AFGHANISTAN AH US LEH A PAWLTE GALDONA A BEISA ET KIKNA LEH TRUMP' GEELNA THAK ETNA
Aug. 23, 2017: Al-Qaeda leikhamang Bin Laden in Sept. 11, 2001 (9/11 attacks kici) in Afghanistan pansan in US suam hi. Tua hun lai-in Afghanistan pen Talibante ukna nuai-ah na om hi. US President Bush in Taliban ten Bin Laden a apkhiatna dingun ngen in, hunciam pia hi. Tua hunin al-Qaeda leh Taliban pen phin leh khau bang ahih manun Taliban ten Bin Laden piakhia nuam lo uh hi. Hih thu hangin US in a pawl hoih teng UK, Canada, Canada, Germany leh Talibante langpang Northern Alliance kici thau tawi pawl tuamtuam tawh kipawl in October 7, 2001 in UN Security Council Resolution palsat in Afghanistan hong sim uh hi. August 2003 in NATO gam 28 ten Afghanistan gam-a galdo US leh a pawlte hong panpih uh a, NATO in International Security Assistance Force kicite hong makaih hi. (Al-Qada pen Afghanistan gam panin Soviet galkapte do dingin USte CIA ten galvan leh training a piak uh a uinote hi).
17 December 2001 in US leh a pawl ten Taliban ukna kumpi (regime) hong laihkhia zo pah uh a, a ngimna bangun kithahna democracy (bllody democracy) tawh Afghan gam laih in, galphual mun tuamtuam ah hong bawl uh a, mi gam sim in opkhum galkapte (occupying forces) hong suak uh hi. US leh a pawl ten a uino uh al-Qaeda makaite leh Taliban makaite mat ding thudon loin Afghan gam nuam takin ukkhum hithiat a, galphual in zat ngitnget ding a ngaihsut hangun a gul vakte un hong tuk kik ciangin tualgal lianpi hong suaksak zawsop uh a, cik mah in a om ngei lo ISte hatna mun hong suaksak beh zaw lai uh hi. ISte hong lut beh lai leh Afghan gam ah sawt a om theihna ding uh a geelna uh zong hi kha mawh lo ding hi. Afghan gal pen US leh a pawl ten tung lam panin a do vive pian uh ahih manin 2016 dong galkap 3,407 (thupiang khempeuh a si, 2,807 (galdona ah si) pan uh a, United States: 2,271, UK: 554, Canada: 158, France: 89, Germany: 57, Italy: 53 leh adng dngte 321 bek si ta uh a, galkap 22,773 liam ta uh hi. Afghan kumpi' galkap 21,950 si a, Northern Alliance galkap 200 si a, nautang 31,000 (2001–2016) sih lawh ta hi.
KUA TEN BANG GEN:
Oct. 7, 2001 in George W. Bush in, "Galdona pen mun tuamtuam ah kido ta, hong pawlpih zong gam tuamtuam om hi. Galdo i khawlsan lo ding a, i gim ngei kei ding a, i tuk ngei kei ding a, i lel kei ding hi. Kilemna leh suahtakna in gualzawhna ngah in, kilemna leh suahtakna hong om ding hi," ci-in a gen thu khat beek a tangtung om nai lo hi.
December 2009 in Obama in Commander-in-Chief ka hihna tawh i gam meetna ding kisam ahih manin US galkap 30,000 Afghanistan ah kisawl beh ding hi. Kha 18 ciangin (gualzo ding cih lamen ahih manin) galkapte inn hong ciah kik ding hi," ci-in gen hi. Galkap 30,000 kisawl beh ten gualzawhna mel bangmah ngah lo uh ahih manin Iraq, Libya leh Afghanistan galdona a geelna gensiatna tuak ngeingei ahih manin a hun bei kuanin US galkap tampi lakkhia hi.
Jan. 11, 2013 in Trump in, "Afghanistan panin pusuakkhia ta ni. I galkapte pen amau galdona a sinsak uh Afghan galkap ten a thahthah banah sum billions a mawkna in kisuplawh khinzo hi. Na man lo! US lam kik ni ci-in ot hong kipan hi.
June 14, 2014 in ama pianzia ngeina bangin a thugen laih kik a, "Note hangin (US galkapte a genna) Afghanistan ah Talibante hatna kibengdai zo uh hi. Note hangin Afghanistan ah kilaihna hun (transition) piang thei ahih manin hih thu hangin nong ciah kik thei ding uh hi," ci hi.
Aug. 21, 2017 in Trump in presidential campaign a bawl lai-in USte gamdang ah kigolh leh kumpi laih kikhawlsan ding hi ci-in a kamciamna palsat in, "I galkap ten gualzawhna dingin galdo ding uh hi. Gualzo dingin i do ding hi. Gualzawhna i cih a khiatna kitel mahmah hi. Gualzawhna i cih pen i galte suam/nawk ding, ISte phiatmang ding, al-Qaeda-te satzan ding, Taliban ten Afghanistan a lak ding uh dal ding, US gam terrorist attack hong kibawl ma-in dal ding," cih hi ci-in a kam cidam lai lel ahih manin a ut bang teng awngawng lai a, ISte kha khat sunga leitung panin phiatmang dinga kamciampa in kha guk sungin a galdona ah nautang a thahna uh zak ding tam zaw den hi.
Geoge W. Bush leh Obama in Afghanistan (Iraq zong kilamdang lo) ah US galkapte galdo dingin a sawlkhiat un geelna sangpi leh lametna lianpi a neih hangun American mite leh leitung mite muh ding bangmah semkhia zo loin, a kilamdanna bangmah piangsak zo tuam lo uh hi. Afghanistan gal pen gal tangthu (war history) adingin a sawt pen hi a, US leh NATO ten kum 16 bang a galdona uh dahpa lo kho bang den napi zanin Trump in "Aghan War new strategy" kici galdo ding dan thak a genna gualzawhna leh galte dona ding gen bel in nei a, galkap 4,000 kisawl beh ding hi ci-in a pulak hangin hih galkap kisawl thakte pen Afghan galkapte training leh hilhna hoih (advise) pia ding hi leltak uh hi. Galkap kisawl beh dingte sim loh US galkap 8,400 leh NATO galkap 12,000 kiim Afghanistan gam ah om lai uh hi.
Trump in Afghan gal do dingin pawl deih beh a, "Afghanistan bitna ding leh khona dingin India in a hanciamna kipakta hi. Ahih hangin sum leh khantohna dingin Afghanistan huhna a piak beh ding kideih hi," ci-in Japan, South Korea leh Germany tungah huhna a kalhna bangin huhna kalh hi. India pen US adingin sum bawlna lam ah a lianpen 9na hi a, nung kum in trade surplus pen $26 billion tak tungzo hi. Afghanistan ah India a golzaw in kigolh dingin Trump in a cial manin Pakistan thangpai mahmah leuleu hi. South and Central Asia at the Hudson Institute a Director leh South Asia tawh kisai laibu tampi gelh leh US gam-a Pakistan Ambassador lui Hussain Haqqani in, "Trump' thugenna panin South Asia ah US policies huaiham lua hi cih kitel a, US in Pakistan pen a pawl (ally) bangin ngaihsun in India pen a lawm bangin a tuat hi napi tu-in India pen US pawl bang leh Pakistan pen US gal bangin gen a, Afghanistan ah India kigolh dingin a zol manin Pakistan lauthawngsak hi. US policy pen carrot and stick (ankam bulbawk leh ciangkang) hi a, ahih hangin ankam bulbawk a nak zatna panin ciang nak zak zawk ding cih a policy laihna hi. Pakistan pen buaina bangin Trump in hong tuat hi," ci-in gen hi.
Sau lua ta ahih manin a maan ah 2009 panin 2017 kikal Afghanistan ah US leh a pawlte kigolhna hangin nautang sihna tuak nakpi takin a khanbehna ciamtehna chart leh NATO in 2014 in galdona kizo ta hi ci-in galkap a khiam khit nung nautang si kibehlapna leh gualzawhna pen mual mong et tawh kibawl lai hi cih kitelna na en mai un (a eng sunga nambat tuangte a si zah, a vom sunga nambat tuangte a liam zah hi). Afghanistan pen gen loh in thu mu theite adingin kum zalom 21 adingin USte Vietnam gal suak hi cih kitel ta hi.
Source: The Hindu; Al Jazeera; Wikipedia
@Thang Khan Lian