ZO MINAM NI TAWH KISAI THU TAM LO KUPNA
Kawlgam ah ukna buluhte hencipna leh kolbulhna panin suahtakna lunggulhna liuliau bek tawh lutang leh luang khamin, leh khua-ul sisan liangin mite in a gal a do san lai takin Chin Hills Regulations Act, 1896 tawh British ten Frontier Areas a kici kham tung mite ten'na gamte lakah Chin state hong ki-ukna a beina phawkna ni Chin National Day vai online sungah gal do a hahkat na kitam bilbel hi. Buai ding buai lo, buai loh ding teng buaipih ngapin vompi halung vei a bang, a Zomi cih a min bek haipihin, tangthu man taktak kantel lopi-in i khuata muhna tek mittaw sialkhau let teta in a sihpih ngap lai na kitam bilbel hi. Hih danin ngaihsutna kawcik pen khantohna gim nam lo hi. Tangthu leh a beisa thupiangte phuahtawm leh deihkaih ziau tawh laih zawh ding hilo hi.
Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi panin suahtakna ni danin a tam zawte in i ngaihsut uh hih Feb. 20 ni pen taktakin Chin National Day, en Zo Minam Ni i cih uh Zomi Nam Ni ci-in "Zomi" a cih teng kammal khat in ZFU in lai a khahna ah hong khah ciangin sih ngam liangin Zomi cih a min bek a haipih pong tampi lungkim thei loin online sungah a gamlum henhan kitam hi. A orginal leh official holiday in a kiciamteh Chin National Day ci nuam vet lo sese in, Chin Hills Regulations Act panin i kipelhna a sang nuam lo leh thuman a sang thei ihih leh Zomi Nam Ni ding tangthu thak khat phuahtawm masak kul leh kilawm bang liang zaw hi.
Burma/Myanmar government in officially recognised ethnic 135 om in a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah 53 officially recognised ethnics ci-in na ciamteh ahih manin Chin National Day i cih nop kei leh tangthu thak phuahtawm kul ding leh ei aituam suahtakna ni ding do-in ngah masak kul ding hileh kilawm bang hi.
Chin National Day ahihna leh a hong pian'na thuman sang thei lo leh ne zo vet lo ihih leh: February 12, 1947 in Panglong Conference ah Panglong Agreement tungtawnin Union of Burma a pian'na dinga thukimna phawkna in Union Day zong Zomi Union Day ci masa phot zawzenin, January 4, 1948 in British ukna panin suahtakna (independence) ngah ni zong Myanmar Independence Day ci loin Zomi Independence Day, cih kul mai leh kilawm hi. Good Friday leh Christmas cihte zong Zokam mah tawh lawh sese lohin zakdah henhan keei kul leh kilawm hong bang hi.
Ei Zo suante sung leh Zo suante tangthu a kantel minam dangte sung panin minam vai a suut leh kante in academic research a bawl ciangun refrence leh source dingin a lim zat mahmah uh 1986 kum in Dr. Vum Son' laibu bawl "Zo History" (Zo Tangthu a cihna) zong Zomi History ci-in a kikhek kei leh Zomi langpan'na zahin a ngaihsun nuam pong kitam lai mahmah leh kilawm lo hi.
1996 kum in a kikhen Sing Khaw Khai' laibu bawl "Zo People and Their Culture" (Zo mite leh a ngeina uh a cihna) zong Zomi People and Their Culture ci-in va laihsak nuamin, vompi halung vei bangin kitomin, Zomi a cihna hi loin Zo suante sungah a kihel namke leh Chin ethnic groups 53 officially recognised sungah a kihel sanggam Zo/Zoute bek a genna hi, a ci nuam kitam tuak lai bilbel leh hong kilawm hi.
Tua loin 2006 kum in a kikhen Rev. Khup Za Go' laibu bawl "Zo Chronicles" (Zo Khang Tangthu a cihna) zong Zomi Chronicles a kicih kei leh Zo/Zou Khang Tangthu bek a cihna bek hi a, Zomi cih a deih lo pawl ahih manin Zomite Khang Tangthu bu kici thei lo lo hi, ci-in defamation lawsuit a khia nuam zah dongin minam vai thei vet lo, kantel vet lo, sim leh sin sawm vet lo napi-in, a ZOMI a cih a min a haipih pong, ultungsak nuam den pongin ek a mai ngam lai ding khuata kiluteisak nuam leh minam a it pha diak sese a kineih kitam lua lai
bang mawk ahih manin dahhuai hi. A thoihna ding zatui om lo ahih manin vai sah peuhmah hi. Tangthu leh thuman pen a tam zaw in a lettah nop loh manin thuman loin heikawi zawh ding hi tuan lo hi.
Chin National Day cih ei beekin aituam kineihsakin i bup lak nuam manin tangthu ahi lopi leh man lopi-in (distorted history) i phuaktawm niloh pong zongin deihkaih leh kawikaih zawh manin a man ding hi tuan beek lo hi. Nation or national a cihna pen minam a cihna hi a, a "Chin" teng deih loin, zakdah leh pum mudah pongin Zomi National Day ci suk pong nuam ihih takpi ding leh Zokam in a khiatna grammar man leh kammal kicingin "Zomi Minam Ni" a cihna hong suak zawsop hi. Bang hang hiam cih leh Zokam ah clan kammal pen ci leh nam cih bangin a khiatna kigelhna, nation a cih minam ci-in a khiatna zai huam zaw hi. Zomi Nam Ni cih loh buang man lo hi, ci-in tengkol pangkhial leh sumkuang ciang pet ahih kei leh mittaw sialkhau len i bat nop teta nuam a, Zomi National Day cih tawh i seek neu beh nop leh "Zomi Minam" Ni ci-in gelh ding a man/dik pen na hi zaw lai hi.
Chin National Day a hong pian'na thu tomkim:
1918 in Chin National Education Development Organization in na kiphuankhia hi. 1928 in Chin Hills Union Organization na kiphuankhia a, Chin makaite in hih dingin a deih uh a sawm leh a geelna neihte (proposal) uh 1948 in Chinland' General Assembly general meeting ah kamkupna na nei khawm ngeingai uh hi. Hih hunin Falam ah mi 5,000 bang kihel hi, cih a kigengen zong tua hun-a thupiang dingin a uphuai khin lo thu bang hi. Mi tampi in hih thupiangte (events) pen gam leh minam a itna (patriotism) a lahkhiatna uh leh ei mau state tuam (Chin state) a deihna uh a lahna uh zahin na ngaihsun uh hi.
1948 General Assembly ah Chin leaders ten Chin Hills ah a tengte tungah pumleh pate tung panin a kiluah suk sawn hausate (hereditary chiefs, tu dongin ei sungah Ukpite a cicite) in a gik siah a hong kaihna (imposed heavy taxes) uh, zawhthawh thu tawh a uk khumna uh leh nasep man thaman pia loin nasepsakna (subjected their people to forced, unpaid labor) a thuaklah ziate uh na suutin na kikum khawm uh hi. General Assembly in Chin areas tengah mipi a tam zawte deihna banga ki-ukna (democratic administrative system) zat dingin Falam ah a meeting ah na kipsak uh hi. Tua ahih manin hih Chin Hills Regulations nuai-ah hausate siah kaihna phiat dingin thukimna pen Zomite sung bek hilo ahih manin Chin ethnics group teng huamkha ahih manin Chin National Day a kici hi zaw ahi hi.
“Chin National Day” ci-in 20 February ni zat ding vai 1948 in “General Assembly of Chinland” meeting in kipsakna na nei uh a, Zomi Nam Ni or Zo Minam Ni in zang ni, ci-in a kawcik in cih ding hi, na ci dihdih ciuciau sese het lo uh hi. Chin Hills ah Sukte ukpite bekin "to" semin siah na kai lo uh a, muncih ah a maang leh a uk zo khempeuh in siah na kai uh hi. Zomite lakah siahkaih theihna dingin hong uk maangpi British ten Tonzang panin a va sap/mat uh Ukpipa Hau Cin Khup pen Sukte ukpi a sep laitak tawh kituak kha ahih manin eite hong uk sawn dingin Mikang kumpi in amau muan pen Sukte ukpite na teelin na kipsak hi.
Sukte sung panin Mikang kumpi in na teel lo hi zenzen leh beh dang sung panin a muan a suante un Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi mah zangin siah kai veve ding uh hi. Sukte Ukpite bek hi loin amau maang hun leh a hun leh a mun tawh kituakin Suante, Buansing, Thawmte, Gualnam, Guite, Manlun, etc cihte zong amau ukna leh hatna sung tengah "to" na semin, siah na kai uh hi. Ukpite in i tuaksuak gam leh a mite (indigenous land and its people) a humbitna sung teng uh-ah siah kai-in na kem lo hi le-uh i gam leh i leitang, i minam pen Kawlte, Meitei leh minam dangte khut sung kitung ding hi. Tua ahih manin hih minam ni pen Ukpite samsiat ni in zat niloh pen tawpsan hun mahmah ta hi.
1951 kum in Mindat ah Chin National Day a kizat masak hunin Burma' Prime Minister masa pen U Nu va kihel hi. Ahi zongin Burma ah military junta dictatorship tawh hong ukcip khumte in Chin National Day ni “Chin State Day” ci-in hong laihsak sawm uh ciangin i minam hihna (national identity) hong phiat mangsak nopna hi ci-in cin leh ha tawh Chin state sunga mite na pangin na dal uh hi.
Thukimna a pian theihna dingin Chin National Front (CNF) tawh 2013 in kihona (negotiations) a neihna panin Thein Sein government in Chin National Day cih a tawpna hong a ciamtehna leh theihpihna (finally recognized) hong pia ngawngaw hi. Tu ni dong Chin National Day or Zo Minam ni Myanmar government in state holiday sungah helin ciamtehna hong piakna pen Zomi Nam Ni cih ding hi a ci tentan leh a Zomi cih a min bek mah a sihpih ngam leh haipih henhan pawl na hi loin, CNFte mahin in i national identity humbitna dingin pan na la zawsop uh hi.
Khantohna ding leh phattuamna ding beek ahi lopi leh buai ding buai lo, buai loh ding teng tawh buai-in i kitot i kiseelseel sangin thuman, a hoih zaw, leh a maan zaw-in puahphat ding kisamte puahpha in i sang theih ciang bekin minam picing kisuak zo pan bek ding hi. Booker T. Washington in, "A lie doesn't become truth, wrong doesn't become right, and evil, a doesn't become good, just because it's accepted by a majority," na ci hi. Mi a tam zawte in a thukimpih (letthat) hangin zuau ahih khit nungsang thuman suak tuan lo, a man lopi a man suak tuan lo, a gilo leh a sia khinsa a hoih suak zo tuan lo hi.
Reference: Craydon Mainsteet @Chin National day 2022
Thang Khan Lian #ZUNs reports
Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi panin suahtakna ni danin a tam zawte in i ngaihsut uh hih Feb. 20 ni pen taktakin Chin National Day, en Zo Minam Ni i cih uh Zomi Nam Ni ci-in "Zomi" a cih teng kammal khat in ZFU in lai a khahna ah hong khah ciangin sih ngam liangin Zomi cih a min bek a haipih pong tampi lungkim thei loin online sungah a gamlum henhan kitam hi. A orginal leh official holiday in a kiciamteh Chin National Day ci nuam vet lo sese in, Chin Hills Regulations Act panin i kipelhna a sang nuam lo leh thuman a sang thei ihih leh Zomi Nam Ni ding tangthu thak khat phuahtawm masak kul leh kilawm bang liang zaw hi.
Burma/Myanmar government in officially recognised ethnic 135 om in a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah 53 officially recognised ethnics ci-in na ciamteh ahih manin Chin National Day i cih nop kei leh tangthu thak phuahtawm kul ding leh ei aituam suahtakna ni ding do-in ngah masak kul ding hileh kilawm bang hi.
Chin National Day ahihna leh a hong pian'na thuman sang thei lo leh ne zo vet lo ihih leh: February 12, 1947 in Panglong Conference ah Panglong Agreement tungtawnin Union of Burma a pian'na dinga thukimna phawkna in Union Day zong Zomi Union Day ci masa phot zawzenin, January 4, 1948 in British ukna panin suahtakna (independence) ngah ni zong Myanmar Independence Day ci loin Zomi Independence Day, cih kul mai leh kilawm hi. Good Friday leh Christmas cihte zong Zokam mah tawh lawh sese lohin zakdah henhan keei kul leh kilawm hong bang hi.
Ei Zo suante sung leh Zo suante tangthu a kantel minam dangte sung panin minam vai a suut leh kante in academic research a bawl ciangun refrence leh source dingin a lim zat mahmah uh 1986 kum in Dr. Vum Son' laibu bawl "Zo History" (Zo Tangthu a cihna) zong Zomi History ci-in a kikhek kei leh Zomi langpan'na zahin a ngaihsun nuam pong kitam lai mahmah leh kilawm lo hi.
1996 kum in a kikhen Sing Khaw Khai' laibu bawl "Zo People and Their Culture" (Zo mite leh a ngeina uh a cihna) zong Zomi People and Their Culture ci-in va laihsak nuamin, vompi halung vei bangin kitomin, Zomi a cihna hi loin Zo suante sungah a kihel namke leh Chin ethnic groups 53 officially recognised sungah a kihel sanggam Zo/Zoute bek a genna hi, a ci nuam kitam tuak lai bilbel leh hong kilawm hi.
Tua loin 2006 kum in a kikhen Rev. Khup Za Go' laibu bawl "Zo Chronicles" (Zo Khang Tangthu a cihna) zong Zomi Chronicles a kicih kei leh Zo/Zou Khang Tangthu bek a cihna bek hi a, Zomi cih a deih lo pawl ahih manin Zomite Khang Tangthu bu kici thei lo lo hi, ci-in defamation lawsuit a khia nuam zah dongin minam vai thei vet lo, kantel vet lo, sim leh sin sawm vet lo napi-in, a ZOMI a cih a min a haipih pong, ultungsak nuam den pongin ek a mai ngam lai ding khuata kiluteisak nuam leh minam a it pha diak sese a kineih kitam lua lai
bang mawk ahih manin dahhuai hi. A thoihna ding zatui om lo ahih manin vai sah peuhmah hi. Tangthu leh thuman pen a tam zaw in a lettah nop loh manin thuman loin heikawi zawh ding hi tuan lo hi.
Chin National Day cih ei beekin aituam kineihsakin i bup lak nuam manin tangthu ahi lopi leh man lopi-in (distorted history) i phuaktawm niloh pong zongin deihkaih leh kawikaih zawh manin a man ding hi tuan beek lo hi. Nation or national a cihna pen minam a cihna hi a, a "Chin" teng deih loin, zakdah leh pum mudah pongin Zomi National Day ci suk pong nuam ihih takpi ding leh Zokam in a khiatna grammar man leh kammal kicingin "Zomi Minam Ni" a cihna hong suak zawsop hi. Bang hang hiam cih leh Zokam ah clan kammal pen ci leh nam cih bangin a khiatna kigelhna, nation a cih minam ci-in a khiatna zai huam zaw hi. Zomi Nam Ni cih loh buang man lo hi, ci-in tengkol pangkhial leh sumkuang ciang pet ahih kei leh mittaw sialkhau len i bat nop teta nuam a, Zomi National Day cih tawh i seek neu beh nop leh "Zomi Minam" Ni ci-in gelh ding a man/dik pen na hi zaw lai hi.
Chin National Day a hong pian'na thu tomkim:
1918 in Chin National Education Development Organization in na kiphuankhia hi. 1928 in Chin Hills Union Organization na kiphuankhia a, Chin makaite in hih dingin a deih uh a sawm leh a geelna neihte (proposal) uh 1948 in Chinland' General Assembly general meeting ah kamkupna na nei khawm ngeingai uh hi. Hih hunin Falam ah mi 5,000 bang kihel hi, cih a kigengen zong tua hun-a thupiang dingin a uphuai khin lo thu bang hi. Mi tampi in hih thupiangte (events) pen gam leh minam a itna (patriotism) a lahkhiatna uh leh ei mau state tuam (Chin state) a deihna uh a lahna uh zahin na ngaihsun uh hi.
1948 General Assembly ah Chin leaders ten Chin Hills ah a tengte tungah pumleh pate tung panin a kiluah suk sawn hausate (hereditary chiefs, tu dongin ei sungah Ukpite a cicite) in a gik siah a hong kaihna (imposed heavy taxes) uh, zawhthawh thu tawh a uk khumna uh leh nasep man thaman pia loin nasepsakna (subjected their people to forced, unpaid labor) a thuaklah ziate uh na suutin na kikum khawm uh hi. General Assembly in Chin areas tengah mipi a tam zawte deihna banga ki-ukna (democratic administrative system) zat dingin Falam ah a meeting ah na kipsak uh hi. Tua ahih manin hih Chin Hills Regulations nuai-ah hausate siah kaihna phiat dingin thukimna pen Zomite sung bek hilo ahih manin Chin ethnics group teng huamkha ahih manin Chin National Day a kici hi zaw ahi hi.
“Chin National Day” ci-in 20 February ni zat ding vai 1948 in “General Assembly of Chinland” meeting in kipsakna na nei uh a, Zomi Nam Ni or Zo Minam Ni in zang ni, ci-in a kawcik in cih ding hi, na ci dihdih ciuciau sese het lo uh hi. Chin Hills ah Sukte ukpite bekin "to" semin siah na kai lo uh a, muncih ah a maang leh a uk zo khempeuh in siah na kai uh hi. Zomite lakah siahkaih theihna dingin hong uk maangpi British ten Tonzang panin a va sap/mat uh Ukpipa Hau Cin Khup pen Sukte ukpi a sep laitak tawh kituak kha ahih manin eite hong uk sawn dingin Mikang kumpi in amau muan pen Sukte ukpite na teelin na kipsak hi.
Sukte sung panin Mikang kumpi in na teel lo hi zenzen leh beh dang sung panin a muan a suante un Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi mah zangin siah kai veve ding uh hi. Sukte Ukpite bek hi loin amau maang hun leh a hun leh a mun tawh kituakin Suante, Buansing, Thawmte, Gualnam, Guite, Manlun, etc cihte zong amau ukna leh hatna sung tengah "to" na semin, siah na kai uh hi. Ukpite in i tuaksuak gam leh a mite (indigenous land and its people) a humbitna sung teng uh-ah siah kai-in na kem lo hi le-uh i gam leh i leitang, i minam pen Kawlte, Meitei leh minam dangte khut sung kitung ding hi. Tua ahih manin hih minam ni pen Ukpite samsiat ni in zat niloh pen tawpsan hun mahmah ta hi.
1951 kum in Mindat ah Chin National Day a kizat masak hunin Burma' Prime Minister masa pen U Nu va kihel hi. Ahi zongin Burma ah military junta dictatorship tawh hong ukcip khumte in Chin National Day ni “Chin State Day” ci-in hong laihsak sawm uh ciangin i minam hihna (national identity) hong phiat mangsak nopna hi ci-in cin leh ha tawh Chin state sunga mite na pangin na dal uh hi.
Thukimna a pian theihna dingin Chin National Front (CNF) tawh 2013 in kihona (negotiations) a neihna panin Thein Sein government in Chin National Day cih a tawpna hong a ciamtehna leh theihpihna (finally recognized) hong pia ngawngaw hi. Tu ni dong Chin National Day or Zo Minam ni Myanmar government in state holiday sungah helin ciamtehna hong piakna pen Zomi Nam Ni cih ding hi a ci tentan leh a Zomi cih a min bek mah a sihpih ngam leh haipih henhan pawl na hi loin, CNFte mahin in i national identity humbitna dingin pan na la zawsop uh hi.
Khantohna ding leh phattuamna ding beek ahi lopi leh buai ding buai lo, buai loh ding teng tawh buai-in i kitot i kiseelseel sangin thuman, a hoih zaw, leh a maan zaw-in puahphat ding kisamte puahpha in i sang theih ciang bekin minam picing kisuak zo pan bek ding hi. Booker T. Washington in, "A lie doesn't become truth, wrong doesn't become right, and evil, a doesn't become good, just because it's accepted by a majority," na ci hi. Mi a tam zawte in a thukimpih (letthat) hangin zuau ahih khit nungsang thuman suak tuan lo, a man lopi a man suak tuan lo, a gilo leh a sia khinsa a hoih suak zo tuan lo hi.
Reference: Craydon Mainsteet @Chin National day 2022