mipi a tam zawte deihna lakna (referendum) nei uh a, tua ah Nagate 99.9% in “sovereign Nagaland” gum in deih uh hi. March 22, 1952 in Phizo in gamnuaimi (underground) Naga Federal Government (NFG) leh Naga Federal Army phuankhia hi. Government of India (GoI) in Nagate' kiphinna leh kumpi a lehdona (insurgence movement) betdaihna dingin Indian Army sawl lut pah a, 1958 in Armed Forces (Special Powers) Act kici galkap ten special powers a neihna dingun thukham khauh mahmah (draconian law) bawl hi. Nagate kiphinna 1970s kiim pawlin thanem in hong zawngkhal mahmah hangin Th. Muivah leh S.S. Khaplang in NSCN hong phuatkhiat manun hong thahat kik hi.
NSCN TAWH PEACE PROCESS A MASA PENNA HIAM?
Hilo hi. India in August 15, 1947 in suahtakna a ma-in zong Nagate tawh GoI makai tuamtuam in peace process na neihpih ngei uh a, zol theih zol mawh in Naga makaite na zolzol uh hi. June 1947 in Assam Governor Sir Akbar Hydari in NNC sungah a khauhpai lua lo pawl (moderates) tawh Nine-Point Agreement kici thukimna suai na kaihpih a, ahih hangin Phizo in thukimpih loin nolhsan in nawlkhin hi. Tua khitin July 1960 in in NNC ahi lo leh GoI thatang hat thu tawh do nisiatsan laitak August 1957 kum in Naga moderates ten a phuankhiat uh Naga's People Convention kicite tawh 16-point Agreement kici thukimna na bawl kik leuleu uh a, tua hangin Nagaland state kici December 1, 1963 in hong piangkhia hi.
April 1964 in NNC tungah operation khawlsakna (suspension of operation or SoO) ding thukimna Peace Mission a kibawl hangin kihona guk vei a neih khit nungin khawlsanin nusiatsan (abandoned) uh hi. Tua khit nungin November 11, 1975 in Shillong Accord kici kithukimna nei kik uh a, tua thukimna ah NNC leh NFG sunga members pawl khatte in a thau tawite uh piakhia dingin thukimna nei uh hi. Shillong Accord pen Naga Movement beisakna dingin kikhemna hi ci-in Th. Muivah' makaih 140 members ten thukim loin China gam-ah tai uh a, 1980 in NSCN hong phuankhia uh hi. Ahih hangin 1988 in NSCN kikhen in pawl (faction) nih suak a, faction khat Muivah in makaih a, faction dang khat Myanmar pansan Khaplang in makaih hi.
KIKHENNA (DIVISION) IN PEACE PROCESS NAWNGKAISAK KHA HIAM?
Tu lai tak-a thukimna a om theih loh manin Naga peace talks mainawt thei loin a din'khawlna (current impasse) hangin Central government in Naga society sunga kitelsiam lohna ahih kei leh buaina (tension) sosak a, tu lian dinmun in a kizang identities tuam “shared sovereignty” principle zat ding Central Goverment in sawm ahih manin hih thu hangin Naga sungah kikhenna lianpi piangsak hi (a deih leh deih lote kikal sungah). Trump in anti-immigration leh #Make_America_Great_Again cih policies a lim zat mahmah bangin Modi' government in zong nationalism cih ultungsak mahmah in "one nation, one constitution" principle cih zangin Jammu and Kashmir ah Article 370 phiatmangsak a, Jammu and Kashmir in flag leh constitution tuam, special status a neihna lakhiatsakin phiatmangsak a, Union Territory (UT) nih - Jammu leh Laddakh in khen hi.
2019 in Mr. Ravi in Naga stakeholders-te a hopih ma-in NNPGs ten Nagaland namkete leh a state sunga a teng mite (tribes and inhabitants) "a ihmutna panin a khanlawh uh a, amau leh amau kisakkhol uh hun ta hi.... kum 22 sung political talks kineihna panin Arunachal Pradesh, Assam leh Manipur a om Naga ten Nagaland bei-in ‘people’s government of Nagalim’ cih tawh kilaih ding hi ci-in tangko khia ding uh ahih manin nomau mahmah kisakholh hun hi,” ci uh hi. Hih bang thu pen NSCN-IM’ sungah a tam zawte Manipur pansan Tangkhul members ten a ngaihsutna uh, a deihna uh leh a ngimna uh ahi hi. Tua bang kawmkal ah NNPGs ten Nagaland sungah Naga mite buaina hamsa ven'sakna (solution) deih uh a, NSCN-IM in bel Nagaland gamgi (geographical boundary) peel-a om Naga mite teen'na kiim teng tawh Nagaland tawh gawmkhawm ding sawm in kalh cinten hi. Interlocutor R.N. Ravi in Naga ten "separate flag and constitution" hong ngetna uh kisan'sak lo ding hi ci hi.
BANG HANGA NAGALAND’ KIIM-A STATE THUMTE OMKHONG THEI LOIN (RESTIVE) PHIA VILVEL UH HIAM?
Arunachal Pradesh, Assam leh Manipur states ten NSCN-IM' Nagalim or Greater Nagaland concept a neih un gamgi kikhung khinsa laih phat a, gelh kik kul ding ahih manin cimtakhuai sa-in tawlhuai sakpih mahmah hi. Hih thu hangin a beisa kumte panin Manipur ah lungphona kipan kipan khin zo a, Assembly Speaker Y. Khemchand Singh in PM Modi kiangah lai a khakna ah Manipur leitang kipumkhatna (territorial integrity) keeksakna ding thu khatpeuh bangmah a om leh a piang bangmah om lo bangin kithuak in kidawh (tolerate) lo ding hi ci hi. Hih Naga peace talks ah final settlement bawl a sawmna hang bekin 2019 kum in Lamka nangawn van man khang hanhan ta napi-in i gam leh minam it kici lanlan leh makaite in kala (vai) sum bawl ten thukham palsat in van mang teng a ban khansakna hangun kam keek a pau ngam zak ding om lo zen hi.
Arunachal Pradesh leh Assam state in bel GoI leh Naga ten peace talks a neih in Nagaland state pua-ah pan-Naga cultural entity (Naga ngeina ciamna gol zaw) leh territorial councils a piangsak thei Naga peace talk reports bildawh kawmin ngak leh et “waiting and watching” policy zang uh hi. Tua bang kawmkal ah Nagaland government in order a suahna ah administrative leh police personnel khempeuh khuan (leave) kipia lo ding a, government nasepna nei kuamah in social media ah government' thukhensatna a gensiatna uh a khah lohna ding uh a zaksak banah van kisamte leh namgimtui (essential commodities and fuel) lim takin kuapeuh in a kicing dingin a kaihkhawmna (stock ration) dingun 2019 in na zasak hi.
Naga peace talks a lawhsap peuhmah leh Nagaland leh Manipur ah van kitangsapna hangin van man nak khan pen dingin a beisa hun-a thupiangte bangin mailam hunah zong piang kik zel dingin kilamen ahih manin kisapnate sengkhawm khol dingin hoih hi. 2019 in a kiho lai-un zong Nagaland leh Manipur state governments in kum nasemte (a diakin palik leh galkapte) khuan a piak loh banah zato inn a nasemte emergency services bawl thei dingin kisakhol dingin thu pia khin zo hi.
NAGA MINAMTE PA A.Z. PHIZO
A.Z. Phizo (father of the Naga nation) in, "Galphual ah Nagate kipiakhia (surrendered) ngei lo ding uh hi. Ahih hangin thau lawng panin sum a kilotkhiat ciangin Nagate mi tampi tuk ding hi," ci-in na genkhol hi. Phizo gamtatna tumdang ahih kei leh ciamteh thamte leh a kipiakhiat sangpen (extraordinary acts and supreme sacrifice) hi ci-in a kinak gen mahmah thu pawl khat hi bang ahi hi: 1. Indian PM lui Jawaharlal Nehru in A.Z. Phizo tungah blank-political cheque a piak hangin Phizo in na san'sak nuam loin na nolhsan hi.
2. Tua khitin Nehru in Phizo in Naga Movement a khawlsan ding a deihna tawh Assam Governor panmun len dingin a zol hangin Phizo ut loin na nolhsan hi.
3. Tua khit nungin Nehru in Indian Government ah Minister dingin Phizo a cial hangin na ut lo hi.
4. India in Malaya (Malaysia gam min lui) ah Indian Ambassador dingin a zol hangin Phizo na zol zo lo hi.
5. Minister of the Natural Resources and Scientific Research of India leh Governor of Assam lui Shri Prakasa in 1949 in Phizo kiangah, "Phizo aw, na deih peuhmah kong pia ding hi. Na deihte min list hong bawl in la, hong pia in. Sum pen dotna ah om kha lo hi (lungkhamhuai masa lo hi). Na khatpeuh na deih ahih nak leh ka hong pia ding uh hi," ci-in a zol hangin Phizo na zol zo lo hi.
6. 1952 in Nehru in Indian President panmun len dingin Phizo a zol hangin Phizo in na nolhsan hi. Phizo in Indian President panmun a nolhna thu hih bangin na gen hi: "Piak dinga nong ciam (President panmun offer) kong nolhsanna a hang pen leitung ah na khempeuh sangin Naga mite ka it zawkna hang ahi hi. Ama' pian'na gam leh a minampih hi napi zuak ngam in, a lehpei in khem (sell and betray) ding a thubaih lua tam tampi ka sinkhiat khit nungin hih bangin hong kipiate (offerings) Naga mite kei it bangin a it lo Naga dang tungah kipia hileh Nagate ka mangthang khit uh ahih kei leh bei (gone) khin ta ding uh hi."
*NEHRU LEH PHIZO KIMUH NUNUNG PENNA AH A KIHONA UH:*
Jawaharal Nehru in Phizo kiangah March 11, 1952 in Nagaland sovereignty (sovereignty i cih ciangin political term ah suahtakna ngah khinsa gam khempeuh in thuneihna sangpen leh thuneihna khempeuh a neihna uh, gam dangte' thuzawhna hang hi loin amau deihna tawh kituakin thukhensat theihna a neihna uh genna hi) vai ngetna a khawlsan dingin kunh a, Phizo in Nagaland' sovereignty a piakkhiat (surrendered) nuam loh ciangin Nehru in a khuttum tawh sabuai (table) tum puak bak a, "Vantung hong kiasuk ahih kei leh India a them a them (pieces) a suak a, India ah sisan luangte a san lai teng phamawh ka sa vet kei hi. Nagate in cikmah in suahtakna (independence) a ngah ding uh kiphal ngei lo ding hi," ci-in otkhum beba hi. Phizo in, "Pha zo (hoih bel) hi Pandit Nehru aw, Pasian sangin ka maban uh a thei zaw na bang hi. Mangpha man ni ei," ci-in ciahsan hi. Tua meeting a neih khit nung uh Nehru leh Phizo a nuntak sung uh khat vei beek kimu kik lo hi.
A.Z. Phizo in, "Galphual ah Nagate kipiakhia (surrendered) ngei lo ding uh hi. Ahih hangin thau lawng panin sum a kilotkhiat ciangin Nagate mi tampi tuk ding hi," ci-in na genkhol bang hong tangtun tam cih ngak kawmin Indo_Naga Peace Talks ki-et hithiat lai hi. Phizo bangin a gam leh a mite a it, a gam leh a mipihte adingin a kipiakhia leh a sum ngam Naga ten makai a nei lai uh hiam cih a sawt loin hong kitel pah ta ding bang hi. Phizo bangin i gam leh i minam a it makai i neih ciangin i lunggulh leh hamphatna ngah dinga kilawmte i ngah zo pan bek ding hi. I political rights neihte nget theih napi-in mi dangte political rights a va suk khaksak leh suam (attacks) khakna tawh i political demands neihte ngah ding pen thubaih lo hi cih Nagate' tangthu panin sin ding kimu thei hi.
References: Let Freedom Ring (book on Naga nationalism by Atai A.S. Shimray); The Blood and the Tears (by Kaka D. Iralu) and Why have the Naga peace talks stumbled?article written by Rahul Karmak @ Hindu news
Zolai tawh a tei leh kaikhawm: Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: 1 person, text that says "RESPECT THE RIGHTS OF THE NAGAS"
Like
Comment