Tuesday, 19 December 2017

BEHIANG KHUA-AH CHANDRA KIRTI PARK KIHONNA VAI TUT MUN NGAIHSUTNA KUPNA

BEHIANG KHUA-AH CHANDRAKIRTI PARK KIHONNA VAI TUT MUN NGAIHSUTNA KUPNA

I Lamka khuapi-ah New Bazaar ah Zokam ding om mahmah lo bangin Talpak (Meitei)-te pau tawh "Ima Bazaar" kici i neih (a khuanungin kilaih kik zo sam) hun sa nai loin Talpak pau, min leh kam tawh mun min phuah ding viral sak sawm i hiam aw, Zokom tawh min phuah ding thei zo nawn mahmah lo i hiam aw, mi tawmcik deihna (oligarchy) tawh ki-ukna hanga min phuah kipatna ding hiam aw, ahih kei leh dictatorship government ahih kei leh majoritarian deihna tawh min phuah viral sak i hiam aw ahih kei leh kua hiam mai-etna tawh min phuah kipanpan i hiam aw...

India leh Myanmar kizopna dinga mun poimawh (a sawt loin ahi ding) leh khualzin gamvakte adingin mun poimawh pen hong suak ding Behing khua-ah Manipur Chief Minister in Chandrakirti Park va hong hi cih news ka muh ciangin, "Ala! Ka mang hiam aw," ka ci vat hi. Nih vei ka ngaihsut kik ciangin ka nuih bang a za a, thum vei ka ngaihsut phat ciangin ka sin ka lung hong vutsuk a, ka lungtang kitom liang hi. Behiang i cih pen Zomite satsa khua hi a, gamgi bek hi loin border Trade Centre adingin mun poimawh mahmah hi a, Talpaakte kumpi' satsa khua hi peuhmah lo hi. Manipuri Kingdom kum 36 sung vilvel (1850 – May 1886) a uk sungin Tedim kihelin Sukte gam simin amah ngiat nih vei a kuan hangin a khan' sungin gualzawh hun a nei lo - Sukte-te' mai-ah guallelin a taipa, 1857 kidona ah guallelin a taikeekna uh-ah a galkapte a nusiatsan Chandrakirti zahtakna sang pen piakna dingin i pu i pate' satsa leitang Chivu zuakin Zomi/Zogam Judas suakin Biren' mai-a bokin kunna tawh a mang ngei lo ding minam mindaina hong guan kua teng ai tam maw? ci-in ka ha ka gawi puak gamgam hi.
CHANDRAKIRTI I CIH KUA HIAM?

Chandrakirti i cih pen Kingdom of Manipur adingin kumpi (Raja) khat hi a, 1850 panin May 1886 kikal Talpakte kumpi ahi hi. Kumpi a suah ma-in a pa Maharaja Gambhir Singh kici a sih khitin Raja Narsingh in a zalaih a, tua khitin Raja Narshingh' sanggampa Debendra Singh in kumpi tawl khat sung sem hi. Maharaja Gambhir Singh 9 January 1834 in a sih manin kumpi tokhom a Raja Narsingh' tut theihna ding lampi hong kisial hi. Meitei kumpi inn (palace) sungah kumpi tokhom tungah tu ding kituhna na piang hi. A nu' thu bawlin Chandrakirti' neu lai-in kumpi inn sungah ukna buluhna (palace coup) na sawmin na lawhsawm uh a, a sihlawh khutzung lang khat kuaih sanga tam zaw na piangsak uh hi.

Palace coup a lawhsap khit nungin a nu tawh Assam ah na tai uh a, tua mun panin Imphal Darbar leh Britishte na lehdoin buaina piangsak thei zel hi. A neu lai-in a galtai ngeipa leh 1857 in Sukte gam simin a kuanna ah guallelin a galkapte taikeekin a nusiatsan ngeipa uh hi. Chandrakirti in a zi (queens) gukte tawh tapa sawm nei a, a tapa upa pen leh a zi masa tawh a neih a tapa Maharaja Surchandra in a kumpi tokhom zalaih a, a zi masa tawh tapa thum dang- Pakasana, Kesarjit, Gopalsana nei hi. A zi nihna tawh tapa nih Kulachandra leh Gandhar Singh kici nei a, a zi thumna tawh tapa khat Tikendrajit Singh nei a, a zi lina si pah hi. A zi ngana tawh tapa khat Angousana kici nei a, a zi gukna tawh tapa khat Zila Ngamba kici nei hi.

Kum 36 sung i.e. 1850 - May 1886 kikal Meitei Kingdom a uk a Maharaja uh Chandrakirti Singh in a khan' sungin khamtung gam a sim (raid) den hangin zawh taktak hun khat vei beek na nei ngei lo hi. Khamtung gam simin amah ngiat nih vei - 1857 leh 1878 kumin a kuannate ah zong a mindaihuai leh maizumhuai guallelhna tuakin na lehtai heihai zen hi. Tua hi napi-in Chivu ah Chandrakirti a gualzopa bangin a phawkna foundation park i hon'sak pen uh ngaihsun thei le'ng maizumhuai mahmah hi. I pu i pate' kha dahin kap ding a, maizum in etna ding thei lo ding uh hi. I gam i leitang hu leh kembit dingin kamciamin kawlciang a tawite nangawn a phun a pau ngam om loin a et hithiat mawk uh pen gal leh sa mai-ah zong hong en hithiat bekin hong hu hong kembit het lo ding uh hi, cih Kawlgam Vaigam-ah kitelcian semsem hi. Chandrakirti Singh in 1857 kum in Sukte gam a simna bangah guallel lua kisa a galkapte taikeek gawpin amah nangawn na taisan liang uh a, amah a cing a galkap 20te tawh ni bang zah hiam khit nungin Imphal khuanung tun pan hi. Tedim khua sim dingin January 1857 in Meiteite mi 1,500 kiim kuansuk uh hi. A kuan lam-un, Innpipa Kam Hau saihate a tang ding leh Kam Hau’ zi Ciin Ngul (Phuaizang Guite) a luppih masa ding kituh-in a buai ngeingai uh hi. Hih bang thu a zak phetin Ciin Ngul khasia mahmahin hih la a phuak pah hi:
𝘢. 𝘡𝘢𝘯𝘨 𝘷𝘶𝘪𝘴𝘢𝘪 𝘭𝘦𝘩 𝘬𝘢 𝘴𝘢𝘬𝘥𝘶𝘢𝘯𝘨, 𝘥𝘰 𝘵𝘢’𝘯 𝘴𝘢 𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘩𝘢𝘸𝘮 𝘬𝘩𝘢𝘸𝘮 𝘦
𝘣. 𝘕𝘢 𝘢𝘸𝘪 𝘯𝘢𝘮 𝘢𝘸 𝘻𝘪𝘪𝘯 𝘢𝘸 𝘦, 𝘨𝘶𝘢𝘭 𝘢𝘸 𝘦, 𝘢 𝘭𝘢𝘸𝘮 𝘯𝘢𝘮 𝘢𝘸?
Hih thu a zak tak ciangun lung kikhatin Zomite' Tedim khua leh khua kiim khua pam, Sukte gam, Kam Hau gam leh Sihzang gam panin hong kikaikhawmin gal nang dingin Tedim khuamual lamah a kuan ngeingai uh hi. Thakhat thu-in Kam Hau' mite’n amau panmun ciat panin Meiteite tawlnga loin do-in a kap tak ciangun Meiteite lau-in a taikeek gawp uh hi. Chandrakirti' galkapte tampi tak si-in a dangte lehtai uh a, a galvan uh leh a nek a tak teng uh zong ek nusiatin a nusia uh hi. Sukte-te in zong Chandrakirti leh a galkapte deel zenin a nungdelh uh hi. Meitei gun a tun ciangun lei kidawh pen na kisat tan ahih manin cimawh uh hi. Hih kidona ah guallelh cih takin guallelin cimawh beidong leh lau leh ling kawmin a tai Meiteite a thaute uh Tuihazang tuili sungah khia uh a, amau zong tampi tak gun-ah kia-in lom sih leulau uh hi. Mi 1,000 khawng bek suakta-in Meitei gamah a inn uh a tungkik bek uh hi, ci-in Sukte-te' tangthu sungah kiciamteh hi.
Tedim gal kuante in Chandrakirti' galkapte nusiat leh khiat thaulawng 287 tak lui sung panin tawm uh hi. Tua hun-a kipanin Zo thau a nei hong kibehlap pah hi. Meiteite puak suk beete Meitei be kici a, a lopate pen Meitei lo kici hi. Meiteite in singtangmite ‘Hau’ hong cih uh ciangin Kam Hau mite hong cihna uh na hi gige hi. Alexander Makenzie’s North East Frontier of Bengal p.164 ah a genna panin Manipur Political Agent A. Mc Cullock in bel ‘Meiteite guallehna pen a meidawi luat man taktak uh hi’, (sheer cowardice) na ci hi. A Leng Mangpa uh Chandrakirti nangawn nusia-in taisan uh a, ni tam lo khit ciangin a cing mi 20 tawh inn tung hi. Sukte mite khat in hih bangin la phuak hi:
𝘢) 𝘒𝘩𝘢𝘯𝘨 𝘢 𝘷𝘢𝘪𝘮𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘪𝘮 𝘭𝘪𝘢𝘯,
𝘣𝘶𝘯𝘦𝘦𝘮 𝘬𝘢𝘪𝘬𝘶𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘦,
𝘒𝘢 𝘴𝘪𝘯𝘨𝘬𝘢𝘸𝘪 𝘢𝘩 𝘩𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘸;
𝘣) 𝘗𝘩𝘢𝘪𝘻𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘶𝘯𝘦𝘦𝘮 𝘯𝘨𝘢𝘬𝘩𝘢 𝘮𝘦
𝘎𝘶𝘢𝘴𝘪𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘸𝘪 𝘢𝘸 𝘩𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘸, 𝘣𝘶𝘯𝘦𝘦𝘮 𝘯𝘦.
Kam Hau' pa Khan Thuam in ama' khan' lai-in Zomite leitang (Sukte gam) Falam am leh Meitei gam dong huamin na keek zo ahih manin zai mahmah hi. Khan Thuam in a siah (tax) kaih zawhna gamin a huam khakna a zaina thu a la phuahna ah hih bangin na ci hi:
𝓢𝓮𝓽𝓪𝓪𝓷𝓰 𝓴𝓪𝓲𝓱𝓷𝓪 𝓼𝓪𝓴 𝓬𝓲𝓪𝓷𝓰 𝓣𝓮𝓲𝓶𝓮𝓲,
𝓚𝓪 𝓱𝓲𝓪𝓵𝓷𝓪 𝓛𝓪𝓶𝓽𝓾𝓲 𝓱𝓲 𝓮.
𝓢𝓪𝓴 𝓬𝓲𝓪𝓷𝓰 𝓣𝓮𝓲𝓶𝓮𝓲 𝓴𝓱𝓪𝓷𝓰 𝓬𝓲𝓪𝓷𝓰 𝓛𝓪𝓶𝓽𝓾𝓲,
𝓐 𝓵𝓪𝓲-𝓪𝓱 𝓴𝓪𝓶𝓴𝓮𝓲 𝓱𝓲’𝓷𝓰 𝓮.
Hih bangin i pu Zo suan galhang Kam Kam Sukte' pa Khan Thuam in galhang minam in a kiciamteh Falam leh Meiteite' kikal-ah "kamkei (tiger)" hi'ng na kici ngam hi. Ei hunin Zo suante in Meiteite' mai-ah kunin bia-in ui bangin i mei i khup mawk pen manta khal gah ne kha i hi hiam? Ahih kei leh nahtang to lawk ne kha i hi hiam? I pu i pate' kha dahin na maizum si in teh! Britishte'n zong a meidawi ngaitin a ciamteh uh Meteite leh Chandrakirti tu-in Zo suante' tungah a gualzawhna phawkna Chivu ah a foundation stone ding i hon'sak pen bang ngaihsutna nei i hi zen tam? Ahih kei leh Biren' development project Dahpa' khuang tum gingin hong bum hai gawp khin hi zaw ahi hiam? Manta khal gal ne kha i hi hiam? Ahih kei leh nahtang to lawk ne kha i hi hiam?
A Maharaja uh Chandrakirti in cikmah hunin a sik khak ngei loh leh Lushai Expedition (1871-72) hunin a kuan ngei lo hi napi-in Biren in Lushai Expedition hunin Chandrakirti' gualzawhna ciamtehna dingin tangthu phuamtawm leh zuau bulphuh in a kileh lumlet (distorted) zangin Zou Gal Memorial suang kiphuh ni December 19, 2017 in Chivu, Behiang ah Chandrakirti Memorial Park foundation suang hong phut uh a, Nov. October 14, 2022 in Chandrakirtiti Memorial Park a hong hon'na (inauguration) uh tawh i Zogam leitang hong guksakin hong laksak zo khin hi.
BEHIANG I CIH KUA SATSA KHUA HIAM?
Behiang khua pen Tuan Thawng Leivang Ngaihte in Behiang khua hausapa Langzachin Manlun' tungah 1922 in dangka Rs. 100 leh sial khat tawh "Behiang Range" a kicihna leitang teng hauhsakna za (chieftainship) a lei ahi hi. Tua hunin sub-divisional officer/south West len B.C. Gasper in hausazaa kipiaksawnna dingin "transaction of chieftainship" kici case case No.43/SW of 1922-23 tawh January 1, 1923 in Langzachin Manlun tung panin Tuan Thawng Ngaihte' tungah hauhsakna zaa piakna ding thukimna pia hi. Tua loin Assistant President, Manipur State Darbar (Hill) in B.C. Gasper's order vides case No. 444-South dated 28.1.23 tawh a thukimpihna pia hi. Behiang khua pen Singngat sub-divisional headquarters panin 24 kilometers a gamla Indian - Myanmar gamgi leitaw lam-a om hi a, India lam leh Myanmar gam-a Khenman khua kikal a om 2km a gol mi 1,000 kiim teen'na Zomite khua hi ci-in kiciamteh hi. Tuan Thawng Leivang Ngaihte a sih ciangin Behiang hauhsa za a tapa Lian Za Mung Leivang Ngaihte' tungah kipia hi
  • Tuan Thawng Leivang Ngaihte' hausazaa let sung: (1922-1957)
  • Lian Za Mung Leivang Ngaihte' hausazaa let sung (1958-1973)
Lian Za Mung Leivang Ngaihte hong sih ciangin a tapa Thawng Son Mang neu lai mahmah napi a tapa' tungah ama' thukimna bangin Lian Za Mung Leivang Ngaihte in hausazaa na pia hi. Thawng Son Mang pen neu lua lai ahih manin Inndongta (Family Household Council)-te in thukhensatna nei-in Tuan Thawng Leivang' sanggam tum pen Cin Kam' tapa Pau Do Mang in hausa len hen!, ci-in inndongta in thukimna nei uh hi. Thawng Son Mang in 1980 in special power of attorney zangin a hauhsakna taisan/nusiatsan (abdicated) ding maw ahih kei leh Pau Do Mang' tungah hauhsakna pia ding maw cih thu nam nih teel ding a neihte uh lakah Pau Do Mang' tungah hauhsakna piak ding teel uh ahih manin Pau Do Mang in Behiang hausazaa hong len hi, ci-in Wikipedia ah kiciamteh a, Pau Do Mang in 1980 in Behiang hausa hong len hi (Tel khialh a om leh kimaisak ni. Behiang khua tangthu ka muhna records om banga kong gelh sawn hi bek hi). Government of Manipur Pau Do Mang Leivang Ngaihte' tungah vide order by the Governor of Manipur No. CHCH/4/86 date 12.2.2004 (published in the Manipur Gazette Extra Ordinary No. 396 date 18.2.2004 and No.CHCH/4/86 (Pt) date 5.12.2006.57) tawh Behiang hausa Pau Do Mang hi, ci-in ciamteh hi.

BORDER TRADE CENTRE APPROVED BY UNION GOVERNMENT:

Khenman khua pen Myanmar panin Behiang tawh India gamgi-a om khua kinaih pen hi. Kum tampi sung kumpi phalna om lopi-in Myanmar leh Behiang kikal-ah gamgi-a sumbawlna (border trade) kinei hi. Behiang ah khantohna ding nate (infrastructure) kisapna hangin sumbawlna khangto mel lo hi. Tua ahih manin sumbawlna leh Indo-Myanmar border trade hoihna ding ngimna tawh Central Government of India in 27 May 2012 in Integrated Check Post (ICP) kici Behiang ah bawl dingin thukimna bawl a, October 3, 2012 in State's Minister of Commerce and Industry Konthoujam Govindas leh MLA of Singngat, GS Haupu in uliante (officials) kithuahpihin, Union Government's Look East Policy tawh Border Trade Center bawlna dingin leitang bang teng awng (available) hiam cih a enkhia dingin Behiang va pha uh hi. Hih ulian team-te in trade centre bawlna dingin leitang 10 acres sung bawl dingin thukhensat uh hi. Tu dong trade center bawlna kipan nai lo a, a sum lut ta hiam, a lut sunsun teng kinetummang khin gai hi zaw hiam cih bel ka thei kei hi. I makaite in makaizaa sazuk in a ki a puak ngaungau bangin pua-in, mipite lah hamphatna ngah theihna dingin thuneite kinawh ngam lo ahih manin manin tu dong trade centre bawl kipan thei lo zong hi kha ding hi.
Behiang tangthu en pak le'ng, Talpakte tawh kizopna om kiuhkeuh lo a, Center Government nangawnin Border Trade Center min dingin Hindi kumpite min hong phuahsak lo napi-in a park min dingin Talpakte' kumpi khangthu ciamtehna dingin Chandrakirti park cih min hong phuah sese ngiau mawk uh bang deihna hi ding hiam? Kua teng phalna tawh Zo min leh Zokam zang lopi-in Talpak kumpi khat phawkna dingin Chandrkirti Park cih dingin thukimna kipia hi mawk hiam? Manipur State Government in bang deihna nei-in Chandrakirti Park ci sese hiam? Tua PARK bawlna dingin Manipur Government in sum (fund) hong piakte Centre Government sum zang kieuhkeuh loin Talpakte bek aituam sum (private fund) zangin a park bawlna dingin Chandrakirti Memorial Fund a zat manin ama min tamsak uh hiam? Talpakte tung panin sum kua tengin tawl khat sung gilpi puakna dingin valh tumin i gam zuak Judas suak kha uh a, Chandra Kirti Park cih dingin thukimpih uh hiam? cihte ngaihsut tham cing ka sa mahmah hi.
Hih bangin min, mual leh gam etc etc min i phuahna dingin i khangthu ah pu leh pa, mi minthang, galhang leh Zokam zat ding thei zo mahmah lo i hi hiam? Zomi min leh kammal om lo bangin Talpak kammal leh min peuh zatzat pen ei leh ei kineusakna lianpi hi a, a demography, landscape a kilaih pah sam loh hangin a historical leh political lamsang en le'ng Talpakte khut sunga kipiakkhiatna (surrendered) lianpen hi cih i phawk ding kisam hi. Lamka khuapi tu dong Talpak kumpi Churachand Singh phawkna dingin Churachandpur (Churachand' gam) i cih zong laih hun mahmah leh hun khin mahmah ta napi Ima Bazaar, Chandrakirti Park cihte i neih sawnsawn pen sila lungsim paai vai, namdangte nengniam ding utna leh ei leh ei i kilaptoh lohna a kilatna leh pulakkhiatna hoih pen hi cih i phawk ding kisam mahmah hi.

India gam pen dictatorship leh majoritarian tawh ki-ukna gam hilo a, mipi deihna banga ki-ukna (republic) ahih banah tualsuakmite (indigenous people) leh minam tawmte (minority) rights lim takin kumpi in hong humbitsakna gam ahi hi. I indigenous rights leh minority rights thei nai lo i hi hiam? Ahih kei leh i indigenous rights leh minority Talpakte khut sungah sum tawh zuakin piakhia ngam ding i hi hiam? I piakkhiat manin tangpi tangta (public; common people) mite in bang hamphatna ngah hiam? Mimal phattuamna dingin i makai khat leh nih te'n i indigenous rights leh minority rights hong zuaksak uh a, i indigenous leh minority humbitna ding rights sumh ngamin Talpakte mai-et bawlna ding, i leitang uh hong zuaksaksakna dingin a kikhekpih (exchange) uh leh mipite in kiphinna leh lungphona (demonstration), leh social boycott i bawl khum theihna dingin India ah political rights kinei hi, cih zong i phawk ding kisam hi.
Behiang khua leh a kiim bek hi loin Myanmar gam sunga i Zomite teen'na Tongzang Township kuam teng nangawn-ah Talpak thau tawite a dim a ha-in hong lut ta uh a, ngia tuuvun silh bangin i mi i sate lakah om in, zavom (opium) nangawn suakta tawkin ciing uh hi, cih thu kizaza ta hi. I leitang uh hong keek nuamin tualsuakmi kim lai peemta mi suahsak ding ngimna in Aug.28, 2015 in Manipur State Assembly in 3 Bills a passed manun luang 9 khamin, inn pawl khat kihal gawpin, Talpak te'n Zosuante tuu leh keel bangin hong khenna dingin a hanciamna uh mangngilh ta i hi hiam? Mailam hunah i Zominte nangawn Talpakte min Chaoba, Chauthoi, Ingocha, Khamba, Thoibi, Thoiba ci-in i Zo min uh phuakin i laih khak ding uh maizumhuai mahmah ding hi. Ka min pen pa Lian Za Thang Hatzaw in hong phuah Thang Khan Lian hi a, Talpak min tawh laih ziau le'ng Talpakte ka suah pah loh hangin ka min a za kha te'n Talpakte hong sasa ding uh a, utong va-ak a kineih ka suah hangin ka sisan ka laih theih tuan kei hi. Zosuan namke tuamtuamte teen khawmna ah Talpak kumpi park bawl ding bang lungdam lua peekpak i hi hiam?
1875 in British te'n a phalna om lopi-in i pu Kam Hau' ukna gam sim dingin Talpak kumpipa in a galkapte hong sawl bangin Talpakte kiangah bawng hon bangin hong lut un, ci-in i sapna/muakna dinga Chandrakirti min tamin park phuak i hi hiam? I tangthu en kik le'ng, a pa Go Khaw Thang' pu la dingin Pu Sum Kam' makaihna tawh Manipur phaizang ah gal do dingin honpi khat kuan suk hi. Pu Sum Kam in a pa mante lakah a makai Chandra Kirti' Major Thangal a piakkhiatna (surrendered) dingin a nget kihta-in 11 March 1875 in  kilemna bawlpih a, Treaty of Sanjenthong kici hi.

I ukpite tawh gal kidona ah a khan' sung a guallel den, a lehtai Talpak kumpi Chadrakirti' min pahtawina dingin Behiang ah park bawlin, suangphut i hi zen hiam? Pu Sum Kam kihta a thau, suai kuang (golden plate) leh khamenchep (tomato soup) piapa leh Zomite sim ngam loin ngimngim leh ngian (deception) zanga pu Go Khaw Thang hong thahsak Chadrakirti pahtawi ding i hi hiam? "Dou gamzang a lunmang khakin aw, Lung na deih teng tawh simlei lumsuang in po ve aw, Mi singta'n lumbang na vel hen la, Tuan simthu leibang na lel ve aw," ci-a gualzawhna lasa i pu Sum Kam neusakin, Talpak kumpipa laamto ding maw? I pu i pate neusakin, i pu i pate kihtapa khangthakte in laamto-in pahtawi ding maw? Zomi leh Zogam lehpei-in a zuak Judas kisuaksak khin mang liang ding maw?
CHANDRAKIRTI PARK TAWH KISAI A THUKUPNA
Hih Chandrakirti Park tawh kisai Archeological Survey of India sungah a gelh lut dan uh hih bang hi:
Meitei narrative:
1. Lushai Expedition (1871 to 1872) kikal a galsimna leh gualzawhna pen Meitei galkap Majors nih - Balaram Singh leh Thangal cihte makaihna hi, tua banah British Political Agent in a kithuahpih hi (ci-in distorted history na gelh uh hi).
2. Hih galsimna ah Lusei khua 112 zo uh a, hausa 4 galmatin kai uh hi, ci uh hi.
3. Luhai Expedition hunin Lussei hausate tunga gualzawhna pen Meitei Kumpi Chandrakirti gualzawhna hi, cih a ciamtehna dingin Chivu ah suang phuh kibawl hi, ci-in kigelh hi. (Lushai Expedition hunin British galkapte gualzawhna leh minphatna guksakin, Lusei hausate tunga gualzawhna pen Chivu leitang zong a va sikkha lo Meitei Kumpi Chandrakirti gualzawhna hi, ci-in a a ciamtehna dingin Chivu ah suang phuh bawl uh hi ci-in kigelh hi)

Factual historical record:
1. Hih galsimna pen Meitei kumpi strategic plan leh expedition hi loin Lushai Expedition kici pen Luseite in Assam a va sim leh buluhna uh-ah British mi galmat in a matte uh hutkhiakna dinga Britishte strategic rescue plan leh expedition hi zaw bek hi.
2. Lushai Expedition ah Meitei galkapte' makaihna hi deksuai lo a, General Brownlow in Chittagong side lam panin right column na makaih a, General Bourchier in Cachar lam panin left column a makaihna nuai uh-ah galsimna hi. Hih munah Meiteite a kigen khakna pen Manipur a British Political Agent General Nuthall in Meitei galkapte bangzah hiam tawh General Brouchier portion backup ding bekin a kuansak "REINFORCEMENT" hi lel uh hi.
3. Tua banah, hih pen Manipur sovereign country danin Luseite a va zawhna uh hi dek suai lo a, British subject nuai-a om Manipur pen Britishte in reinforcement ding bekin a zatsak uh ahi hi.
4. Tua banah, a poimawh pen ahih leh Manipur kumpi gam gamgi ciamtehna (boundary marker) dingin a na kibawl hi loin, hih hun lai-in Lushai Hills hi a, Britishte thupiakna nuai-ah kalsuanna uh-ah eimi khua om ahih manin va sikkha-in camp a sat pakna uh sih or ci khuk omna Chivu kici hi.
6. Tua banah Meiteite in Raja Go Khawn Tthang ngian leh zuaukhemin a salmatna (treacherously captured) mun uh cih Carey & Tuck, The Chin Hills, Page No. 123 leh Alexandar Mackenzie' gelh "The Northwest Frontier of Bengal" sungah kimu thei hi.

Zomite pen ngalkhaat hapaak dawkkhia sa a tum kik lo a bang minamte hi hang. George Santayana in, "A beisa hunte phawk thei lote in a beisa mah sunzom (repeat) ding uh hi," a cih mah bangin a beisa hun-a i tangthute ah i hih khialhnate i diksak theih mateng tangthu khial mah a sunzom to ngekngek dingte ihi hi. Hai leh mawl thuahkhawm kei ni. Hai pen phamawh lo a, mawl pen a thoihna ding zatui om lo ahih manin poi mahmah hi. I mawl luat manin i pu i pa satna min singdang i meelmate pia ngam ding maw? I pu i pate' min zang loin melmate min tawisang ding maw? Zomi ngalliam tawisang dingte laamto loin Zonamkhandal Talpakte laamtote a ci khah ma-un manlang takin kiteelna ah teelcing nawn loh a, a lapsang nuam uh Talpakte lakah sawl suk mengmeng a zatui hoih pen hi kha ding hi. Ngia tuuvun silh leh tuu i khentel theih kei leh i theih loh kalin ngia in hong balzan ding a, hong ne ding hi. I thupi sim loh hangin "Su neu zong supi suak sei hi (thu neu zong thupi suak thei hi) cih mangngilh kei hi.
Ei leh ei i kineusaksak a, namdangte i laptohtoh leh minthang kei mawk ni ei. Ei leh ei kizuakzuakin ei leh ei kilaamto loin namdangte laam toto-in, ei leh ei ki-it loin angsung ding bek khualna hangin i gam i lei bek hi loin a mite zuakin khenkhen le'ng khantoh lam sangin niamkiatna lam kimanawh ding a, a sawt loin minam mangthangte kisuak ding hi,cih i phawk hun ta hi. Zomi aw, khan'lawh hun ta. Zomite hanlungciam khangto diam. Zuaumi hilo in Zomi sisan mah tem bang paai ciat ve ni aw ciin leh tuai aw. I pu i pa' phuhsa gamgi keek loin khin kei ni. TAKKHEH!!!
Gen khialh om leh kimaisak ni. Awlmawh luatna leh vei luat man tawh ka ngaihsutna kong sungkhiat hi bek hi.
Lungdam.
Thang Khan Lian
References: Manipur Past and Present -III (page 294), Alexander Mackenzie' Northwest Frontier & History of the Relations of the Government of with the Hill Tribes of North East India; Carey and Tuck @ The Chin Hills; Wikipedia, Business Standard News