TEDIM CHIN TRIBE LEH TEDIM CHIN UNION VAI TAWH KISAI A CIAMTEHHUAI THU TOM KIM
15th August 1947 kum in India in suahtakna (independence) British khut sung panin i ngah khit zawh mipite' teelcing taangmite (representative) ukna government tawh ki-ukna (republic) gam January 26, 1950 kum in kingah kik a, 1950 kum in SUAHTAKNA taktak ahi mipite vaihawmna gam a suak hi pan hi. Suahtakna taktak i ngah khit ciangin 1951 kum in gam bup mi pha zah milip kisimna (census) kinei hi. Milip pha zah a kisim ciangin minam leh kampau in hong kiciamteh in hong kikhen diudeu a, minam kibang lo leh kampau kibang lote khat hi ci-in kisim khawm loin a tuam ciatin hong kiciamteh tiltel hi. Manipur gamke sunga teeng Tedim kampau a zang teng SUHTE ci-in 1956 kum in Scheduled Tribe list sungah government in hong a min a gelhkhiahna bangin hong ciamteh a, namke dang a tuamtuamte zong a tuam in ciamteh hi. Sukte pen Assam, Meghalaya leh Mizoram ah a spelling man SUKTE tawh na kiciamteh a, Manipur ah SUHTE ci-in na kiciamteh kha sese citciat hi.
TEDIM CHIN UNION (TCU) HONG PIANKHIATNA THU
I gensa mah bangin Manipur ah recognised tribes 33 omte: Aimol, Anal, Chiru, Chothe, Gangte, Inpui, Hmar, Kharam, Khoibu, Koirao, Kom, Lamkang, Liangmai, Mao, Maram, Maring, Mate, Monsang, Moyon, Paite, Poumai, Purum, Ralte, Rongmei (Kabui), Simte, Suhte, Tangkhul, Tarao, Thadou, Thangal, Vaiphei, Zeme leh Zou cihte pen i pau leh ham a tuam tawh kizui-in hong kiciamteh ahih manin 1961 km in Churachandpur sub-division sunga om Pangzawl khua-ah (L) Kam Za Kham Hatzaw (OK Hatzaw), (L) Lian Za Go Hatzaw, (L) Gin Za Kap Shoute, Neng Khaw Thang Tombing, Vung Za Kham Leivang, Thang Khen leh Upa Cing Kam cihte kihelin mi pawl khatte in "TIDDIM CHIN UNION" (tu-in TCU i cih) ci-in i minam kipawlna dingin min na phuankhia uh hi. TCU tup leh ngimna bulpi in, Indian Constitution nuai-a Schedule Tribe list ah Tedim Chin guang lutsak ding, Tedim pau leh ham, Tedim lai tuamtuam leh ngeinate kepbitna ding cihte ahi hi. Minam dangte tawh kidona ding, gam leh lei neihna ding ahih kei leh kiteelna tuh theihna dinga PARTY kiphutkhia hilo hi.
TCU TANGTHU ADINGIN THUKIMNA
Mizogam ah MNF ten suahtakna ngen in India government a lehdo lai-un (Mizogam buai cil lai-in) Tedim Chin tangthu adingin a ciamtehhuai leh phawkhuai thu khat in, kilcih muncih a minam sung khatpeuh sungah buaina a om ciangin Simte National Council (SNC, tu-in Simte Tribe Council a kici) upate leh TCU upate in Simte mi ahi zongin Tedim Chin mi ahi zong haksatna, gimna thuakna, dongtuak a neih khak uh leh Simte mipite leh Tedim Chin mipite in ne khawm ta khawmin, sem khawm ding leh kua khatah luang khawm dingin thukimna leh kiciamna 28th September 1968 in SNC leh TCU na nei-in thukimna suai na kai uh hi. Hih thukimna panin kidokkhia (withdraw) i hih kei buang leh i thukimna leh kamciamna i phawk kikin i mangngilh loh a, a kipsak ding uh kisam ding hi.
TRIBE RECOGNITION MIN LAIHNA DING VAI HANCIAMNA LEH PANLAKNA
Tiddim Chin Union (TCU) ci-in a kiphuankhit cil lai-in tup leh ngim bulpi in a kineih mah bangin ahi thei zah in i makai masate in tribe recognition ngahna ding pan na la to pah uh hi. Aizawl, Delhi khuapi cihte ah va hawh kawikawi uh a, nget theihna khempeuh ah ngen in na nawk uh a, tuate lakah Indian President V.V. Giri, Prime Minister Indira Gandhi leh a nuai lam ulian a kisai khakpih khempeuh kiangah MEMORANDUM na khia uh hi. Hih memorandum khiatna ah tha leh sung, pilna siamna, sum leh paai siit loin Pa (L) Nok Swan Lian leh Rev. (L) Khup Za Go-te in 1969-70 in Delhi ah va hawh in a khiatna uh tawh kisai GLOBE News ah kisuaksak hi. A pualam leh a sunglam panin dalna leh haksatna tampi nawk suak to in, lungkiatna dingte ah lungkia loin ma na pang uh hi.
SUHTE or SUKTE pen India gam states li ah hong kiciamtehna om khinsa hi napi-in Tribe recognition thak nget kik haksa a kisak luat manin a omsa Sukte pen Tedim Chin in laih phat ding ahih kei leh khek le'ng baih zaw ding hi cih makai thakte in ngaihsutna thak hong nei uh hi.
Tua khit nungin Tiddim Chin Union ci-in 1961 in a om khinsa pen Tedim Chin Union in kikhek a, tu dong mah kizangto suak lai hi. Tedim Chin cih i minam min dingin a kideih zawkna pen Sukte i cih pen beh min khat ahih manin mi dangte tuun khin zo lo hi cih makaite in ngaihsutna a neih manun ngaihsutna thak a neih uh pansan in pan hong la kik leuleu uh hi bek hi. Upmawh na bang loin min khek ding na baih pak lo a, haksatna leh dalna tuamtuam mah na phu leh nawk to kik leuleu uh hi. Hih bang hun, Siapi Kam Za Mung in TCU president a let hun in Manipur Hill Areas Committee (HAC) in 1981 Census ah i minam min a ciamteh mi thum tak na pha velval mawk ahih manin Sukte nangawn phiatmang dingin September 5, 1990 in 1956 in tribes in a kiciamtehte lak panin thum - Sema, Angami leh Sukte cihte a committee ah recommendation na bawl man liang hi.
Ahih hangin i makaite, Siapi Sing Khan Thang' makaihna tawh Siapi Kam Za Mung leh Siapi Dal Lian Haokip (tua hun in TCU Secretary) in Imphal lam khu liangin Siapi Kam Za Mung leh Siapi Dal Lian' mawtaw tui amau mah kithun tawmin khu liangin na delhsuk pah vingveng uh a, Siapi Sing Khan Thang tawh a kimeltheih Hill Areas Committee chairman Pu I.D. Dijuanang' kiangah Chin Baptist Association-te pen MBC leh CBCNEI nuai-a om i hih lam hilhcianna leh Tedim Chin minamte pen Manipur ah om mah hi ci-in hilhcianna a va piak ban uh-ah tua hunin Manipur Government nuai-ah kumpi ulian ministers - Pu Holkhomang Haokip, Pu T.N. Haokip leh Naga makai pawl khatte kiangah TCU executive member ten "Lim leh puam Lahna" (Physical Show) va nei kawikawi uh hi. Tua bek hi loin Khuado Pawi ah Siapi Kam Za Mung in bawng khat thawh khia-in satangciim hawpna ah zinmangpipa ahi Tribal Welfare Minister panmun len Pu T.N. Haokip zong siapipa in i minam vai a awlmawhna thute holimpih in na ko hi. Amau teng thum almawhna, picin'na leh panlakna hangin tawh phiat dinga thukimna om khinsa (recommended) omsak lai (retained) dingin thukimna vide Hill Areas Committee resolutions dated 5th October, 1990 tawh na kidal zo bilbel hi.
5th October, 1990 in Hill Areas Committee, Manipur Legislative Assembly in meeting a neihna ah a resolution passed hih bang ahi hi:
"The Committee again resolved to retain SUKTE Tribe which had been recommended for deletion in the previous recommendation. The Committee further recommended that the SUKTE tribe should be replaced by TEDIM CHIN as, desired by the SUKTE tribe."
Hill Areas Committee in i minam min deihna bangin SUKTE pen Tedim Chin in khek dingin vide Principal Secretary (TD) Government of Manipur letter No. 17/1/2001-TD dated 25th October, 2005 submitted to the Secretary, Government of India Tribal Affairs, Shastri Bhavan, New Delhi - 110001 tawh hong recommend sak leuleu kik uh hi. Tu dong hih recommendation om khinsa pen makaite thakte leh i minam in i nawh zawh loh man leh awlmawh zawh lohna hang ahih kei leh Tedim Chin kicite leh tribe tuate kibang hi cicite pawl dalna hangin a kikhek zo nai lo hih tuak hi. (Sukte nangawn na kiphiat dektak ngei hi ci-in tu hun in Tedim Chin leh tua tribe kibang hi cite pawl ngian i mangngilh loh ding thupi ding hi).
Official Tribe recognition i neih khitsa SUKTE panin Tedim Chin in khek ding zong deih takin pan a kilak ngei hangin upmawh bangin na baih leh ol ningniang dek lo hi. A procedure i theih loh man leh i delh zom loh man zong hi kha ding hi. Tua bang kawmkal ah i min khek ding vai pen "A kibang hi hang," a cicite mah sung panin hong haza in hong langpang leh dal theih dal mawh in i lampi dalin panla-in a kipei keei bang zong na om uh a, pawl khat leuleu bangin Tedim Chin cih kammal leh minam min zong a za nuam lo na om ta zen lai hi.
Hih bangin a sunglam leh a pualam panin hong dal leh haksatna tampi a om lai takin kamphatna leh makaite panlak zawhna tawh kamphatna tawh 2002 Manipur Assembly General Election ah Congress (I) candidate Pu Phungzathang Tonsing in Churachandpur Assembly Constituency ah gualzawhna hong ngah bek tham loin Tribal Development Minister portfolio hong ngah sawnsawn ahih manin ama' deihsakna leh huhna tawh Manipur Government in SUHTE pen Tedim Chin a khek dingin recommend hong bawlsak hi.
Hih vai tawh kisai a thu van dingin Delhi tualpi-a om Tedim Chin Development Society (TCDS)-te ki-ap hi. Hih tawh kisai thukan dingin Delhi tualpi-ah Sia (L) Lian Za Go nih vei kisawl hi. I tribe recognition pen beh min ahi SUKTE panin TEDIM CHIN in khek ding i awlmawh zawh loh man hiam; sum leh paai i neih loh man hiam; a nei a lamh zaw deuhte in i awlmawh leh i thupisim loh man hiam; i nawh ding bangin i nawh zawh loh man hiam; thuvan dingin i ap Delhi tualpi-a om TCDS in thu a van man loh hiam; Sia Lian Za Go in hong nusiat khit nung ama zalaih ding kuamah i guan' kik loh man hiam; a haksat lua dingin i tuat man hiam ahih kei leh "A kibang hi hang,'' ci-in kamzol leh ngian zanga hong zol leh tham bangin i ihmutna dinga hong khim siamte bum tuak kha ihi hiam, tu dong Pu Phungzathang' hong nawkpihna tawh a nunung penna dingin Tedim Chin ci-in i tribe recognition min Sukte panin khek ding vai recommend i ngah khit zawh a mainawtna kician taktak makaite tung panin reports kician zak ding mel ging khia nawn lo hi.
Hih tribe recognition khek ding vai Delhi phualpi ciangah recommend tung khin ta ahih manin a finalisation bawl ding kisam laite TCU makai thakte leh i minam sunga sum leh paai neite leh pilna siamna neite in panla in nawh zo peuh le'ng hamsa nawn lo ding hi. Ngal hapaak khinsa tum kik lo hi. Hanlungciam ni. TAKKHEH!!!👊💪
References:
1. Tedim Chin Union by Pu Kai Khan Mang (ex-President TCU) @ TCU Golden Jubilee (1961-2011) Magazine
2. Tedim Chin Union leh Keimah by Dr. B. Kam Za Mung (President, TCU 1990-1993) @ TCU Golden Jubilee (1961-2011) Magazine
3. A Glimpse of the Indigenous Tribes of Manipur (Part 1) @ My Gov blog posted on 06 Feb 2020
✍️ Thang Khan Lian