MI HAITE' ZIA LEH TONG
Hih blog sunga thu omte pen mangpau pan kei bekin ka tei ahi hi. Zolai a article kihelhte zong kei bek in ka gelh leh socialmedia ah hoih ka sakte ka kaikhop edit phat kik ahih manin phalna lo tawh laksawn leh tei sawn phal hilo hi. A deih leh teisawn nuam ten hong zasak masa dingin kong ngen in, kong zasak hi.
Sunday, 19 March 2023
MI HAITE' ZIA LEH TONG
Wednesday, 15 March 2023
GALPI NIHNA HUN LAI-IN A MIPIHTE IN MUSSOLINI A MAT LEH THAHNA THU A ZAK KHITIN HITLER IN BANG THU KHENSAT HIAM?
GALPI NIHNA HUN LAI-IN A MIPIHTE IN MUSSOLINI A MAT LEH
THAHNA THU A ZAK KHITIN HITLER IN BANG THU KHENSAT HIAM?
Italy gamah Galpi Nihna hunin fascist makai Benito Mussolini’ (29 July 1883 –
28 April 1945) sihna thu 29 April 1945 sunkim lai takin Nazi makai Adolf Hitler
(20 April 1889 – 30 April 1945) kizasak hi. Tua hun lai takin Germany khuapi
Berlin ah kidona “Battle of Berlin” a kici nasia mahmah hi. Mussolini’ sihna
thu Hitler a kizaksak Battle of Berlin nasiat lai takin Berlin khuapi panin
3.4km bekin a kigamla Führerbunker khua panin meter za tam lo bek kigamla-ah
Soviet galkap Red Army a kicite Berlin khuapi sim dingin hong nawk laitak uh
ahi hi.
Galpi Nihna hunin a kidote pen pawl nih hi uh a, Axis alliance a kicite
Germany, Italy leh Japan in makaih hi. A lang lamah Allied powers a kici Great
Britain, United States leh Soviet Union (tu-in Russia i cih)-te in Grand
Alliance kici phuanin fascism leh Nazism na dona ah makaih uh hi. Nazism i cih
Galpi Nihna kipat ma-in National Socialist German Workers' Party or Nazi kicite
political principles (gam vai-ah a thubullet) uh hi a, Adolf Hitler in gam leh
itna khengval (extreme or intense nationalism), mipite thuzawhna dingin kunh
(mass appeal), mi khat ahih kei leh mi tawmno bekin makaihna tawh ki-ukcipna
(dictatorial rule) thubullet in a nei totalitarian movement a paipih Nazi party
makaih hi.
Fascism i cih zong Nazism mah tawh a paizia kibang pian a, authoritarianism,
nationalism (racial nationalism ultungsak pha diak), makai kiteel cih bang om
sese loin a kiluahsuksawn leh tangpi tangta sangin a dinmun uh a sang zawte
ukcipna (hierarchy leh elitism), galkap ukna (militarism), liangko kikim ding
langpanna leh gam ukte thukham bawlte khauh takin zuih loh a kiphamawh
(anti-egalitarianism and totalitarianism), political party dang a om ding
kiphal loin Ne Win’ one-party system kizui hi. Zomi min zangin minam min
paulapin Zo/Zomi society sungah party or kipawlna khat bek tawh hong ukcip nuamte
political ideologies zong fascism leh Nazism tawh a kilamdanna om lo a, minam
dangte sih muhna leh galbawlna tawh gam leh minam itna (racial nationalism) mah
ultungsakin, dictator system mah zangin nationalism leh minam min ultungsak
ki-ukcip ding ngimna mah hi.
Hih bang political ideologies tawh tawh Galpi Khatna leh Nihna ah Nazi leh
fascist makai Hitler leh Mussolini in “racial nationalism” bulphuhin “mass
appeal” zangin mipi a khemzawh sung uh na hat mahmahin hong khangkhia uh a,
dictator minthang vangvang gam leh minam makai na suak zo ngei tei uh hi. Ahi
zongin a tangthu uh a beina leh a sih ziate uh ahi zongin a ukna uh a bei ziate
lipkhaphuai leh mangsiathuai mahmah hi. A sih khit nung nangawnun a kha
(spirit) uh kisikkik ngaungau liang leh kilawm a, a min leh a party uh a
kigensun ngongtatna, siatna leh ki-ukna hoih lo gentehna ding bekin kizang hi.
Makai leh panmun ngahna ding ahih peuh leh cih tawh a etteh Zomi makai leh
kipawlna pawl khat om hi.
A masa penna dingin July 1943 in Italian fascist makai Mussolini a ukna panin a
kizunglotkhiat (overthrown) khit nangawnin Hitler in Mussoloni na zahtak veve
lai hi. Tua hunin Hitler in thuneihna kician nei nawn loin mi dangte in a ut
bangin a thuzawh leh pei gawp zawh gam (mere puppet state) Germany na uk lai
tei sam hi. Hitler a sih ding kuanin a lawm Mussolini’ sihna thu a zak ciangin
dah veve a, lauthawn’na tawh kidim hi.
Mussolini in zawhthawh thu tawh dictatorial power zangin a ukcip den sawm
hangin a sih dong makai tutna ah thuneihna lenin na tu suak zo lo hi. 28 April
1945 in Switzerland gamah Mussoloni leh a zi Clara Petacci taimang (exile) ding
a sawm lai takun Italian partisans te’n in a zi tawh pum man khawm uh a, suang
tawh dengin, cilphihin, a suih gawp khit uh ciangin kap lumin a khete uh-ah
henin leh suk khai (bungbukhai) uh hi. (his corpse was hanged by his feet
alongside his mistress and stoned, after having been spat upon and kicked –
eventually shot). Mussolini leh a zi Clara Petacci a gam mipihte in tua bangin
a bawlzia uh Hitler in a zak ciangin tua bangin a kibawl ding ut lo ahih manin
kisihbawl ding (to commit suicide) khensat a, a luanghawm kuama’n a muh theih
lohna dingin mei tawh a kihalna dingin thu pia hi (order his corpse to be
burned).
Adolf Hitler pen mi hangsan a bat tei sam hangin maizum baih mahmah mi, a
genhak mahmah mi (very bashful man) hi a, 1936 panin ama’n aituamin a neih a
siavuan (personal doctor) dingin a sih dong a zat leh amah a kem Theodor Morell
in a cih bangbang mang nuam lo hi. Hitler in a siavuanpa Morell’ muh dingin
tanguak (naked) in a pumpi lak nuam lo ahih manin Morell in Hitler’ pumpi
damlohna – a lungtang, a tuapte, a siguite leh a taai lim takin sit kim
(complete auscultation) thei lo hi. Hitler in a nasemte a ut bang teng sem
dingin thu pia thei-in sawl thei napi-in a kisil ciang, a mukmul/khamul a meet
ciang leh a puante silhin a kizep ciangin kuamah semsak lo, kuamah kilawngsak
nuam lo sese hi.
April 28, 1945 in Italian partisan te’n Mussolini leh a zi bawlsia didekin a
thahna thu Hitler in a zak ciangin lau-in a lin’sak (shocked) vat pen 29 April
zingsang 1:00am in Hitler in kum 16 bang a lawmngaih Eva Braun a tenpih ni-in
za sese hi. Mussolini’ tuah bangbang Hitler in a it mahmah Eva Braun tawh a
tuah khak ding ut loin lauthawng pah hi. Thunei a kisak mahmah ngei hangin
April 1945 in Hitler lungmang mahmah khin zo hi.
29 April 1945 sunkim lai takin Hitler in Mussolini’ sihna thu (news) a zak
ciangin, “Galte khut sung ka tung nuam kei hi, galte in a si khinsa ahih kei
leh a hing lai-in hong mat ding uh ka ut kei hi. Ka sih khit ciangin ka
luanghawm kihal ding hi, ka luanghawm/pumpi/guh leh tang a om laite (remains)
cikmah hunin a kimuh ngei loh ding ahi hi,” ci-in a mi muan leh a suan a
nasemte tungah thu na pia hi. Mussolini’ sihna thu a zak ma-in Hitler in tua
bang ngaihsutna na nei ngei kha ding hi. Ahi zongin Mussolini’ sihna thu a zak
ciangin a tawntungin a guh a tangte ahih kei leh a luanghawm kuama’n a muh
lohna dingin mei tawh a kihaltumna dingin khensatin, thu na pia hi, ci-in a khensatna
kikipsak hi.
April 30, 1945 zingsang 3:15am pawlin lei panin 25 feet thukin bukna dinga dum
kito (25 feet underground bunker) ah Hitler in cyanide capsule gu ne-in a
pistol tawi tawh a lutang kapin kisihbawl hi. Kum 16 sung bang a lawmngaih leh
April 29, 1945 in a tenpih Eva Braun zong cyanide sihna gum ah ne-in amah tawh
Führerbunker sungah si khawm hi, ci-in kiciamteh hi. Hitler in a sih ma-in amah
huh a nasemte lakah a lubawk top aide, SS officer Otto Günsche a kicipa
kiangah, “Ka sih ciangin (Berlin khuapi leh a bukna dum sung dong a va buluh
Soviet galkapte in) ka luanghawm Moscow khuapi-ah mipi muh dingin waxworks bang
hiam khatin a bawl ding uh ka lauthawng hi,” na ci hi, ci-in Hitler 1889-1936:
Hubris leh Hitler 1936-1945 cih laibu gelh Ian Kershaw in na gelh hi.
Soviet’ Red Army galkapte a luanghawm tua bangin a bawl lohna dingun Hitler in
a top aide, SS officer Otto Günsche ((24 September 1917 – 2 October 2003)
kiangah tua bang a pian ding na dal in, ci-in thu na pia hi. A thupiakna bangin
Günsche in Hitler’ luanghawm a kihaltum theihna dingin thautui (gasoline)
kicing vaihawmsakin delh pah hi. Hitler’ bukna dum omna huan (ground-level
garden of the bunker) ah gasoline 42 litres kimu hi, ci-in historian Hugh
Trevor-Roper in gen hi.
Hitler, Eva Braun, Nazi party’ chief propagandist Joseph Goebbels’ (29 October
1897 – 1 May 1945) zi Magda leh a tate uh guk -Helga, Holde, Hilde, Heide,
Hedda leh Helmut a kithah khawmna uh “dead room” a kicihna sungah Nazi German
SS office Heinz Linge in sual tungah zanpuan (blankets) tawh Hitler’ siluang
khuh a, Hitler’ luanghawm en sese loin, “Ka ngimna pen zawh siang a, kihepkhiat
ding hi,” ci hi. Tua khit nungin Eva Braun’ luanghawm kihemkhia-in, SS
officer-te khat khit khatin domin kipiasawnin a halna ding gasoline in a ngakna
inndei tunglam ah hemkhia-in tuah to hi.
Linge leh mi dang nihte in Hitler’ luanghawm domkhia-in hal dingin lei lakah
siluang dangte tawh sial khawm uh hi. Tua hun lai takin tua kiang nai-ah Russia
galkapte thaupi artillery lotin va kha hi. Hitler’ bukna dum a cingte in Hitler
sih lam thei-in a luanghawm mu le-uh taikeek kha ding uh ahih manin thusim
(secrecy) kisam pha mahmah hi, ci-in a simtatna uh Linge in gen hi. Tua bangin
Hitler’ siluang ahih lam a bukna dum a cingte theih lohna dingin a simtat uh
hangin bunker guards mi nihin Hitler’ lutang pistol tawh kikap mulkimhuai leh a
kisia gawp na mu veve uh hi, ci-in historian Trevor-Roper in gen hi.
Siluangte halna dingin gasoline buah khum uh hi. Goebbels in meigit tang tam lo
(some matches) lakhia-in a sai kuang hangin huih hat lua ahih manin mut mitsak
hi. Hih thu hangin mi pawl khatte in thusim a kiseelcip theihna dingin khut
tawh a kilawn ziaiziau hand grenade kipuaksakin siluangte hal uh hi, ci uh hi.
A gen ziate uh a versions kibang khin lo hi.
Tua hunin bukna dinga kito dum (bunker) a omna munah Nazi’ SS officer kician
mahmah Linge va lehtai kik saisai a, lai kiphamawh documents pawl khatte mei
tawh va halin hong taipih kik hi. Tua ciangin German Nazi Party official leh
Nazi Party Chancellery ah a lutang (head) Martin Ludwig Bormann (17 June 1900 –
2 May 1945) in siluangte mei tawh bi-in kuangsakin siluangte lakah a meikuang
lawn sukin (Bormann ignited it and threw it on the corpses) hong kuang a,
vantung lamah meikhu vom kai to hi. Siluangte a kuang phat mahmah ciangin
Hitler’ zahtakna nunung pen piakna dingin Linge, Bormann, Goebbels, Günsche leh
mi dang nihte in a ziatlam khutte uh laamto-in (Nazi salute) “Heil Hitler”
salute pia uh hi.
References: Les cent derniers jours d’Hitler, Jean Lopez, 2015; History
Britanica; The Washington Post; Quora
A teisawn: Thang Khan Lian
Wednesday, 8 March 2023
𝐈𝐍𝐓𝐄𝐑𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐖𝐎𝐌𝐄𝐍'𝐒 𝐃𝐀𝐘 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐈𝐒𝐀𝐈 𝐓𝐀𝐌 𝐋𝐎
𝐈𝐍𝐓𝐄𝐑𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐖𝐎𝐌𝐄𝐍'𝐒 𝐃𝐀𝐘 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐈𝐒𝐀𝐈 𝐓𝐀𝐌 𝐋𝐎
March 8 ni pen Leitung bup Numeite' Ni i.e. International Women’s Day ci-in kum simin kizang hi. 2023 kum in UN in International Women’s Day thulu dingin “DigitALL: Innovation and technology for gender equality” cih zang hi.
UN in “DigitALL: Innovation and technology for gender equality” cih thulu zangin a genna ah, mikim neih leh ngah dinga kilawm hamphatna (rights) laptoh leh mainawtsakna ding bekin technology a kiphamawh hilo a, nasep silbawlna ah hamphatna (job opportunities) zonna leh online ah bitna (online safety) ah pasal leh numei kikal-ah guam (gender gap) lianpi a omte beisakna dingin technology kisam mahmah hi, cih tangkopih hi.
UN in a genna ah internet network a ngah lo pasal sangin numei tam zaw a, numei internet access ngah lo, science, technology, engineering leh mathematics professions (nekzonna) ding lampi a ngah zo lo numei 259 million pha hi, ci hi.
“Technology lamsangah numeite lutsak hi le'ng buaina hamsa vensakna dingin ngaihsutna hoih (creative solutions) tam zaw sem leh numeite kisapna a zai zaw leh pasal leh numei liangko kikimna (gender equality) piangsak ding hi. Technology lamah numeite in pasalte zahin kihelzawh loh leh lut zawh lohna hangun supna lianpi piangsak hi," ci-in UN in gen hi. A beisa kumte ah International Women's Day thulu dingin UN in climate change, rural women leh HIV/AIDS cihte kihelin na zang ngei khin zo hi.
International Women's Day kum sim March ni 8 ni-in a kizat ciangin leitung gam tuamtuam-a numeite kikaikhawmin pasalte a kibawl bangin numeite zong a kibawlna ding leh nasepna zonnate leh hamphatna ding omte ah pasalte' tanh zah a ngahna dingun lungphona nei-in do uh hi (rally for equal treatment and representation).
ɪɴᴛᴇʀɴᴀᴛɪᴏɴᴀʟ ᴡᴏᴍᴇɴ’ꜱ ᴅᴀʏ ᴋᴏɪ-ᴀʜ ᴋɪᴢᴀɴɢ ᴍᴀꜱᴀ ᴘᴇɴ ʜɪᴀᴍ?
Ni dangin International Women’s Day na kici loin National Women’s Day na kici a, na khat sepna ah a kisalah diak mi, gam ukna vaihawmna vaihawmna pawl sunga mi kisalah mi, a omkhong thei lo mi (activist) Theresa Malkiel a kici nu deihna leh genna bangin Socialist Party of America te'n United States ah February 28, 1909 ah na kizang masa pen uh hi.
1910 kum in Copenhagen, Denmark ah International Socialist Women’s Conference hunin international women’s day zang ni, ci-in leitung buppi-ah numeite' ni zat ding vai deihna leh genkhiatna na nei uh hi. Hih conference hunin German communist activist, leitung buppi-ah mikim in vote khiat theihna khuan a ngahna ding a tangkopih (universal suffragist) leh women’s rights a tangkopih Clara Zetkin in mun khempeuhah numeite in a deihna uh a nget theihna dingun International Women's Day dingin a ni ding khat nei ni, cih a ngaihsutna sungkhia hi. Hih conference ah Clara Zetkin in a ngaihsutna a gen ciangin tua khawmpi siim in a kihel gam 17 panin numei taangmi khempeuhin thukimpih diam uh hangin a ni ding lian seh/khen lo uh hi.
International Women’s Day ci-in Leitung bup Numeite' Ni a masa penna dingin Austria, Denmark, Germany leh Switzerland gamte ah March 19, 1911 in Copenhagen conference ah thukimna bangin na zang uh hi. Tua khit kum nih zawh Russia ah International Women’s Day masa pen February kha Nipini nunung penna February 23, 1913 in na zang uh hi.
1975 kum in United Nations in International Women's Day zat leh kham (celebrate) na kipan a, 1975 kum pen Leitung bup Numeite' Kum (International Women's Year) hi, ci-in na tangko hi. 1977 kum in United Nations General Assembly (UNGA) in a member gamte (states) khempoeuh in March ni 8 ni official UN holiday for women's rights & world peace ni-in zang ni, ci-in a cialna phasa-in na thukimpihna uh hi. Tua bangun tu ni dong International Women's Day March 8 in women's right tawh kisaikhakna a nei thulu bulphuhin a kizangzang ahi hi.
- Thang Khan Lian










