Sunday, 19 March 2023

MI HAITE' ZIA LEH TONG

 MI HAITE' ZIA LEH TONG

Khuapi nawl khat a mun zong a buah nianua mun kiu khatah mi a bang pha mel lo (maat lang or saki vat) vive a kikepna munpi khat om hi, ci.
Tua munah bel mi tam sim zawzen uh a, hon cingin gamlum henhan uh hi. Ahi zongin amau a kem a cing taktak pen mi nih bek pha uh hi. Mi nih bekin ukcip zo lel uh a, uklah vet lo uh hi. A ut teng amau nopsakna leh lubgkim theihtheihna dingin kitawngsak, kilaisak lel uh a, si leh nai kisuah ta le-uh suahtakna lunggulhin taikhiat nopna lungsim a nei om vet lo uh ahih manun a uk a cingte adingin lunghimawhna ding leh patauhhuaina ding om vet lo hi.
Hih thu local, regional leh global media ah kizeek a, lamdang a sa tam mahmah hi. Media lamte in a zak uh ciangin lamdang a sak thu uh a va kantel dingin investigative journalism lamsang a siam vive reporters hon khat a munah a sawl uh hi.
Reporter khatin, "Siate aw, na mi kepte uh lah tam pian ve un, ahih hangin no a kem taktak lah nih bek pha si.... Bangci bang leh a koici danin ukcip zo mawk na hi uh hiam? Na thusim uh bang hiam? Amau teng kithutuak uh hen la, hong kitom gawp keei mawk le-uh no thuak zo ding maw? Kihta lo maw? Hong kitom hong kiphin gawpin, hong suakta mawk le-uh no adingin lauhuai lua lo ding hiam?," ci-in va dong hi.
Tua mihai a kemcipte in, "Na lungkham na patau sese kei un. Mi haite a kikhumcip khawm theih hangin kithutuak thei ngei lo uh a, pankhopna lungsim nei thei lo hi. Mihaite in suahtakna pen vasa kikhumna (cage) sung panin lengkhiat ding pen cinatna zahin a kihta a kikhumcip den vasa bangin suahtakna kihta uh hi. Vasa kikhumna ah a kikhumcip vasa bangin ki-ukcip, kikhumcip den ding lunggulh zaw uh hi," ci-in kamdam in na dawng hiat uh hi.

- Thang Khan Lian



Wednesday, 15 March 2023

GALPI NIHNA HUN LAI-IN A MIPIHTE IN MUSSOLINI A MAT LEH THAHNA THU A ZAK KHITIN HITLER IN BANG THU KHENSAT HIAM?

 

GALPI NIHNA HUN LAI-IN A MIPIHTE IN MUSSOLINI A MAT LEH THAHNA THU A ZAK KHITIN HITLER IN BANG THU KHENSAT HIAM?

Italy gamah Galpi Nihna hunin fascist makai Benito Mussolini’ (29 July 1883 – 28 April 1945) sihna thu 29 April 1945 sunkim lai takin Nazi makai Adolf Hitler (20 April 1889 – 30 April 1945) kizasak hi. Tua hun lai takin Germany khuapi Berlin ah kidona “Battle of Berlin” a kici nasia mahmah hi. Mussolini’ sihna thu Hitler a kizaksak Battle of Berlin nasiat lai takin Berlin khuapi panin 3.4km bekin a kigamla Führerbunker khua panin meter za tam lo bek kigamla-ah Soviet galkap Red Army a kicite Berlin khuapi sim dingin hong nawk laitak uh ahi hi.

Galpi Nihna hunin a kidote pen pawl nih hi uh a, Axis alliance a kicite Germany, Italy leh Japan in makaih hi. A lang lamah Allied powers a kici Great Britain, United States leh Soviet Union (tu-in Russia i cih)-te in Grand Alliance kici phuanin fascism leh Nazism na dona ah makaih uh hi. Nazism i cih Galpi Nihna kipat ma-in National Socialist German Workers' Party or Nazi kicite political principles (gam vai-ah a thubullet) uh hi a, Adolf Hitler in gam leh itna khengval (extreme or intense nationalism), mipite thuzawhna dingin kunh (mass appeal), mi khat ahih kei leh mi tawmno bekin makaihna tawh ki-ukcipna (dictatorial rule) thubullet in a nei totalitarian movement a paipih Nazi party makaih hi.

Fascism i cih zong Nazism mah tawh a paizia kibang pian a, authoritarianism, nationalism (racial nationalism ultungsak pha diak), makai kiteel cih bang om sese loin a kiluahsuksawn leh tangpi tangta sangin a dinmun uh a sang zawte ukcipna (hierarchy leh elitism), galkap ukna (militarism), liangko kikim ding langpanna leh gam ukte thukham bawlte khauh takin zuih loh a kiphamawh (anti-egalitarianism and totalitarianism), political party dang a om ding kiphal loin Ne Win’ one-party system kizui hi. Zomi min zangin minam min paulapin Zo/Zomi society sungah party or kipawlna khat bek tawh hong ukcip nuamte political ideologies zong fascism leh Nazism tawh a kilamdanna om lo a, minam dangte sih muhna leh galbawlna tawh gam leh minam itna (racial nationalism) mah ultungsakin, dictator system mah zangin nationalism leh minam min ultungsak ki-ukcip ding ngimna mah hi.

Hih bang political ideologies tawh tawh Galpi Khatna leh Nihna ah Nazi leh fascist makai Hitler leh Mussolini in “racial nationalism” bulphuhin “mass appeal” zangin mipi a khemzawh sung uh na hat mahmahin hong khangkhia uh a, dictator minthang vangvang gam leh minam makai na suak zo ngei tei uh hi. Ahi zongin a tangthu uh a beina leh a sih ziate uh ahi zongin a ukna uh a bei ziate lipkhaphuai leh mangsiathuai mahmah hi. A sih khit nung nangawnun a kha (spirit) uh kisikkik ngaungau liang leh kilawm a, a min leh a party uh a kigensun ngongtatna, siatna leh ki-ukna hoih lo gentehna ding bekin kizang hi. Makai leh panmun ngahna ding ahih peuh leh cih tawh a etteh Zomi makai leh kipawlna pawl khat om hi.

A masa penna dingin July 1943 in Italian fascist makai Mussolini a ukna panin a kizunglotkhiat (overthrown) khit nangawnin Hitler in Mussoloni na zahtak veve lai hi. Tua hunin Hitler in thuneihna kician nei nawn loin mi dangte in a ut bangin a thuzawh leh pei gawp zawh gam (mere puppet state) Germany na uk lai tei sam hi. Hitler a sih ding kuanin a lawm Mussolini’ sihna thu a zak ciangin dah veve a, lauthawn’na tawh kidim hi.

Mussolini in zawhthawh thu tawh dictatorial power zangin a ukcip den sawm hangin a sih dong makai tutna ah thuneihna lenin na tu suak zo lo hi. 28 April 1945 in Switzerland gamah Mussoloni leh a zi Clara Petacci taimang (exile) ding a sawm lai takun Italian partisans te’n in a zi tawh pum man khawm uh a, suang tawh dengin, cilphihin, a suih gawp khit uh ciangin kap lumin a khete uh-ah henin leh suk khai (bungbukhai) uh hi. (his corpse was hanged by his feet alongside his mistress and stoned, after having been spat upon and kicked – eventually shot). Mussolini leh a zi Clara Petacci a gam mipihte in tua bangin a bawlzia uh Hitler in a zak ciangin tua bangin a kibawl ding ut lo ahih manin kisihbawl ding (to commit suicide) khensat a, a luanghawm kuama’n a muh theih lohna dingin mei tawh a kihalna dingin thu pia hi (order his corpse to be burned).

Adolf Hitler pen mi hangsan a bat tei sam hangin maizum baih mahmah mi, a genhak mahmah mi (very bashful man) hi a, 1936 panin ama’n aituamin a neih a siavuan (personal doctor) dingin a sih dong a zat leh amah a kem Theodor Morell in a cih bangbang mang nuam lo hi. Hitler in a siavuanpa Morell’ muh dingin tanguak (naked) in a pumpi lak nuam lo ahih manin Morell in Hitler’ pumpi damlohna – a lungtang, a tuapte, a siguite leh a taai lim takin sit kim (complete auscultation) thei lo hi. Hitler in a nasemte a ut bang teng sem dingin thu pia thei-in sawl thei napi-in a kisil ciang, a mukmul/khamul a meet ciang leh a puante silhin a kizep ciangin kuamah semsak lo, kuamah kilawngsak nuam lo sese hi.


April 28, 1945 in Italian partisan te’n Mussolini leh a zi bawlsia didekin a thahna thu Hitler in a zak ciangin lau-in a lin’sak (shocked) vat pen 29 April zingsang 1:00am in Hitler in kum 16 bang a lawmngaih Eva Braun a tenpih ni-in za sese hi. Mussolini’ tuah bangbang Hitler in a it mahmah Eva Braun tawh a tuah khak ding ut loin lauthawng pah hi. Thunei a kisak mahmah ngei hangin April 1945 in Hitler lungmang mahmah khin zo hi.
29 April 1945 sunkim lai takin Hitler in Mussolini’ sihna thu (news) a zak ciangin, “Galte khut sung ka tung nuam kei hi, galte in a si khinsa ahih kei leh a hing lai-in hong mat ding uh ka ut kei hi. Ka sih khit ciangin ka luanghawm kihal ding hi, ka luanghawm/pumpi/guh leh tang a om laite (remains) cikmah hunin a kimuh ngei loh ding ahi hi,” ci-in a mi muan leh a suan a nasemte tungah thu na pia hi. Mussolini’ sihna thu a zak ma-in Hitler in tua bang ngaihsutna na nei ngei kha ding hi. Ahi zongin Mussolini’ sihna thu a zak ciangin a tawntungin a guh a tangte ahih kei leh a luanghawm kuama’n a muh lohna dingin mei tawh a kihaltumna dingin khensatin, thu na pia hi, ci-in a khensatna kikipsak hi.


April 30, 1945 zingsang 3:15am pawlin lei panin 25 feet thukin bukna dinga dum kito (25 feet underground bunker) ah Hitler in cyanide capsule gu ne-in a pistol tawi tawh a lutang kapin kisihbawl hi. Kum 16 sung bang a lawmngaih leh April 29, 1945 in a tenpih Eva Braun zong cyanide sihna gum ah ne-in amah tawh Führerbunker sungah si khawm hi, ci-in kiciamteh hi. Hitler in a sih ma-in amah huh a nasemte lakah a lubawk top aide, SS officer Otto Günsche a kicipa kiangah, “Ka sih ciangin (Berlin khuapi leh a bukna dum sung dong a va buluh Soviet galkapte in) ka luanghawm Moscow khuapi-ah mipi muh dingin waxworks bang hiam khatin a bawl ding uh ka lauthawng hi,” na ci hi, ci-in Hitler 1889-1936: Hubris leh Hitler 1936-1945 cih laibu gelh Ian Kershaw in na gelh hi.
Soviet’ Red Army galkapte a luanghawm tua bangin a bawl lohna dingun Hitler in a top aide, SS officer Otto Günsche ((24 September 1917 – 2 October 2003) kiangah tua bang a pian ding na dal in, ci-in thu na pia hi. A thupiakna bangin Günsche in Hitler’ luanghawm a kihaltum theihna dingin thautui (gasoline) kicing vaihawmsakin delh pah hi. Hitler’ bukna dum omna huan (ground-level garden of the bunker) ah gasoline 42 litres kimu hi, ci-in historian Hugh Trevor-Roper in gen hi.

Hitler, Eva Braun, Nazi party’ chief propagandist Joseph Goebbels’ (29 October 1897 – 1 May 1945) zi Magda leh a tate uh guk -Helga, Holde, Hilde, Heide, Hedda leh Helmut a kithah khawmna uh “dead room” a kicihna sungah Nazi German SS office Heinz Linge in sual tungah zanpuan (blankets) tawh Hitler’ siluang khuh a, Hitler’ luanghawm en sese loin, “Ka ngimna pen zawh siang a, kihepkhiat ding hi,” ci hi. Tua khit nungin Eva Braun’ luanghawm kihemkhia-in, SS officer-te khat khit khatin domin kipiasawnin a halna ding gasoline in a ngakna inndei tunglam ah hemkhia-in tuah to hi.
Linge leh mi dang nihte in Hitler’ luanghawm domkhia-in hal dingin lei lakah siluang dangte tawh sial khawm uh hi. Tua hun lai takin tua kiang nai-ah Russia galkapte thaupi artillery lotin va kha hi. Hitler’ bukna dum a cingte in Hitler sih lam thei-in a luanghawm mu le-uh taikeek kha ding uh ahih manin thusim (secrecy) kisam pha mahmah hi, ci-in a simtatna uh Linge in gen hi. Tua bangin Hitler’ siluang ahih lam a bukna dum a cingte theih lohna dingin a simtat uh hangin bunker guards mi nihin Hitler’ lutang pistol tawh kikap mulkimhuai leh a kisia gawp na mu veve uh hi, ci-in historian Trevor-Roper in gen hi.

Siluangte halna dingin gasoline buah khum uh hi. Goebbels in meigit tang tam lo (some matches) lakhia-in a sai kuang hangin huih hat lua ahih manin mut mitsak hi. Hih thu hangin mi pawl khatte in thusim a kiseelcip theihna dingin khut tawh a kilawn ziaiziau hand grenade kipuaksakin siluangte hal uh hi, ci uh hi. A gen ziate uh a versions kibang khin lo hi.


Tua hunin bukna dinga kito dum (bunker) a omna munah Nazi’ SS officer kician mahmah Linge va lehtai kik saisai a, lai kiphamawh documents pawl khatte mei tawh va halin hong taipih kik hi. Tua ciangin German Nazi Party official leh Nazi Party Chancellery ah a lutang (head) Martin Ludwig Bormann (17 June 1900 – 2 May 1945) in siluangte mei tawh bi-in kuangsakin siluangte lakah a meikuang lawn sukin (Bormann ignited it and threw it on the corpses) hong kuang a, vantung lamah meikhu vom kai to hi. Siluangte a kuang phat mahmah ciangin Hitler’ zahtakna nunung pen piakna dingin Linge, Bormann, Goebbels, Günsche leh mi dang nihte in a ziatlam khutte uh laamto-in (Nazi salute) “Heil Hitler” salute pia uh hi.

References: Les cent derniers jours d’Hitler, Jean Lopez, 2015; History Britanica; The Washington Post; Quora
A teisawn: Thang Khan Lian 








Wednesday, 8 March 2023

𝐈𝐍𝐓𝐄𝐑𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐖𝐎𝐌𝐄𝐍'𝐒 𝐃𝐀𝐘 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐈𝐒𝐀𝐈 𝐓𝐀𝐌 𝐋𝐎

 𝐈𝐍𝐓𝐄𝐑𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐖𝐎𝐌𝐄𝐍'𝐒 𝐃𝐀𝐘 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐈𝐒𝐀𝐈 𝐓𝐀𝐌 𝐋𝐎


March 8 ni pen Leitung bup Numeite' Ni i.e. International Women’s Day ci-in kum simin kizang hi. 2023 kum in UN in International Women’s Day thulu dingin “DigitALL: Innovation and technology for gender equality” cih zang hi.

UN in “DigitALL: Innovation and technology for gender equality” cih thulu zangin a genna ah, mikim neih leh ngah dinga kilawm hamphatna (rights) laptoh leh mainawtsakna ding bekin technology a kiphamawh hilo a, nasep silbawlna ah hamphatna (job opportunities) zonna leh online ah bitna (online safety) ah pasal leh numei kikal-ah guam (gender gap) lianpi a omte beisakna dingin technology kisam mahmah hi, cih tangkopih hi.

UN in a genna ah internet network a ngah lo pasal sangin numei tam zaw a, numei internet access ngah lo, science, technology, engineering leh mathematics professions (nekzonna) ding lampi a ngah zo lo numei 259 million pha hi, ci hi.

“Technology lamsangah numeite lutsak hi le'ng buaina hamsa vensakna dingin ngaihsutna hoih (creative solutions) tam zaw sem leh numeite kisapna a zai zaw leh pasal leh numei liangko kikimna (gender equality) piangsak ding hi. Technology lamah numeite in pasalte zahin kihelzawh loh leh lut zawh lohna hangun supna lianpi piangsak hi," ci-in UN in gen hi. A beisa kumte ah International Women's Day thulu dingin UN in climate change, rural women leh HIV/AIDS cihte kihelin na zang ngei khin zo hi.

International Women's Day kum sim March ni 8 ni-in a kizat ciangin leitung gam tuamtuam-a numeite kikaikhawmin pasalte a kibawl bangin numeite zong a kibawlna ding leh nasepna zonnate leh hamphatna ding omte ah pasalte' tanh zah a ngahna dingun lungphona nei-in do uh hi (rally for equal treatment and representation).

ɪɴᴛᴇʀɴᴀᴛɪᴏɴᴀʟ ᴡᴏᴍᴇɴ’ꜱ ᴅᴀʏ ᴋᴏɪ-ᴀʜ ᴋɪᴢᴀɴɢ ᴍᴀꜱᴀ ᴘᴇɴ ʜɪᴀᴍ?

Ni dangin International Women’s Day na kici loin National Women’s Day na kici a, na khat sepna ah a kisalah diak mi, gam ukna vaihawmna vaihawmna pawl sunga mi kisalah mi, a omkhong thei lo mi (activist) Theresa Malkiel a kici nu deihna leh genna bangin Socialist Party of America te'n United States ah February 28, 1909 ah na kizang masa pen uh hi.

1910 kum in Copenhagen, Denmark ah International Socialist Women’s Conference hunin international women’s day zang ni, ci-in leitung buppi-ah numeite' ni zat ding vai deihna leh genkhiatna na nei uh hi. Hih conference hunin German communist activist, leitung buppi-ah mikim in vote khiat theihna khuan a ngahna ding a tangkopih (universal suffragist) leh women’s rights a tangkopih Clara Zetkin in mun khempeuhah numeite in a deihna uh a nget theihna dingun International Women's Day dingin a ni ding khat nei ni, cih a ngaihsutna sungkhia hi. Hih conference ah Clara Zetkin in a ngaihsutna a gen ciangin tua khawmpi siim in a kihel gam 17 panin numei taangmi khempeuhin thukimpih diam uh hangin a ni ding lian seh/khen lo uh hi.

International Women’s Day ci-in Leitung bup Numeite' Ni a masa penna dingin Austria, Denmark, Germany leh Switzerland gamte ah March 19, 1911 in Copenhagen conference ah thukimna bangin na zang uh hi. Tua khit kum nih zawh Russia ah International Women’s Day masa pen February kha Nipini nunung penna February 23, 1913 in na zang uh hi.

1975 kum in United Nations in International Women's Day zat leh kham (celebrate) na kipan a, 1975 kum pen Leitung bup Numeite' Kum (International Women's Year) hi, ci-in na tangko hi. 1977 kum in United Nations General Assembly (UNGA) in a member gamte (states) khempoeuh in March ni 8 ni official UN holiday for women's rights & world peace ni-in zang ni, ci-in a cialna phasa-in na thukimpihna uh hi. Tua bangun tu ni dong International Women's Day March 8 in women's right tawh kisaikhakna a nei thulu bulphuhin a kizangzang ahi hi.

- Thang Khan Lian