TUALSUAK MI AMERICAN INDIANS
America gamah a tung leh a teng masa, a tualsuak mi (indigenous people) taktak pen mikangte hilo uh a, Red Indians or Native Americans or American Indians a kicite hi zaw hi. America ah a tualsuak taktak American Indians mite na neumuh a, gamkeek mikangte bek na pimuh leh tualsuak mite a simmawh na suak khin hi.
American Indians a kicite pen mun khat panin mun dangah a peem kawikawi sabeng mi (nomadic hunters) minam hi uh a, northeast Asia panin Bering Strait a kikanna lei lam panin lei (land bridge) tawnin glacial period a kici a beisa kum 11,500–30,000 lai-in North America ah na peem lutin, na tung khin zo uh hi. America gam na tung baih mahmah uh a, a khuanung tun gam keekte leh gam beelte kineihsak leh kiphatsak bang nuam hileh uh amau lo kua dang om lo ding hi.
Europe panin Italian explorer minthang Christopher Columbus (1451–1506) a kicipa Atlantic tuipi tawnin a tuanna Santa Maria teembaw tawh October 12, 1942 in Latin America ah a om tuikulh gam neu Bahamian island ah va tung a, a tun nopna leh ngimna East Asia a tung kisa zaw lai hi. 1492 Columbus in a om khinsa leitung thak 'New World of the Americas' ka mukhia (discovered) hi, ci-in a tangkona panin a om khinsa mi teen'na gam neite zahin Europe mikangte tu ni dong kingaihsunin ki-innteeksak pen uh hi.
Columbus in Native Americans mite teen'na America gam a va muhkhiat ma kum 500 hun lai-in galhang in a minthang Vikings a kicite a makaih Leif Eriksson kicipa leh a pawlte North America na tung khin uh a, teen'na (settlement) zong na sat khin zo uh hi.
British gam keek kumpi in 1600s kipat cil panin America ah teen'na colonies a kici bawl hong kipan a, 1700s in British te'n settlements a neihte uh 13 British colonies: Connecticut, Delaware, Georgia, Maryland, Massachusetts, New Hampshire, New York, New Jersey, Virginia, North Carolina, Pennsylvania, Rhode Island, leh South Carolina ci-in khenin, 13 colonies sungah gawm khawm zo pan uh hi.
I gen nop bulpi pen America gamah tualsuak mi taktak leh a teng masa (a gam nei) taktak pen Native Indians a kici tu hunin American Indians a kicite hi. A tangthu uh khasiathuai leh a thuakna uh mulkimhuai mahmah hi.
Europe panin gam keekte in a tualsuak mite leitang enlahsakin, galhiam hoih zaw zangin aana tawh a suhsakna hang leh natna hangin Native American 100 milion kiim bang "American Holocaust" ah na kilom thah hi, ci-in historians te'n mihing tangthu sungah minam suansuahna dinga kilom thahna (genocide) nasia pen hi lai hi, ci uh hi.
Native Americans te'n gamkeekte a do leh a nan' zawh bangbangin na lehdo ngekngek uh a, tu ni dong a hangsanna uh history ah kilim gen mahmah hi. Tua hi napi-in a pu a pate uh satsa gam America ah tualsuak mi kimlai minam neu suak uh a, a leitang teng uh mikangte in aana tawh suhsakin, history i cih a gualzote in gelh hi, a kicih mah bangin kilim thahna tangthu deihkaih gawpin American Holocaust pen Thanksgiving Day tawh nulmang sawm uh a, mikangte in LST bulphuhin US gam kisat hi, peuh ci zanzanin, a sum tungah IN GOD WE TRUST cih tuangsak leulau pong uh hi.
Ei khamtung mite in zong Manipur hita leh Chin state ah namdangte in i gam hong keek uh hi, cih kilim gen mahmah hi. Native Americans te'n kipumkhatin gamkeekte a do uh hangin zo zo tuan lo uh a, US ah milip tam pen ding kimlai 2021 in American Indians leh Alaska Natives milip 9.7 million bek pha uh ahih manin US gam milip 329.5 million sung panin 2.9 percent bek pha likliak zo bek uh hi.
I pu i pate satsa i teen'na ah i a tualsuak mi mah leh i Khristian mipihte mah gamkeek ci-in i dodo hangin Chin state ah a phattuamna om lo ding a, Manipur ah i pu i pate satsa i leitangte government reserved forest min tawh hong keek Chief Minister sial tawh i va biak hangin a meetlawhpih ding bangmah om lo hi.
Policy kician nei-in, i hiam neihte tawh i humbit ngam leh i humbit zo tam cih a ngaihsuthuai thu hi zaw hi. I thupisim mahmah mikang gam keekte mi nengniam leh bawlsiatna bangbang i thuak lohna dingin kipumkhatin ma i pankhop kei leh tualsuak mi panin peemta mi i kisuahsak khak ding thubaih hi. I gal taktak kua hiam cih theih huai hi.
- Thang Khan Lian
