CORONAVIRUS HANGIN US IN IRAQI KURDISH REGION SUNG CHINA KHUT SUNGAH KHAHSUAH KHA THEI HI: ANALYSIS
July 16: Coronavirus pandemic in China ten medical aid (zatui tawh huhna) zangin Iraq gam leilu lam-a oil leh gas tamna Iraq' semi-autonomous Kurdish region of northern Iraq (KRI) sung teng amau thuneihna khut sungah a koih theihna dingun hunpha ngah uh hi. March 8 in Chinese govt. in Kurdish Regional Government (KRG) in KRI region sungah Covid-19 virus kizelh ding a dona dingin KRI ah face masks 200,000 pia hi. Tua khit zawh a nipi kal kikte ah Chinese govt. in medical aid a sawl behte lak personal protective equipment (PPE), medical devices and COVID-19 testing kits nam tuamtuam kihel hi.
China in hih bangin KRI region sungah medical aid a sawlte hangin KRI sunga teeng mite lungdam mahmah uh hi. Gentehna dingin, April 20 in Erbil ah Chinese Consul General len Ni Ruchi leh KRG Health Minister Saman Barzinji in Chinese govt. in medical aid huhna a piakte a pulakna dingun news conference nai khat sung tak nei uh hi.
Erbil International Airport ah China in medical aid pua dingin a sawl van puakna vanleng (cargo plane) mai-ah Ruchi in, "Hun haksat hun in Kurdistan region mite adingin China gam na lawm ding uh ahi hi," ci-in gen hi. Covid-19 virus hangin buaina a nasiat saan lai takin KRI local TV channel ah Chinese Consul General Ruchi kidawk a, Kurdish mite in a virus a dal dingzia uh hilhna hoih pia hi. Tua bek hi loin China in KRG huhna dingin Kurdish region sungah medical team sawl hi. Ni li sung Chinese doctors ten local hospitals munte va pha uh a, China gam-a Covid-19 natna ngah a kep a khoi ziate uh Kurdish doctors-te kiangah panel a neihna uh-ah a tuahna panin a sinte uh hilhsawn uh hi.
Covid-19 buaina (crisis) hun lai-in Chinese companies ten zong Kurdish region sungah huhna pia uh hi. April 1 in Beijing-based oil and gas resource development company China Oil HBP group in face mask 30,000, Covid-19 test kits 5,400 KRG tungah huhna pia hi. China gam phuankhiapa Mao Zedong' political thoughts in Kurdish freedom movement nakpi in a zap zawh hangin Sino-Kurdish relations pen thak suak mahmah lai hi. 2003 kum in Saddam Hussein' govt. a kilotthal khit nung panin China in Iraqi Kurds mite tawh diplomatic leh trade ah kilawmtatna leh kizopna taktak nei pan hi.
A khuanungin Iraq president hong suak tua hun lai-in Patriotic Union of Kurdistan (PUK) makai Jalal al-Talabani in August kha bul 2003 in China va zin hi. Tua khit nungin PUK leh Kurdistan Democratic Party (KDP) delegations zong China gam-ah va zin uh hi. Hih bangin Kurdish makaite in China gam a va sik manun senior Chinese kumpi uliante in zong a thuk kikna dingin KRI region va pha uh hi.
December 2014 in Iraq gam-a ISIL (ISIS) group hong hat saan lai takin China in Kurdish leh KRG regional a gupna a lahna dingin Erbil ah Chinese consulate general hong hong uh a, hih bang hun laihuai hun in a lauhuaina sangin economic ah a hamphatna ngahna dingin sum ngamin Chinese delegates sawl veve hi. Tua hun in KRG in namgimtui (oil) tamna Kirkur province sung ISIS khut sung panin laksak khin zo uh a, Turkey tawh kizom dingin ni sim in oil 400,000 piangkhiatsakna dingin a namgimtui khukpi ah oil pipeline thak bawl hi.
Nung kum panin China in KRI region tawh a kizopna hong khauhsak hi. April 2008 in Communist Party of China (CPC)' Central Committee panin Li Jun in Erbil va pha a, KRI President Nechirvan Barzani in Beijing a phakna dingin official in cialna bawl hi. Li in Barzani kiangah, "China' President Xi Jinping in Kurdistan Region in terrorism a dona leh Islamic State (ISIS) a zawhna hong ciamtehsak hi," ci hi. Tua khit a sawt lo August kha-in Erbil a Chinese Consul Ruchi in video message panin official Facebook page zangin consulate a hon'na nei hi. Ruchi in Kurdish pau in, "Chinese govt. in KGR tawh relations neih ding ngaklah hi," ci-in Kurdish mite Chinese ten tanglai hun-a Silk Road hun pen panin a ciamtehhuai kilawmtatna na kinei khin zo hi ci-in gen beh hi.
October 2019 in Kurdish political education NGO' Chawy Kurd Center for Political Development delegation in Chinese govt. in Sino-Kurdish kizopna bawlna dingin a cialna bangin China gam va pha hi. October kha mah in Chawy Kurd Center for Political Development (KRC) in President Xi in governance, economic leh leadership tawh kisai ama ngaihsutna pansan in a gelh volume nih a pha "China's Governance" bu khenkhia hi. October kha sung mah in Erbil' Salahuddin University ah KRC' first Chinese language department a hon'na nei uh hi. Tua khit November 2019 in a khat veina dingin Chinese cultural and commercial centre zong KRI region ah a hon'na kinei kik hi.
China in Kurdish region tawh relationship neih ding a hanciam hangin tu nai diakin a ciangtan a nei leh a min bek ahi hi. Ahih hangin Covid-19 hong kipat khit nungin China in KRI region tawh relationship thuk zaw leh zai zaw a neih theihna ding hunpha hong ngah banah hun haksat hun in strategic partner thahat hong suak thei ding bang ta hi.
Covid-19 crisis hun sungin Kurdistan region sungah China liim a hoih lam in hong kilang hi. Tua ma ni dangin bel Kurds nautangte in China pen a van bawl kimante leh quality hoih lote a zuakkhia (exporter) bang bekin ngaihsun uh a, Kurdistan region sung adingin economic leh structural supports a kitangsap mahmah hun lai-un global power gam in ngaihsun kha lo uh hi. Ahih hangin tu-in Kurds mi a tam zawte in China pen Middle East political arena ah mailam hun adingin KGR' international maban adingin kimanna a nei leh a vanglian gam khat hi cih a phawkkhia tam semsem ta uh hi.
China in Kurdistan region tawh a kizopna a thahatsakna hangin hamphatna a ngahna ding tam mahmah hi. A lawhcin' zawh leh KRG ah player min nei bek suak loin Turkey' thahatna dalna dingin in panmun hoih a suhsak banah sumbawlna (trade) ah hamphatna lianpi ngah ding hi. A beisa kumte panin Turkey gam pen China gam-a Turkric Uighur minority (Muslims) bawlsiatna thuak political organisations leh NGOs tuamtuamte adingin a bukna gam uh ahi hi. Turkic Uighur minority mite kibawlsiatna vai-ah Turkish government in international organisations leh gam tuamtuamte in China tungah sanctions a koihkhumna dingun nawhna bawl hi.
China in Kurdistan region ah Kurdish organisations tawh kizopna leh Kurdish rebel fighter a humbit groups a gupna hangin Iraqi Kurdish region sungah Turkey thuneihna kibehlap lam a manawh zel dal thei ding hi. China leh Kurdish organisations leh Kurdish fighter a humbit groups tawh kizopna taktak a kilang tangin a neih nai lian loh hangin China in mailam hun adingin political, economic leh cultural kizopna khauh Kurds mite a neih theihna dingin investment a bawlte manpha mahmah ding bang hi.
Iraqi Kurdistan region ah manlang takin China hong thuklut pen KRG adingin hunpha a suah hangin US adingin buaina suaksak hi. Bang hang hiam cih leh 1991 panin US pen Iraq gam-a Kurds mite tungah financial, security, military leh political support a pia tam pen ahi hi. Ahih hangin tu nai diak a kipanin Washington leh Erbil relationship a ciamteh tham dingin kisia khin zo hi.
2017 in Iraqi Kurds ten Iraq gam panin suahtakna ngahna dingin independence referendum kici vote khiatna a neihna uh-ah a tam zawte in hih referendum a thukimpih uh Iraqi govt. in upadi tawh kituak lo (unconstitutional) hi a cih khit nungin US President Trump in hih vai-ah Kurdish mite gum ngam nawn lo hi. Tua khitin US-backed Iraqi forces leh Iran-backed Shia armed groups "Popular Mobilization Forces" kicite in namgimtui khukpi Kirkuk panin Kurdish rebel fighters mite delhkhia uh hi. Tua khit kum nih khit nungin Syria gam-a vauna leh lauhuaina thuakin om den US in a kipawlpih Kurdish rebel groups fighters mite Trump administration in nusiatsan kik ahih manin Iraq gam-a Kurds mite thangpaisak mahmah hi. Hih thu hangin Kurds mite in US pen kipawlpih leh kilawmtatpih dinga muanhuai lo hi ci-in amau huh leh gum ding mi dang et leh zon hong kipan uh hi.
Tu in Kurdistan region sungah Washington minthan'na paak bangin a vul lai takin China in a meetna ding dok hong kipan hi. A tawpna ah Beijing in a strategy ban sau hun sawtpi kimang ding hong zakna leh KRI tawh economic, cultural leh political a kizopna khan'sak behbeh ahih manin hih region sungah global power thahat pen suak thei ding bang hi.
Iraq gam mun dangte ah citlahna leh lawhsapna tampi a tuah hangin US adingin Iraqi Kurdish region tu ni dongin state-building projects a neihte lak panin a lawhcing pente lak-a khat ahi hi. Tua banah KRI sungah natural leh human resources lianpi a om banah US leh a pawlte adingin geopolitical poimawh ahih manin hih kiim sungah China tawh a ki a kisituah khin US in China khut sungah KRG khahsuah nuam lo ding a bat hangin khahsuah kipan khin zo hi.
Hih bang hun lai takin coronavirus crisis hangin China adingin KGR sungah lampi poimawh a sawl theihna ding hunpha ngah a, US in zong zong hunpha mah nei hi. Erbil in public health emergency a neih lai tak ahih manin financial leh medical aid kicing huhna kisam hi. Namgimtui man a kiat banah Iraq in KRI region adingin national budget share khiamsuk ahih manin Kurdish enclave a cimawh hun laitak ahi hi. Hih bang hun in Washington in a liim kisia khinsa a puahphat kikna dingin Erbil tungah medical aid tampi a piak banah Iraq govt. in Erbil tawh financial agreement a neih theihna dingin a thuzawh kisam hi.
Ahi zongin tu lianin Washington in Iraqi Kurdistan region pen sep leh bawl dingin a awlmawh masa hilo hi ci-in ngaihsun kha ding hi. Tua bang hi napi-in Iraqi Kurds mite US in hong kinungthuap lai ci-in a kamciamna dingin a gamtatna tawh manlang takin a lahkhiat kei leh China in hamphatna lianpen ngah ding a, Kurdistan region sunga thukhensatna bawl (decision-maker) suak ding hi.
Hih analysis or article pen Middle East Research Institute ah Research Associate Yeravan Saeed ngaihsutna leh muhna hi a, hih news hong kiteina leh lakna mun Al Jazeera leh Zokam in a tei sawnte ngaihsutna hilo hi.
Source: Al Jazzera


