GAL DONA IN NANGA HI LOIN TOPA' AA HI
Guah a zuk ciangin keek kia, khuaphialep leh van ging tawh kituahin thum duldulin ging damdam thei hi. A guahzu sangin a dangte a gin' ngaihzaw napi-in a guahtui kia bek man nei hi. Na zun na thak ciangin a sang sawm hi vet lo napi-in na taw lam panin pitpit putput
ci-in hong ging vatvat thei napi-in a veih kimanna nei lo hi.
Tua mah bangin ukna buluh junta dictatorship regime' security forces khuai bangin hong hang san laitak, a ngongtatna leh tatsiatna uh dawi gilo bangin hong laangin hong vilvil lai takin junta dictatorship regime langpangin a deih lo (anti-junta) a om mah bangin a na kigullukpih ngekngekin a kipawlpih leh a gum (pro-junta) a om ding mah hi. Thu lamdang a piang ngei lo hilo hi. A junta regime leh a gumte thawm a ngaih mahmah henhan hangin international law tawh kituak lo ahih manin sawt kimang zo lo ding hi.
Political society limlim ah ngaihsutna kibang kim cih bang a om thei ngei ding hilo a, ngaihsutna kibang lo tampi a om ding a ngeina mah leh a bukimsakna hi. Junta regime a pum gup, a simtham in a kigullukpih ngekngek a om mah bangin a lehdo taktak, a thu tawh a lehdo zong a om ding a ngeina hi.
Hih bang hunin nang lamah kua om, na lang ah kua om cih na khentel theih kisam hi. Laidin' (neutral) ning, ci-in sa lah sa lo, vot lah vot loin om theih hilo hi. Na pawl ding leh na lang ding na om kawikawi ding hi. Gamvai ah ngaihsutna a kikeel ki ngat kimlai mapang khawmin a kipumkhat pong hangin khedap langnih a khau kikhihtuah bulh khak mah bangin muktuk ding bailam zaw a, na ngimna mun tun' na zawhna ding dal leh nawngkaisak lel a, khau kikhihbawk leh kikai-ok gawp bang sak lel ahih manin tahum leh taang, ansi leh antak, buhpawl leh antak khentel theih kisam hi.
Democracy deih kua teng hi a, junta dictatorship regime mah nuam sa ngaungau-in democracy deih loin a langpang (anti-democracy) ahih kei leh junta a deih (pro-junta) kua teng hiam cih khentel theih kisam zaw hi. I gamvai ngaihsutna (political ideology) kibatpih teng tawh kipawl a, kikhaihkhop leh mainawt (mobilization) a kisam hi zaw bek hi.
Ei hong langpang den dingte political ideologies leh a movement uh va buaipih masak niloh ding hilo hi. Ngaihsutna khuak thak va guan' thei ding ihih kei buang leh zol zawh ding baih lo hi. Galpi Nihna hunin England Prime Minister Winston Churchill in, "Na paina lampi ah nang a hong tawng ui suang tawh na den niloh leh na tun'na ding mun na tung zo kei ding hi," na ci hi. Hong kihta ten hong tawngtawng lel ding uh hi. Tua tawh buai niloh kisam lo hi.
Ancient China hunin Eastern Zhou period hun lai-in a khang military strategy laibu minthang "The Art of War" kici a gelh Chinese general, military strategist, writer, philosopher San Tsu in: "Na gal kua hi a, nang kua na hi hiam cih na theih leh kidona za khat ah a muh theih dingin a piang; nasepna gah (result) na kihtak kisam lo hi. Nang leh nang kithei napi-in na gal kua hiam cih na theih kei leh gualzawhna na ngahna khempeuhah guallelhna/lawhsapna na thuak ding hi. Na galte, leh nang leh nang nang kua cih na theih kei leh kidona khempeuhah na guallel ding hi," na ci hi.
San Tsu' kammal in a khiatna thukpi nei ahih manin lim takin ngaihsut tham mahmah hi. Nang leh nang kitelcian lopi leh na gal kua hi a, a thanemna leh thahatna koi lai hiam cih theician masa lopi-in lawp vat man leh heh luat manin galdo na pat khak leh a guallel khinsa na hi hi.
French galkapmang Nepoleon Bonaparte in, "Humpinelkai (bangin a hangsan leh thahat) za khat galkap phuankhia/lamin, ui na makaihsak leh gal dona khatpeuh ah a humpinelkaite ui bangin si khin ding uh hi. Ahih hangin ui galkap za khat lamin humpinelkai in a makaih leh a ui khempeuh in humpinelkai bangin do ding uh hi," na ci hi.
"Ko thau tawi zawh kum tua zah tua zah pha khin zo hi; ko thaulawng leh galkap tua zah tua zah nei-in pha khin ung," ci-in a kum phazah leh a galkap thahatna uh (military power) uh kisialhpih thapai pong napi-in, galdo a kisap hunin a do ngam lo kipawlna pen humpinelkai galkap 100te ui in a makaih tawh kibang lel hi, ci-in Nepoleon in a gentehna tawh kibang pian hi. Ui bangin hamham a si thei bek lel galkap tawh kibat khak ding lauhuai zaw hi. Tangvalno David in a saili keekin suangtang khat bek tawh Filistia galkapmang Goliath a thah khit teh lau in a taikeek Filistia galkap honte tawh a kibang galkap tampi neih khak ding pen galphual ah kimanna ding om lo hi.
Gal dona ah zawhna pen ei aa hi loin Pasian' aa hi, cih phawk lopi-in nang leh na galkapte' thahatna na pum muan luat khak ding lauhuai mahmah hi. Topa in hong dopih kei leh gal dona a mawknapi - guallelhna hi. 2 Khang Tangthu 20:15 sungah: Tua ciangin amah in, “Judah gam khempeuh leh Jerusalem-a teng khempeuh, leh Kumpi Jehoshafat aw, ngai un. Topa in hih bangin note’ tungah hong gen hi: ‘'Kihta kei un la, hih a tam mi honpi hangin lungkia kei un; bang hang hiam cih leh galdona pen note aa hi loin Pasian' aa ahi hi," na ci hi.
Zekhariah 4:6-7a ah Zerubbabel' tungah vantung mi in hih bangin na Topa genna gen hi: "Galkap tam neihna hang hilo, nangma vangliatna hang zong hilo, keima tung panin na ngah vangliatna bek tawh na ma na tun' zo ding hi. Thuhaksa pente nangawn in na ma hong khaktan zo lo ding hi,” na ci hi. Galhiam hoih nono tawh i khuapite, i gam leh mite i hut sawm hangin, "Topa in inn lampih kei leh innlamte’ sepna a mawkna ahi hi. Topa in khuapi hutpih kei leh khuapi cingte’ cin'na a mawkna ahi hi." (ref. Late 127:1)
Mite in bangbang a geel zongin Topa’ deihna bang bekin a piang ding hi zaw hi. Na geelnate khempeuh Topa ap in; tua hileh na geelna bangin tangtung ding hi. Topa in na khempeuh ngimna nei-in bawl a, mi gilote nangawn siatna a thuak dingin a bawl ahi hi. Topa in a kihisak mite mudah a, amaute in gimna thuak hamtang uh hi. Thumanna leh cihtakna mawhmai ngahna hi a, Topa zahtakna siatna tawh kipelhna ahi hi. Topa’ deih bangin gamtatna pen galte nangawn lawm-a kaih zawhna ahi hi. Mihing in thu geel a, ahi zongin Topa’ deihna bangin kisemkhia hi. Kisaktheihna in siatna hong tuaksak a, kiphatsakna in pukna hong piangsak hi. (Paunak 16:1, 3-7, 9, 18)
Thuneihna na neih ciang, thau na tawi ciangin thahat lua kisa phahin phengtat kha kei in. Thahatna sangin lungduaina hoih zaw a, khuapi khat uk zawhna sangin eimah ki-ukzawhna hoih zaw hi. Mite in bangbangin ai a san zongin, a piang ding thu pen Topa’ deihna bang bek hi zaw hi. (Paunak 16:32-33)
John Calvin in, "Pasian in minam tungah thu a khen nop ciangin gam uk gilote pia hi," a cih leh Jeremiah 23:19 ah, "En un, Topa’ hehna huihpi hong nung hi. A hehna huihpi hong kinuai nainai-in hong paikhia ta a, mib gilopa’ lutang hong kiden'na ding hi," a cih lunggaih huai zel leh kilawm hi. Pasian in i gam leh a mite hong hutna ding, galte hong nawksak nawn loin hong bawlsiat nawn lohna ding, hong hencip leh nengniam mite khut sung panin i suahtak theihna dingin i gilohna panin i lungsim niamkhiatin ama maipha zon' hun ta hi.
Topa in Zekhariah 9:8 ah hih bangin ci hi: "Tua ciangin ka gam sung ka hu ding a, galte ka nawksak nawn kei ding hi. Ka mihingte’ thuakna mu khin ka hih manin mi gilote, ka bawlsiasak nawn kei ding hi," ci hi. Tua hun ciangin note in kei hong samin, hong pai-in thu nong ngen ding uh a, ke’n zong kong dawng ding hi. Note in kei nong zong ding uh a, na lungsim khempeuh uh tawh nong zon' uh ciangin nong mu ding uh hi. Bang hang hiam cih leh Topa in kong cihin-ah, mai lamah lametna note kong piakkik ding, na siatna ding uh hi loin na phattuamna ding uh geelna ka neihte kei bekin ka thei hi. Tua hun ciangin note in kei hong samin, hong pai-in thu nong ngen ding uh a, ke’n zong kong dawng ding hi. Note in kei nong zong ding uh a, na lungsim khempeuh uh tawh nong zon' uh ciangin nong mu ding uh hi. Topa in kong cihin-ah, note in nong mu ding uh a, na saltan'na uh hong beisakin, kong hawlkhiatna gam khempeuh leh mun khempeuh panin kong kaikhawm kik ding a, note kong lakkhiatna gam mahah kong tunpih kik ding hi, Topa in kong ci hi. (Jeremiah 29:11-14)
Keimah in vantungte khakcipin guah a zuk loh ciang ahi a, gam sung a netum dingin kauphe thu ka piak ciang ahi a, ka mite lakah natna ka tunsak ciang ahi zongin, keima minin a kisam ka mite amau mahmah kiniamkhiatin, thu ngenin ka mai hong zong a, amau’ gitlohnate panin a kihei uh leh, keimah in vantung panin ka za ding a, amaute’ khialhna maisakin a leitang uh ka hoihsak kik ding hi. (2 Khang Tangthu 7:13-14)