Monday, 22 November 2021

ZO SUANTE SUNGAH BIAKNA TANGTHU HONG LUTNA LEH BIAKNA PAWLPI THU TANGTHU KUPNA

 ZO SUANTE SUNGAH BIAKNA HONG LUTNA LEH BIAKNA PAWLPI THU TANGTHU KUPNA

Mizoram ah missionary lut masa lakah a minthang diak James Herbert Lorrain, (6 February 1870 – 1 July 1944) pen Scottish Baptist pan hi a, Lusei (Mizo) ten Pu Buanga ci-in samin a min na pia uh hi. Mizoram Presbyterian ten Mizogam ah missionary hong lut masa pen ci-in a thukim leh kipsak uh March 15, 1891 in Tlawng lui pan (river banks) panin Changsil ah a hong lut Rev. William Williams hi. William Williams (11 February 1859 – 22 April 1892) pen Khasi Hills, northeast India ah Welsh Presbyterian missionary hi a, 19th century bei kuanin Khasi Hills tung hi. 20 March, 1891 in Aizawl ah British military expeditions hun lai (1881 and 1889 Lushai expeditions) in British galkapte tawh va hawh a, April 17, 1891 in ciahkik hi.
Mizoram in "Missionary Day" a zat ni uh 11th January pen Rev. Williams Williams leh 1894 in James Herbert Lorrain' tun' ni public holiday in zang uh hi. Rev. Williams leh J. H. Lorrain pen Mizoram leh Assam leh Arnunachal Pradesh states sung mun pawl khatte ah Proterstanism a hong pua lutte leh Mizo lai a bawlsakte ahi uh hi. Mizoram in 11th January ni Missionary Day in ci-in public holiday in a zatzat uh hi napi-in 2012 in Mizoram Presbyterian Church in a 89th General Assembly in ah 15 March ni "Missionary Day" in zat dingin a thukimna bangin na laih uh hi.
Chin Hills, Hakha ah a hong lut masa Rev. Arthur. E. Carson leh a zi Laura. H. Carson pen American Baptist International Ministries pan hi uh a, Karen missionaries huhna (support) tawh Hakha ah 15 March 1899 in hong tung thei uh hi. Amah zom ah hong lutte zong American Baptist International Ministries pan missionaries vive ahi uh hi. Tedim kuam sungah hong lutin Zolai hong bawlsak J. H. Cope zong American Baptist International Ministries missionary mah ahi hi. Chin Hills ah missionaries hong lut masate pen RC, UPC, AG, Presbyterian, Full Gospel, Seventh Day etc denominations pan hilo uh hi. Hih bang pawlpite pen a khuanungin pawlpi doctrines kibat lohna hangin a hong piangkhia tawm ahi hi.

CHIN STATE AH MISSIONARIES TUAMTUAM HONG TUN' HUN:

American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun uh a nuai-a bang ahi hi:-
1. Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura H. Cason - 15th March 1899
2. Rev. Dr. E.H. East leh a zi - 21st March 1902
3. Rev. Dr. Joseph Herbert Cope leh a zi - 21st December 1908
4. Dr H.H. Tilbe leh a zi - 1902
5. Dr J.G. Woodin leh a zi - 3rd November 1910
6. Rev. C.U. Strait leh a zi - 27th October 1925
7. Rev. E. C. Nelson leh a zi - 3rd December, 1939
8. Rev. Johnson leh a zi - 7th February, 1947 cih bang ahi hi.
Carson topa leh tonu hong tun' khit nung Chin Hills ah Lungdamna Thu damdamin a hong kizelh khit nungin 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia masa hi. ZBC phuankhiatna dingin March 1952 in mission secretary Rev. E. E. Soward survey bawlin Chin Hills ah a zin kawikawi masak lai takin Chin Baptist works in-charge a len pen Rev. S.T Hau Go hi a, Hakha based Rev. Robert Johnson leh a zi, leh Tedim based in a nei Nelson holiday in pai uh hi.
Falam Baptist Church ah October bei kuan leh November kha bul 1952 kumin meetings hunin ZBC phuankhiat ding vai kamkupna na nei uh a, "one Baptist organization" ci-in Tuiphum pawlpi kipawlna khatah kigawm ding leh a organization min ah a national title dingin ZOMI zangin Zomi Baptist Convention (ZBC) cih ding Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association pawlpite in na thukim uh hi. March 5–7, 1953 Zomi Baptist Convention cih "officially leh universally" a thukimna a neih uh Saikah, Thantlang township ah general meeting hun ahi hi. "Official leh universal" a cihna a khiatna tel nai lo kitam tuak bang hi.
Burma ah a political context dinmun a kilaih tawh kituakin Chin Hills sungah tuiphum pawlpi teng kipawlna ZBC kum 30 in a upat khit nungin Zomi cih a "national title' minpi dingin zat suak ding vai puahphat (review) kisam hiam? cih dotna hong piang hi. Hih vai tawh kisai April 1983 in Thantlang town ah Triennial meeting neihna uh-ah kipuakin kamkumna na nei khawm uh hi.
April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a national title dingin ZOMI mah zat suak lai ding review kisam hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates pai khawm palai 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khia uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title ah ZOMI mah kizang suak ding hi, ci-in na tangko khia hi.
Khuasak ah 5–9 April 1995 in ZBC Triennial Conference hunin Associations li - Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), leh Tamu Valley Baptist Association (TVBA)-te a triennial meetings panin paikhia (walk out) uh a, organization thak Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) cih a phuankhia-in ZBC panin lengkhia (breakaway) uh hi.
Tua khit nung biakna ah church politics ah ZOMI cih a kawcik ngaihsutna (narrow concept), a kawcik minam itna (narrow nationalism), a uang lua ahih kei leh gualheu masakna, mi tawh kinak phamawhsa lo a omna, mi tunga khutkhialh phamawh saklohna gam leh minam itna (exxagerate or agressive patriotism) chauvinism leh jingoism ci-in mikangte kammal ah a kizang church politics nasiat hong kipat bang pian hileh kilawmin, Zomi cih a kawcikin a khiatna ultungsak nopna khang semsem hong bang hi. Zomi church politics leh political party dirty politics tawh Chin State ah ethnic groups dangte leh docrines kibang lo pawlpite tuam bawlna leh gal bawlna lungsim leh khaici kituh hong bang pian hileh kilawm hi. Biakna leh politics a kigulluk luat man hoh hileh kilawm bang hi.
Falam, Hakha leh Tedim Baptist Associations in Zomi cih "officially and universally" in zat dinga thukimna March 5–7, 1953 in a om khinsa kizang toto a, 1983 in thantlang ah trienniel conference hunin na kipsak suak lai uh hi. Ahi zongin Zomi cih "narrown nationalism concept" in ngaihsutna hang ai tam Zomi a kici pha diakte ZBC panin 1995 in i lengkhiat zawh uh April 1, 2013 panin 'Zomi Baptist Convention' panin 'Chin Baptist Convention' a suakkik hi pan hi. Sawt nai lo a, Zomism cih ei bekin i aituam kineihsak phat diak khit nung suak hi.
Tua loin ZBC founder cih theih kuamah om loin founding fathers bel na om mah uh hi. A deihkaih leh personal property danin a ngaihsun nuam teta hi leng bel a FOUNDER khat bek om cih tangthu ahihna tawh kitukalhin (distorted history) in gen miumiau theih na ve! ZBC founder credit mi khat bek i piak sawm teitei le lah Chin Hills ah survey a bawl khit nung Baptist Associations a om tengin:
1. Chin Baptist in kipawlna khat (one organization) neih ding,
2. Agriculture School tawh a kithuah khawm Bible School khat neih ding,
3. Mission Hospital khat neih ding cih a proposal neihte kipumkhatin nasep khawmna ding
ci-in kipumkhatna ding a geelna a neihte (proposals) a lui leh a sung khia Rev. E. E. Soward minphatna (credit) piak huai pen leh kilawm hi. ZBC hong kipatna bulpi (origin) pen pen American mission of the American Baptist Mission (American Baptist Churches, USA) panin Yangon ah July 13, 1813 in missionary hong lut masa Adoniram Judson, Jr. (August 9, 1788 – April 12, 1850) leh Ann Judson hi. 1865 in amau mapan'na tawh Burma Baptist Missionary Convention na kiphuankhia hi. 2006 in 4,522 churches leh 1,142,655 members pha uh a, 2020 in denomination census in a genna ah 5,319 churches leh 1,710,441 members pha hi, ci hi.
E. E. Soward' saupi muhkholhna leh phasakpihna (vision leh recommendation) bangin 1953 in Sia Hau Go' supervision nuai-ah Tedim ah Bible school na kihong masa pen hi. Tua khit Johnsons (Rev. Robert Johnson) supervision nuai-ah Hakha ah a LST sanginn na kituah hi. Tua khit 1959 in Falam ah zawngngeu no nei bangin kituah kik leuleu hi.
Chin Hills sunga biakna pawlpi sungah kitelsiam lohna hong kipatna bulpi leh a hong kuang khiatna hih nengneng khawng hang hoh ai tam maw ci-in ngaihsun thei zel ing. Bang hang hiam cih leh tu hun ciang dongin Chin State politics ah government infrastructure leh project khatpeuh Tedim leh Tonzang townships panin townships dangah a kilaih leh anti-Chin nationalism leh politics huih thau khauh mahmah a, Myanmar government in "oficially recognised" ci-in 35 Chin ethnic groups ah hong ciamtehna pi-in Chin pum muhdahna, lang bawlna leh gal bawlna thu vive online ah a dim a ha kimu den hi. Zo suante sungah kikhenna leh kituah lohna pen politics sangin biakna panin na piang masa zaw leh tua panin hong kizom toto bang zaw hileh kilawm hi.
Chin Hills tangthu sungah a Bible school min na kilaih kawikawi a, 2013 in Chin Christian Institute of Theology na kici a, 1982 kum in a college pen Association for Theological Education in South East Asia in "member institute" in na sang hi. 1991 kumin Association for Theological Education in South East Asia in a bible school Bachelor of Theology (B.Th) course a ciamtehna (accredited) na pia-in na san'sak hi. Tu-in a Bible school ah Agricultural studies course zong kisin thei ta hi.
Mission hospital taksuah ngei lo (never materialized) hi. Ahih hangin Chin Hills ah medical doctor hong pailut nuam hi (Tua hi napi-in bangin khaktan hiam cih ka tel zo kei hi). Mission hospital bawlna dinga equipment allotment $30,000 hong kipia mundang ah kihei (diverted to other place) khia hiau hi. Sum vai, makai tutna kituhna hang, Bible school omna mun ding kituhna leh church leh politics kikhen (secularism) loin a kigulluk sak nuam makai i hauh luat manin ZBC ah Zomi min national title in Hakha, Falam leh Tedim Baptist Associations ten a kipumkhatin i zat kimlai uh a kitamkham na hileh kilawm hi.
Missionaries hong lut masate American Baptist International Ministries pan vive hi napi-in church dominations leh doctrines based in hih zahin Chin state ah organisation or associations a tam miaimuai in i kikhen uh pen church leh politics a kikhen lohna hang leh sum leh paai leh makai leh panmun deih luatna hang liuliau lo Jesuh' sisan leh singlamteh phungah kipumkhat kimlai i kikhenna ding uh thu dang ka ngaihsun zo kei hi. Tu ni ciang dong Zomi sungah thu um mi a kibehlap hanhan lah hilo napi-in biakna pawlpi leh denominations thak nasia takin kibehlapin, pawl kipumkhat kimlai a kitapkhap kawikawi mawk pen i biana makai leh siate pen sia man lo (false teachers) leh upna lampial (heretics) a tam luat hang lo buang a hang a dang ding om kei leh kilawm bang hi.
Sawltak Paul in hong thokik vat thei hen la, Chin State leh Zomi biakna pawlpite kalsuanzia hong mu leh Korin 11:17-19 kikal sungah, "Ahi zongin a nuai-a thu tawh kisai-in note ka hong pakta kei hi. Bang hang hiam cih leh pawlpi kikhopna na neih uh ciangin phatna sangin siatna na piangsak zaw uh hi. A masa penin, pawlpi na kikhop uh ciangin note lakah pawl kikhenna om hi, ci-in ka za hi. Hih ka zak thu a manna om kha dingin ka um hi. Bang hang hiam cih leh kua teng pawlpi mi citak ahi hiam, ci-in a kilatna dingin kikhenna a om mah ding ahi hi," ci-in a gen bangin a hong pahtak lohna thu gen khumin hong tai gawpin hap khat hong suah bak dingin ka um hi.
I biakna tangthu leh kikhenna thu i gen khak ciangin tangthu phawktawm gengen leh mi su tuah, ci-in hong ngawh niloh pawl khat om hi. I biakna tangthu leh pawl kikhenna bangin hong piangsak hiam? Biakna pawlpi kipumkhat kimlai i kiphelkhap manin thu um mi kibehlap tuam hiam? I mission field gol beh hanhan hiam? cihte ngaihsut phat ding deihna hi zaw hi. Kei zong tuiphum pawlpi sung panin a piang, a khangkhia leh Baptist church member ka hi hi. Biakna leh gamvai a khen dan i siam mateng pawl kikhenna, a kipumkhat kimlai kitapkhapna leh kimuhdahna nasiat beh semsem lai ding hi.
Kuamah suktuah nopna hi loin bangin kikhenna hong piangsak hiam? Cik hun-a kipanin kikhenna piang hiam? Zomi national title ki-aituam neihsakin i seek neuh behna hangin bang teng kihamphatpih tuam hiam? cih i lunggaih kik ding deihna hi zaw hi. I docrines kibang lote kitelsiamsakin i omna tekah kikhen behna i pian'sak nawn loh ding lunggulhna hi zaw hi. Biakna ah i kipumkhat leh kiho theih mateng Zomi min zangin party leh political movement min tawh kipumkhatna leh kituahna piang pah hanhan ding i sak khak leh hih sangin kikhemna lianzaw a dang om lo ding hi. Zomi cih pen pawl kipumkhat khenna ding leh namdangte gal bawlna dingin i zat lai teng ei leh ei i kiseek neu beh semsem zaw lai ding hi.
Thang Khan Lian #ZUNs reports