CORONAVIRUS SANGIN A KIHTAKHUAI ZAW BLACK FUNGUS THU TOM KIM
May 21: Pumpi nate lak panin i huih dikna lak panin natna (respiratory tract infection) a piangsak coronavirus cih i lim zak leh theih mahmah khin uh hi. Tua mah bangin i milip tawm tawh ki-en le'ng kamsiatna tawh a natna ngah leh si khin zo tampi mah i om khin zo uh hi. Coronavirus a reports masa pen 1931 kum pekin America gam-a North Dakota ah ak (chickens) ah "acute respiratory infection" kimu khia masa pen a, virologists Arthur Schalk eh M.C. Hawn in ''new respiratory infection of chickens'' ci-in a natna na hilhcian uh uh hi. A kimuhkhiat masakna pen China hi loin US gam hi zaw hi.
Tua khit nungin coronavirus a khauh zaw a nam thak, coronavirus im leh mel sun in a piang (variants or mutations) SARS, MERS leh COVID-19 cihte in leitung gam tuamtuam ah hong kizeel kik hi. Hih bangin corovirus variants thak piangpiang hi cih thu a ngaihsun kha vet ngei lo leh kantel lote in Covid pen "China-made virus' hi ci-in a bul a ba nei lo phuaktawm leh upmawh kigen kamdawn thu leng (rumours) bulphuhin conspiracy theories mutpu ten hong mut ziahziah uh hi.
China a hang om masa lopi-in a pum muhdah pong ten anti-Chinese propaganda leh consipary thoerists ten Wuham Viroogy lab. panin a virus hong kipan or tua munah a bawl uh hi, ci-in a upmawh, phuah leh zuau kigawm khawm teng tawh "China-made virus" hi cih hong mutna uh um pah henhanin Sente muhdah cihtakin a mudah pong mi tampi om hi. Aexander Pope in, "A little knowlege is a dangerous thing," a cih na man mahmah a, Asian origins mi tampi in hate attacks tuak uh a, nasia takin vuakin a liamna hangun zato inn ah lum liang bang om hi.
Tua bangin Chinese-made virus hi, ci-in a genna uh YouTube eh articles a khahkhiatnate uh panin mi khem bek hi loin sum tampi luak uh hi. US ex-President Donald Trump nangawn in "Kungflu or Chinese virus" ci-in hong mut behbeh ciangin tu dong ama nungzui leh a pawl Trumpism cult members ten um mahmah lai uh hi. Coronavirus cih 2010 bei kuan a kipanin za pan napi-in a thei lua bangin "Chinese-made virus'' ci miau in pum ngawh ngam pen , 'Thu tawmno kha bek theih pen kihtakhuai mahmah hi,'ci-in Alexander Pope' genna man mahmah hi. Covid-19 pen Sente bawltawm natna hilo hi cih a nuai-a hihcianna panin kitelcian mahmah hi.
"Coronavirus" cih a min Latin kammal "corona" a cih panin a kila sawn hi a, "kumpi lukhu" ahih kei leh "paakkual" ("crown" or "wreath") a cihna hi. A kammal pen Greek kammal κορώνη korṓnē (paakkual i.e. "garland, wreath") a cihna panin a kilasawn na hi sawnsawn lai hi.
Coronavirus cih a min phuakte pen ''human coronavirus" thu a kantel leh a sittel June Almeida leh David Tyrrell hi uh a, a kammal a masa pen 1968 kum in 'new family of corovirus'' min ciamtehna dingin virus thu lamsang a siam virologists informal group ten "Nature" cih jounal ah lai-in na khen khia masa pen uh hi. Coronavirus pen a lim leh a mel a kiahkhiatna electron microsopy panin a kimuhna virions (the infective form of the virus) panin a kimuhna bangin a min a phuah uh ahi hi.
Coronavirus a scientific min pen a group min ''genus name" ci-in 1971 kum pekin International Committee for the Nomenclature of Viruses (International Committee on Taxonomy of Viruses ci-in a kikhek kik) in na sang hi. Coronavirus a species nam tuamtuam hong kibehlap tuawh kituakin a genus (group) min nam i - Alphacoronavirus, Betacoronavirus, Deltacoronavirus, leh Gammacoronavirus ci-in 2009 na kikhen hi. Coronavirus a min kikhat a kilim zat (common name) pen subfamily Orthocoronavirinae sungah member khatpeuh genna in kizang hi. 2020 kum dongin coronavirus species nam 45 tak om ta hi cih kiciamteh (officialy recognised) hi.
CORONAVIRUS CIH MI A TAM ZAWTE IN I ZAK KHIT NUNG A VARIANTS NAM TUAMTUAM KIBEHLAP THAKTE PEN:
1. 2020 November in US gam New York ah a kimukhia B.1.526 (or 484 mutation)
2. New York mah a kimu khia masa B.1.526.1 kici (Wuhan, China ah a kimu khia a virus original strain sequence leh a mutation pattern a kici a lim leh mel thak a kiaihna a kibang lote lakah L452R kibang lo hi)
3. February 2021 in India ah a kimu khia B.1.617 a kici hi L452R mutation leh 484 mutation kigawm ahih manin tel khialhna hangin "double mutant" a ci zong om hi. WHO in B.1.617 eh B.1.617 sublineages dangte "variant of concern" ci-in ciamteh hi. B.1.617 hong kizelh ma-in B.1.617.1, B.1.617.2 eh B.1.617.3 cihte a vekpi-in India ah kimu khin hi. Hih teng mutations pen B.1.617 tawh kibang hi (+ few extras) Hih bangin coronavirus mutants tuamtuamte in India gam a nawhna hangin Covid pandemic second wave India gam in thuaklah pha diak sese a, gam tuamtuamte ah kizeelsawn ta ahih manin a patauhhuai thu hi
4. Nung kum UK eh Nigeria gamte ah a kimu khia masa B.1.525 kici a, E484K mutation pua hi.
5. Nung kum in Brazil gamah a kimu khia masa pen P.2 P.2 variant in a lunghimawhhuai E484K mutation zong pua a, ahih hangin eitungt gambup ah a case ki leh kizeel nai lo hi.
6. US gam-a California state ah a kimu khia masa pen B.1.427. B.1. 427 in L452R mutation nei hi.
8. California mah ah a kimu khia masa California variant zong a cih uh B.1.429. Hih California variant a kici in L452R mutation leh mutations dangte nei a, a lam tuam ah B.1.427 tawh kibatna nei hi.
Hih bangin coronavirus variants or mutations kibehlap semsem in a kilunghimawh mahmah lai takin India gamah Black Fungus kici hong laang kik leuleu a, mipil misiam tampi tak patausak hi. Zan nitak in TV ka etna ah Siavuan siamte holimna sungah Black Fungus natna ngahte a nasiat luat kei leh a kikepna (treatment) in Rs. 7-10 lakhs kikal bei hi ci uh hi. Online sung khawngah a uang gente in a nasia diakte Rs. 30 lakhs ciang bang thei thei hi, ci uh hi.
Black Fungus pen molds a kici tampi a kigawm khawm mucormycetes kici in a pian'sak natna hi. India gam Delhi, Ahmedabad, Pune leh khuapi gol tuamtuamte ah Covid-19 natna ngahte tung panin kimu kawikawi khin zo hi.
A natna a ngahte a kilahkhiatna a limte (symptoms) pen lu na (headaches), nakbing (nasal congestion), mai na (facial pain), mittang na (pain in the eyes), khuamuhna mansuah in mit mang;mittaw (loss vision), biang leh mitte bawk (swelling cheeks and eyes), leh nak vom in bawkin lawk khia lela thei hi.
A natna pen damlote kepna dingin a hormone uh a thahatsakna dingin zatui kizang steroid kici a kizatna hang, heath problems a nei khinsa leh natna a piangsak lungnote (germs) leh damlohna (sickness) dona leh damna dingin zatui nekna hangin taksa leh pumpi thanemna a piangsakte in thuaklah leh ngah nuam pha diak sese hi.
"Black Fungus or Mucorcymycosis natna ngahte a kikep kikoi pah kei leh lauhuai mahmah hi. a kikep pah kei leh a natna ngahte mai, nak leh mitte a lungno in ne-in hemsak ahih manin at khiat ahih kei leh tan khiat (mutilate) kisam a, a mit un khua mu thei nawn loin mittaw a suah ban uh-ah a khuak uh a lungno in buluhin khuak natna (neuroinfection) ngah thei uh hi,'' ci-in Begaluru khuapi-a Internal Medicine, Narayana Health City ah Consultant a sem Dr. Mahesh Kumar in gen hi.
Indian government Union Health Ministry in zan in Indian states ten Mucormycosis or Black Fungus natna Epidemic Disease Act 1897 thukham nuai-ah "notifiable disease" ci-in a ciamtehna ding leh government leh private health facilities, leh medical colleges khempeuh in MoHW eh ICMR in zuih dingin a khung guidelines tawh kituakin tawh Mucormycosis screening, diagnosis, leh management a patna dingun thu pia hi. Ko omna state Telangana leh Rajasthan state in Mucormycosis pen gam sung ahih kei leh kuam khat sungah natna kiawhsawn leh kizeel natna (epidemic) hi, ci-in tangko khin zo hi.
US Centre for Diseases Control and Prevention (CDC) in a tuatna a genna ah Mucormycosis or Black Fungus natna ngah mi 100 lakah 54 si zo hi (overall all-cause mortality rate of 54%) hi, ci hi. Black Fungus natna pen Covid-19 mah bangin a virus huih lak panin a kizeelsawn leh ngah theih natna (airborne infection) hi.
Gentehna dingin, Covid-19 global motatality pen gam khat panin gam khat ah kibang loin a natna ngahte lak panin a si zah a tamna leh tawmna gam kibang lo hi. Covid-19 mortality a niamna Timor-Leste gamah za lakah 0.2% bek tung a, a sangna Yemen 19.7% tak tung hi. US ah 1.8%, UK ah 2.9%, India ah 1.1%, Myanmar ah 2.2% tung hi ci-in gobal mortality rate data a ciamtehna ah John Hopkins University in gen hi.
Covid-19 mortality tawh teh dingin CDC genna ah Black Fungus mortality rate 54% tak ahih manin a lauhuai dan teh theih loh hi. I cidamna leh nuntakna pen eima kikep zawhna tawh i kikep theihna ciang om ahih manin lim takin kikep ding eima tavuan hi. Ei kikep theih lohna ciangte ah hong kem thei Pasian mah muang kawmin thungetna neih nakpi takin kisaan kul semsem hi, cih kilang hi. Tua loin i nuntakna leh cidamna pen dengdel mahmah a, mit phiat kal loin nat leh sih theih ziau ahih manin kiphatsak ngam leh kipummuan luat lenlan ngam huai het lo hi.
Hun beina ding nai semsem ta ahih manin Lai Siangtho genkholhna tangtung behbeh a, natna lauhuai zaw sem hong kibeh lai ding ahih manin a beisa hun sangin im takim kikep a kisap banah thunget hahkat semsem kisam ding hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs reports