Wednesday, 25 July 2018

GAM LEH MINAM ITNA TAWH KISAI HILHCIANNA TOM KIM

GAM LEH MINAM ITNA TAWH KISAI HILHCIANNA TOM KIM
Zolai ut bangbanga kipheng gelhte ka muh ciang, minam it kici lanlan leitung makai, minam makai, paubing, beh leh phung (ethnic) makai ten a ut bangbang un gam leh minam vai makaih in, nekgukna, golhgukna tawh tangpi tangta teng phattuamna ding a nektum uh ciang, a nasep ding bangin a sep loh uh ciang, thuman lohna, ngongtatna leh thukham mimal khut sung la suk pah in, poisakna nei lo pawl khat ten amau khut sungah thukham la-in (taking laws into own hand, mob justice tawh thukhenna) a gamtat uh ka muh ciangin ka sin ka lungso in, om mawk thei loin kitom hi. Om mawkmawk thei loin ka pau kha, zel a, lai ka gelh thei zel hi.
Democracy gam-a ki-om lam leh ngaihsutna leh muhna bangbang suakta takin genkhiat theihna dingin "freedom of speech and expression" omna gam-a ki-om hi napi hi loin Stone Age hun hi a ci nuam laite leh amau deihna bek a paipih nuam fascist, authoritarianism, totalitarianism leh dictatorship style tawh gam uk nuam leh tua bang a ki-ukna deih pawl khat ten minam langpang hi ci-in hong ngawh leekleek ngam in, hong kutsan khum mun mahmah ta uh a, ka minam itna leh minam adingin sepkhiatna bang om hiam cih peuh tawh hong kalh ngam zanzan thei uh hi.
Makai i cih leh minam makai i cih pen mikang pau in "leader", "public servant or civil servant or representative" kici hi. Mipite nasem/sila ahih kei leh mipite sik leh taang dinga palai cihna hi a, kumpi bangin amau thuthu tawh hong ukkhum ding leh amau deihna leh amau phattuamna dinga makai hi peuhmah lo uh a, mipite phattuamna ding nawk masa ding leh laikhia dinga maphu dingte cihna hi zaw bek hi. Tua ahih manin mipite khatpeuh in a hawmthawhna leh lungtun zawh lohna a neih hun a om peuhmah leh a hilh ngam, a tai ngamna theihna dingun thuneihna leh hamphatna (rights) lianpi nei hi. Sila khat a to (lord) sangin lian zaw ngei lo hi. Mimal hamphatna ding leh meetna ding bek ngaihsun in, gam leh minam supna ding leh mindaina ding leh khantohna dal a nasemte nasep a thei lo kineih in ka dai om mawk thei kei hi.
Zolai zuun ding makai ten fund kicing om loh man hiam ahih kei leh awlmawhna a neih loh man uh hiam ahih kei leh minam kician ihih ding vision nei zo nai lo uh hiam ah makai za kilaih tengin Zolai gelh dan, LST leh Labu nangawn laihsuk laihto uh hi. (kammal pawl khat eg. wisdom= pilna bang pil nading, "leh" cih bang "le", Zosuante cih bang Zosuan te etc cih dan in laih uh hi. Koi pan leh bang kum panin hong kihaipih hiam cih kithei lo hi). PLS ah hiai "le" cih bang kammal leh "awle", "ut kei le ung," cih dan kammal lo buante ah "le" kizat sawt nai lo hi. Laimal kim gelh thadah luat man hiam cih kithei lo hi. Khat sanga tam zaw kammal (plural word) limlim a tangpi in Zolai ah "te" ci-in tuam gelhna pen kuamah gelh dan lo-a gelhna leh kipilsakna leh tuam len nopna lungsim lianpi hi a, Zolai kician neih ding sotsot behna dingin hanciamna lianpi hi.
A poi mahmah thu-in Zolai hih dan man pen hi cih a om nai loh hangin a pai zia tangpi mikim in a santheih om lua hi. Zolai ut bangin i pheng gelh pen minam kician hih ding langpanna leh minam mangthang hihna kilahna hi. Minam kician khatpeuh in laigelh dan paipi leh pai zia kician khat nei uh a, laihsuk laihto thapai den ngei peuhmah lo uh hi.
Makai kici limlim pen thuman loin gamta in, a sep ding bangin sem loin, mipite deih dan tawh kituak loin nasem in, tangpi tangta phattuamna ding hi loin mimal phattuamna ding leh gilpi ding bek khualin golhgukna leh nekgukna ciingte makai dinga cinh lo mikai gina lo ahi hi. Tua bang makai omna mun peuh ah minam khantohna leh phattuamna ding piang ngei lo a, mimal hi loin minam kiatniamna leh mindaina piangsak ngitnget den hi. Tua ahih manin ka dai om mawk thei kei a, ka dai om mawk ngei kei ding hi.
Mimal khatin thukham leh ngeina (law and order) amau khut sunga la-in, awlmawhna leh poisakna nei lo siatna piangsak mihon (mob) khatin thu buai la buai a om ciangin thukham leh thukhenna amau khut sungah la-in mob justice tawh thukhenna a neih uh ciangin thuman tawh vaihawm theihna dingin mun awng (space) om thei ngei lo hi. Tua banga thukhensatna in thukham om loin ut banga phengtatna (anarchy) tawh ki-ukna piangsak hi.
Anarchy tawh ki-ukna a om ciangin thuman (justice) in khentuam leh deidantuam nei pah a, a sawt ciangin kitelkhialhna lianpi piangsak a, tua kitelkhialhna hong liat luat ciangin ngongtatna (violence) in zui pah a, ngongtatna panin tualgal (civil war) hong piang hi. Tualgal hong pian ciangin sanggam laizom kimlai melma banga kimuhna piangsak hi. Tua ahih manin mi khatin thukham ama khut sungah la-in, mob justice tawh thukhenna a om peuhmah ciangin ka sin ka lung kitom pah hi.
Ka pil ka siam man leh sepkhiatna lianpi tawh gam leh minam it ka hi kei a, minam hoihna ding, khantohna ding, tangpi tangta kituah kilemna ding leh khantohna ding ka deihna leh ka veina hang leh ka minam mindaina ding leh namdangte simmawh leh muk piksan ding zumpih in, ka ut loh man hangin ka gam leh minam a it ka hi zaw hi. I gam leh minam i it manin namdangte muhdahna tawh kizui ngei lo a, i minam hamphatna, min hoihna ding, khantohna ding leh minthanna ding kilunggulh hi. Pasian' bawlsa namdangte mudah mahmah napi ka minam ka it hi ci pa in Pasian leh a mipihte it hi'ng a cih lanlan hangin amah leh amah kikhem ahi hi.
Mimal khat bek phattuamna ding ngimna tawh ki-ukna leh vaihawmna omna mun ah mimal bekin hamphatna leh phattuamna ngah a, tangpi tangta phattuamna leh hamphatna ding ngimna leh deihna tawh ki-ukna leh vaihawmna omna mun ah mipite in hamphatna ngah kim thei bek uh hi. Mipite in hamphatna leh phattuamna a ngah ciangin a neu a lian, a zawng a hau, a vom a ngo, a teek a khang, a ham a moi mi kim leh mimal in hamphatna kingah hi.
Ihih theih zahzah in hanciam in, thumanna leh itna tawh gamta in, thuman lo omte genkhiat ngamna zong gam leh minam itna lahkhiatna lianpi khat mah ahi hi. I sep theih bangbang diktatna tawh kipiakkhiatna tawh sepkhiatna zong minam adingin nasepna khat mah hi. I mipihte leh leitung midangte tungah itna lahkhiatna zong minam itna lahna thupi pen khat mah hi. Namdangte lakah na om ciangin na minam pau, na ham leh lai leh na minam zumpih vet se loin, daipih ngam in na zat tangtang ngamna leh na tu na tate pattah in a zatna dingun na hilh tangtang zong na gam leh minam itna lahkhiatna thupi mahmah khat hi. Ka gam leh minam itna pen ka sisan ah luang a, ka sinlai ah tem bang ka paai hi.
✍️Thang Khan Lian

HUMPI BANGCI BANG GAMSA A HIA LE?

HUMPI BANGCI BANG GAMSA A HIA LE?
1. Hangsan mahmah hi.
2. A sep ding thei hi.
2. Bangkim to (challenge) dingin kimansa in om hi.
3. A lampi dalte lian in neuta leh nawksuak veve hi.
4. Kiman sa-in mailam zuan hi.
5. Bangmah kihtak nei loin nawk ngam hi.
6. A mai-a gamsa dang hong paite ama adingin an limpen suak a, a an a suah theihna dingin nawk ngam hi.
HONG SINSAK
👉Kin tengtung kisam lo hi.
👉A pil pen hih zong kisam lo hi.
👉A siam pen hih zong kisam lo hi.
👉A hatpen hih zong sawm se kei in.
👉Lawhcin'na dingin nang tungah hih teng a om cih mite' muh se kisam lo hi.
👍Na kitangsap - Hangsanna
👍Na kitangsap - Kimuanngamna
👍Na kitangsap - Tupna neih ngam limlim ngamna
👍Lawhcing thei hi teh cih muan ngamna
👍Nang kimuang in la, hih thei ding hi ing cih um ngam sang ngam in.
👍Na nawk ngam a, na kalsuan ngam leh na mai ah maban limci in hong ngak hi.
👍Na sunga humpi ihmu om ahih manin ihmu hithiat sak den loin phawng in.
✍️WhatsApp group Jenny kici in hong khahkhiat tawm kong puahphat leh behlap ahi hi.

ZOMI CIAMTEHNA NGAH THEIHNA DING TU DONG LAWHSAPNA HANGIN ZOMI BUP KIKHEMNA LIANPI THUSIM PHOLAKKHIATNA LEH HILHCIANNA TOM KIM

ZOMI CIAMTEHNA NGAH THEIHNA DING TU DONG LAWHSAPNA HANGIN ZOMI BUP KIKHEMNA LIANPI THUSIM PHOLAKKHIATNA LEH HILHCIANNA TOM KIM
Union of Myanmar (Kawlgam) ah Zomi hong kiciamteh theihna dingin 2008 Constitution ah gam bup milip panin ci leh nam, phung leh taang (ethnic race) 0.1% pha zo lote ci leh nam; phung leh taang in kiciamteh theih thei lo ding a, Zomite Kawlgam milip 0.1% kipha zo lo ahih manin Myanmar Constitution 2008 in hong ciamteh theih lohna dingin upadi (constitution) ah thukhun om hi ci-in zuau tawh kikhemna dingin minam makai a kici pawlkhat leh biakna makai leh politics uk a kineih pong hon khatin social media ah tangkopihin, hih thu tawh kisai kikhemna thu a khahkhia tam mahmah hi. Mipite in ki-um pah henhan a, ken zong 2008 Constitution ka sim ma-in lamdang sakna lianpi tawh a thu gelhte uh ka sim in ka um kha man hi. Ahih hangin Zomite ci leh nam (ethnic) khatin hong kiciamtehna ding vai tawh kisai maphu-in a nawkte in a lawhsapna uh paulap zonna dingin hong khemna uh na hih tuak mawk hi.
Constitution of the Republic of the Union of Myanmar (2008) Chapter IV Legislature The Pyidaungsu Hluttaw Article 161 ah Region Hluttaw or State Hluttaw cih khenpi in a kikhenna ah Kuampi khat/gam bup khen khat Hluttaw ahih kei leh Gamke Hluttaw bawlna ding hi dan hi.
161. Region or State Hluttaw bawl theihna dingin hih bang mite kisam hi ci-in khen neu zaw in hih bangin na tuangsak suk hi:
(a) Kuampi khat ahih kei leh gam bup khen khat (Region) ahih kei leh gamke (State) Hluttaw ah palai (representatives) dingte pen Region ahih kei leh States sunga township panin a kiteelcing mi nih tuak hi ding hi.
(b) Region Hluttaw a palai dingte pen thuneite in Union of Myanmar sunga ci leh nam milip 0.1% phate leh a tunglam phate ci-in a ciamteh ci leh namte sung panin a kiteelcing mite hi ding a, tua ci leh namte pen Region ahih kei leh tua Region sunga amau ki-ukna nei tuam (Self-Administered Area) ngah khinsate hi loin adang gambup ci leh namte hi ding hi.
(c) State Hluttaw a palai dingte pen thuneite in Union of Myanmar sunga ci leh nam milip 0.1% leh a tunglam phate ci-in a ciamteh ci leh nam panin a kiteelcing mite hi ding a, tua ci leh namte pen State ahih kei leh tua State sunga amau ki-ukna nei tuam (Self-Administered Area) ngah khinsate hi loin a dang gambup ci leh namte hi ding hi.
(d) Region ahih kei leh State Hluttaw a palai dingte pen Defence Service galkap a sem ahih leh Commander-in-Chief of the Defence Services in Article 161 Sub-Section sunga (a) leh (b) ahih kei leh (a) leh (c) a thukhun tawh kituakin Hluttaw a palai om zah seh thum suah seh khat panin a min a sehte (nominate) kiteelcing thei ding hi.
#Formation_of_the_Region_Hluttaw_or_the_State_Hluttaw:
(a) representatives of the Region or State Hluttaw, two of each are elected from each township in the Regions or the States.
(b) representatives of the Region Hluttaw, each is elected from each national race determined by the authorities concerned as having a population which constitutes 0.1 percent and above of the population of the Union, of the remaining national races other than those who have already obtained the respective Region or a Self-Administered Area in that Region;
(c) representatives of the State Hluttaw, each is elected from each national race determined by the authorities concerned as having a population which constitutes 0.1 percent and above of the population of the Union, of the remaining national races other than those who have already obtained respective State or a Self-Administered Area in that State;
(d) representatives of the Region or State Hluttaw who are the Defence Services personnel nominated by the Commander-in-Chief of the Defence Services in accord with the law for an equal number of one-third of the total number of Hluttaw representatives elected under Sub-Sections (a) and (b) or (a) and (c).
Ethnic kici pen mangkam hi a, Zokam in miam bup sunga ci leh nam ke in a tuam a om, minam hihna leh omdan, gamtat-luhek leh kampau a kipan silh leh teen neek leh taak bawl dan ngeina neite (with common national and cultural tradition) a cihna ahi hi. Leitung gam koimah ah ci leh nam ke khat ciamtehna dingin gambup milip percentage tua zah a phak loh uh phamawh hi cih upadi nei om dingin ka ngaihsun kei hi. Union of Myanmar Constitution (2008) in zong gambup milip 0.1% pha dingin a kalh ci leh namte pen Region ahih kei leh State Hluttaw a kiteelcing theihna dingin ci leh nam khat guam khat sunga milip 0.1% a phak kisam cih bek tuangsak a, ci leh nam, phung leh tang ciamteh theihna dingin gambup milip 0.1% a phak loh uh phamawh hi cih tuangsak kha peuhmah lo hi.
Zomite ci leh nam, phung leh taang in hong ciamteh theihna dingin Kawlgam milip 0.1% phak loh phamawh hi cih thu pen kikhemna lianpi hi a, minam khat ci-in Zomi in hong kiciamtehna ding a kamciamsa uh om bangin tu dong a tangtung sak zo lo makaite leh tua bang makaite a pumgup ten hong khemna dingun a paulap zonna uh na hi zaw hi. Mi pawl khatte tawlkhat sung a kikhem zawh tei sam hangin mi khempeuh a tawntungin kikhem den zo lo hi. Computer Age ahih kei leh Technology Age hi ta ahih manin mi khem ding baih lo a, i khem zawh hangin sawt kikhem zo lo hi phawk ding kisam hi. Mipite in thu lim takin i kan a, i rights i theih kei leh kikhemna hong khauhpai semsem lai ding hi.
Constitution of the Republic of the Union of Myanmar (2008) a kim in kicing takin mangpau in na sim nop leh hih a nuai-a Apr 14, 2014 in a kikhahkhia PDF link panin sim theih hi.
http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/mya132824.pdf
Hih a nuai-a link panin Kawlpau leh mangpau in PDF panin kisim thei hi.
https://www.researchgate.net/…/305734885_ALL_ABOUT_CONSTITU…
@Thang Khan Lian #ZUNs

Malaysia bang cihna a le?
M: Muh bangbang sem dinga paisuk giapna gam.
A: A om bangbang, muh masak penpen semsuk pah phot.
L: Lawm leh gual hau pah zaw lai dep. 
A: Ahih hangin sum bei leh lawm citak ding om lo sese.
Y: You and me, one by one ci suk in ut teng viksuk vikto gawp mang.
S: Siatna leh hoihna lah nam kim dep zaw lai.
I: Itna taktak lah a om mel lohna mun.
A: Ala! Cimtak ta ing. Zogam mah ngai zaw ing.. Malaysia namsia mahmah thuaklah khinzo ta ing. A namsia un hong nektum ma-in manlang in Zogam ah ciah kik ta ning. 🏃

TRUMP IN NATO' SUM ZATKHIATNA LEHKAIH IN THUMAN LOPI GEN KIK LEULEU

TRUMP IN NATO' SUM ZATKHIATNA LEHKAIH IN THUMAN LOPI GEN KIK LEULEU
July 10: US President Donald Trump in North Atlantic Treaty Organization (NATO) in na a sep theihna dingin sum kizangkhia lak panin US bekin 90% piakhia hi ci-in thuman lopi-in thuman lehpei (distorted) in a zuaugensa thu zom kik leuleu hi. A taktak in NATO sum zatkhiatte lak panin US funding piak pen 22% val deuh bek hi ci-in tu nai diakin NATO' figures in tuangsak hi.
Trump in NATO' nasepkhiatna ah sum zatna (spending or costs) a tuatna pen NATO member dangte in a defense uh-ah a zatkhiat zah uh leh US in a defense ah a zatkhiat zah panin tuat in, tua bulphuh pong hi. NATO in, "Inflation-adjusted figures panin a en hi leng zong 2017 in NATO merbers kipawlna (alliance) ah US share pen 67% kiim bek hi lai hi," ci hi. A nunung pen dingin thucian leh thuman tel lopi-in Trump in NATO' sum zatna a gensiatna pen Brussels ah ni nih sung NATO khawmpi kipat ma-in a dahpa khuang (Twitter) ah nih vei tuangsak leuleu velval kik hi.
Trump in July 9, 5:25 pm in a Twitter ah, "NATO ah sum zatkhiatna ah US in gam dangte sangin sum tam zangkhia zaw hi. Hih pen thuman hilo a, kisang thei lo hi. Hih gamte (members) in NATO ah a sum thawhkhiat uh ka zum ah ka tut a kipanin a khan'sak beh hangun sum tampi a thawh beh ding uh kisam lai hi. Germany in 1% bek piakhia a, US in 4% piakhia a, NATO in phattuampih hi," cih tuangsak hi. Tua khitin, "NATO in a sum zatkhiat 100% lak panin US bekin 90% piakhia a, gam dangte in 2% a piak dingin a ciam zah uh pia zo dek uh hi. Tua khempeuhte tungah EU in US tawh sum bawlna hangin a meet zaw (trade surplus) $151 million ngah a, US tungah sum bawlna dalnas hong bawlkhum zaw lai hi. Hi thei lo hi," cih 5:34 pm in tuangsak kik leuleu hi.
I gen khitsa bangin Trump in NATO in direct leh indirect ah a sum zatkhiatna lak panin US bekin 90% sik hi a cih uang gen lua in, a zuau bulomtang hi zaw hi. NATO in direct sum a zatkhiatna NATO alliance a kihel tengin amau gam ciatin a sum muhna uh tawh kituakin gross national income (GNI) panin cost-sharing formula tawh et in NATO’s “principal budgets kici adingin a thawhkhawm uh a, tua lakah US in 22% kiim thawhkhia bek hi. A principal budget categories lakah - civil budget, military budget leh NATO Security Investment Programme (NSIP) cihte kihel hi.
“Direct a thawhkhiatna; piakhiatna (contributions) pen NATO alliance adingin sum kisamte member 29 in a kipiakhawm hi a, gam khat bek (single member) in pia lo hi. Sum kipiakkhiat khawmte pen NATO-wide air defence ahih kei leh command and control systems ading cihte ah kizang hi. Sum zatkhiatna members khempeuh in kisik khawm liailiai a, common funding bulphuh in kizang hi,” ci-in NATO in ci hi.
NATO in 2018 military budget adingin €1.325 billion (or about $1.55 billion), civil budget adingin €245.8 million (or about $289 million) leh NSIP adingin €700 million (or about $822 million) kinei hi ci hi. Hih thumte ah US sik ding pen a tam pen $590 million bek hi cihna suak hi.
Direct spending pen NATO a kihelte “joint funding” projects dangte panin a geelna zong kaikhawm uh a, ahih hangin hihte pen NATO in political leh finace vai in ngaihsun loin sim lo hi. Hih programs pen NATO members a kihelte in cost-share arrangements leh management structures tawh kituakin a sik zah kikim lo hi,” ci-in NATO in ci hi. Ahih hangin Trump in indirect ah zatna ah US leh NATO members dangte in amau defense budgets ah a zatkhiat zah uh tawh tehkak pong hi. Trump in US in 90% sik hi a cih sang lua a, val lua hi ci-in NATO in ci hi.
NATO' sum zatna June 27 update ah NATO in: “Tu ni-in NATO alliance bup in defense ah a kizangkhia zah leh US in defense budget in 67% a zat kikim hi. Hih banga sum zatkhiat zah kikim lohna pen om den hi. Sept. 11, 2001 in US gam terrorists ten a suam khit nungun US in defense ah a sum zatna khangsak hi," ci-in gen hi. NATO members gam 29 ten 2017 in defense adingin sum $914 billion beisak uh a, tua lak panin US in $618 sik hi.
NATO in hih defense spending pen 2010 constant prices leh exchange rates bulphuh hi a, current prices leh exchange rates ah en hi leng NATO 2017 defense spending ah US in a sik pen 72% kiim hi zaw hi ci hi. Ahih hangin Trump in NATO ah US in tua bangin sik thei lo ding hi ci mun mahmah hi (GNI tawh kituakin a sik uh hi cih a tel zawh nai loh man hi).
NATO in a June update ah a gen mah bangin: “Hih pen NATO headquarter Brussels leh a sub-ordinary military commands-te sum zatna kihelin NATO operation running adingin sum beite ah US in a sik 67% kici thei lo hi. Ahih hangin pen a bup in US pen' provision of essential capabilities' ah amau leh amau a val in kingak zawhna nei (over-reliance) ahih mah bangin intelligence, surveillance leh reconnaissance; air-to-air refuelling; ballistic missile defence; leh airborne electronic warfare adingin sum kizang teng sim khawm hi leng US in 67% sik hi kici thei kha mah hi," ci hi.
A langkhat lamah Trump in international security alliance ah gam tampite in sum sik dingin a ciam uh 2% hi a cih bel man hi. 2006 in NATO members ten defence budget adingin amau gam ciat in a gross domestic product (GDP) panin 2% piak ding na sawm uh hi. 2014 in a GDP panun 2% piakhiat dingin a sawmna uh standard pen 2024 ciangin piak zawh ciat sawm dingin thukimna nei uh hi.
Ahih hangin March kha-in NATO in 2017 in a a GDP panun 2% sum sik ciat dingin a ciamna lak panun a piakhia zo gam li bek - U.S. (3.57 percent), Greece (2.36 percent), Britain (2.12 percent) leh Estonia (2.08 percent) om hi. Poland in a GDP panin 1.99 percent bek piakhia zo hi. Trump in US in a defense budget ah a zatkhiat zah kisialhpih in NATO alliance a kihel gamte in zong a defense budget uh a khan'sakna dingun nawh thapai den a, a Twitter ah, "Ka zum ah ka tut khit nungin hih gamte in a khan'sak hangun a tamzaw sem a khan'sak beh lai ding uh kisam hi," ci hi.
NATO a kihel Canada leh Europe ah a pawlte (allies) un 2017 in total defense budget zatna ah 4.87 percent khangsak uh hi ci-in a kituatna om a, hih gamte in kum thum sung a total defense budget uh a khan'sakna uh hi ci-in NATO in ci hi. Hih bangin total defense budget a khan'sakna uh pen kum bang zah hiam a khiam khit nungun Russia in Ukraine sim (invaded) in Crimea laksak a, Ukraine buaina ah kigolh in, Europe nisuahna lamah gamkeek sawm lai hi ci-in Russia kihtakna "Russophobic" kici Obama' administration hun lai panin Russia panin vauna (threat) om hi ci-in hong kipatkhiat man ahi hi.
NATO Secretary General Jens Stoltenberg in Politico EU’s Confidential podcast kiangah tu kha-in a genna ah 2014 in NATO sum zatna dingin GDP lak panin 2% piak dingin a kithukim gam thum bekin a piakkhiat zawh pen 2018 in gam giat in piakhia zo ta dingin ka lamen hi ci hi. Trump in GNI leh GDP tawh kituakin gam hau diakte in UN leh NATO ah sum piakhia hi cih tel loin a ut bang teng awngawng a, zuau khat khit khat ban gen zom den hi. Tua loin NATO pen Cold War hun lai-in US in a thuzawh gamte tawh makaih in Soviet Union' Communism ideologies leh gamkeek beh ding lehnan'na (counter) ding leh tuamkoih;daangkoih leh tuamcipna (isolated and contained) dingin a patkhiat hi a, NATO members dangte tungah sum a kalh beh thapai pen nawhna kilawm lopi tawh vauna haihuaipi hi.
GNI panin et in UN member ten 0.7% piakhia uh a, 2013-15 kikal in gam guk bekin - Denmark (0.85%), Netherlands (0.75%), Norway (0.05%), Luxembeourg (0.95%), Sweden (1.4% %) leh UK (0.07%) in UN kalhna bangin GNI 0.07% UN ah piakhia zo uh hi ci-in Organisation for Economic Cooperation and Development (OPECD) in ci hi. Hih bangin UN ah a GNI uh 0.07% kalhna bangin huhna sum piakkhiatna sazian (data) pen kum thum halin a assessment kisuakkhia sak a, 2015-18 kisuakkhia sak nai lo hi. UN ah 2013-15 kikal US piakkhiat zah 22% kiim ahih hangin UN kalhna bangin US in a GNI 0.07% piakhia zo lo hi zawsop a, a GNI uh tawh kituakin UN kalhna bangin a piakhia zo lo gam zawngte tawh US kilamdang lo hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs

ITNA LEH NGAIHNA A KIBAT LOHNA KHENTEL SIAM MASA IN

ITNA LEH NGAIHNA A KIBAT LOHNA KHENTEL SIAM MASA IN
1. Itna mittaw in; hehpihna in khua mu lo hi. Ngaihna pen kammal leh aw tawh om a; Itna pen lungsim tawng leh laimal sungah om hi.
2. Ngaihna pen paikhial leh huatna lianpi suak thei a; Itna ahih leh telsiamna leh theihsiamna tawh kidim hi.
3. Itna leh ngaihna pen khentel ding haksa mahmah a, i khentel theih khit ciangin zekai khin zel mawk hi.
4. Ngaihna pen kithuaklah mahmah a; Itna ahih leh thuak zo-in citak mahmah hi.
5. Itna leh ngaihna in lamet nei ciat a; Ngaihna in a lamet a ngahzawh pah kei leh hua/mudah gawpin, lungkia ziau hi. Itna in a lamet a ngah ding lamen tawntung a, lungkiat hun cih nei ngei lo hi.
6. Hong ngaih sim bek cianga hong ho dente sangin hong phawk den ten hong it zaw hi. Ngaih hun bek hong neite sangin hong phawk dente itna kip zaw a, muanhuai zaw hi.
7. Hong ho sim a hong itte sangin na lunglen' luat ding lau a hong ho zel nu/pa in hong khualzaw cihna hi. Hong ho sim bek-a hong it ten hong ho sung bek uh hong it ding uh a, na lunglen' luat ding lau-in hong ho zel ten hong it zaw uh hi.
8. Hong taanlawh khak ding lau in hong ngah mateng a pum hanciam teta keeite sangin, mai lam hun ding thukhualna tawh, "Hong paisan mai in," hong cite ngakhuai zaw thei hi. Hong taanlawh khak ding a lauhpihte sangin hong it luat manin nang nopsakna ding hong khual luat manin, "Hong paisan mai in," hong ci ngamte itna thuk zaw pek hi.
9. Itna leh ngaihna na khentel theih khit ciangin lawmngaih (it leh ngaih) nei pan in la, hehpihna thu tel in, na saan khit zawh bek ciangin zi/pasal nei pan in. Itna leh ngaihna khentel thei nai lopi-in lawmngaih leh koppih na neih leh itna leh ngaihna sin kikna dingin a hun zekai lua khin ding hi.
10. Hehpihna pen manpha mahmah a, itna leh ngaihnate bangin lamet nei lo hi. Ahi zongin a telsiam lo, a sang thei lote adingin a mawknapi tawh kibang lel hi. Lametna bek nei-in hehpihna nei lopi-in it leh ngaih, leh koppih na neih khak leh na lametna hong bat loh ni ciangin na lungkia den ding a, na hehna ding bek piang den ding hi.
11. Zi/pasal cih pen cimphawng ding hilo a, khantawn adingin a thupi pen khat hi. Zi/pasal cih pen nik leh puan bangin laih kik themthum theih lo hi.
12. Cisa natna pen cisa za mahin damsak thei a, a etlawm mahmah lingpaak sun nisa lel a vul ningniang a palh kik sak thei leh a etlawm sak kik thei zing nom daitui bek hi. Tua mah bangin Itna in a natsak lungtang pen itna bekin damsak thei a, a kitamkham lungtang a gawm kik thei itna bek hi.
"Itna neite a lungduai-in migi hi. Itna neite in hazatna lungsim nei loin, zong kisathei lo hi. Itna neite a kilawm loin gamta lo, heh pakpak lo, mite’ mawhna ciamteh lo hi. Thuman lote-ah lungdam ngei lo uh a, thumante bekah lungdam uh hi. Itna neite lungkia cih om ngei lo hi. A upna, a lametna, lungduai takin a ngaknate uh a mawkna cih om ngei lo hi. Itna pen a tawntungin a kip ahi hi." (1 Korin 13:4‭-‬8b)
(Khawltawng Zomi in "Itna leh Ngaihna" cih motion picture in a bawl ka muhna panin kong laksawn, puahphat leh behlap ahi hi).

ZOMITE HONG KIKHENNA THU TOM KIM

ZOMITE HONG KIKHENNA THU TOM KIM
By: Thang Khan Lian
Second Anglo-Burmese war (5 April 1852 - 20 June 1853) in British ten Burma zo uh ahih manin Burma leh Zomite kizoptuahna (contact) hong kinaihsak hi. 1886 in Burma kumpi leitang ten British ten laksak zo uh a, tua khit kum nih sung British ten Burma gam-a khuamite kiphinna leh lehdona leh guta misuamna (local rebellions and stamping out dacoity) beisakna ding leh betdaihna ding hong buaipih uh hi. 1887 in Deputy Commissioner of the Chindwin district len Captain Raikes pen Chin state a omte tawh kizoptuahna ding lampi hon’ ding leh Zomite teenna Bangladesh gam-a Chittagong Hills lam gamkeek ding leh enkhia dingin kiseh hi. Captain Raikes in Siyin minamte tawh kiholemna a neih khitin Tashon mite tawh kiho in kilemna nei hi. Chin Hills a Sonpen leh Tashon hausate kilemna a neihna panin hih khua hausate pen gam suahtakna (independent country) a hausa ahih uh kitel hi. Treaty of Yandabo (1826) kici thukimna letmah a kithuh (suai kikaih) hangin British gamkeek ten amau ukna British India gam sungah Assam leh Burma hong gawm uh hi. Tua thukimna khit 1934 Treaty in Kabaw Valley teng Burma pia kik uh hi. Government of India Act (1935) in Burma pen British India panin hong khen hi. Gamgi vai thukimna (Boundary Agreement) tawh Government of the Republic of India leh Government of the Union of Burma in 1967 in thukimna nei uh a, Burma-India border a gamgi bawl/ciangtanna nei in ziik (delimited) uh hi.
Chin Hills-Manipur boundary:
Survey kician bawl lopi-in Captain Pemberton in amasa penna dingin Manipur leh Burma gamgi 1834 in khen in gamgi ziik hi. First Anglo-Burmese War (1824-1826) pen Treaty of Yandaboo kici thukimna tawh 1826 in hong veng hi. Hih thukimna ah Burma kumpi [King of Ava (Burma)] in Manipur pen Meitei kumpi Gambir Singh' ukna nuai-ah independent state in thukim hi. Tua khitin thukimna nih vei Manipur state tawh - 1833 leh 1834 in Burma kumpi in nei hi. 1833 Treaty ah Manipur' nitumna gamgi kikhen a, 1834 Treaty in Kabaw Valley teng Burma kumpipa' tungah kipia hi. Hih thukimna nunung pen a khua nungin Manipur leh Burma kilem lohna hong suak hi.
1834 Treaty ah Manipur leitaw-nisuahna gamgi zong kiziik ahih manin tua thukimna ah kihelkha lo Zomite gam nih in hong khen lian hi. Alexander Mackenzie in a gelhna ah: Treaty of 1834 in Manipur leitaw-nitumna lam nisuahna lam-a Kubo valley (phaizang) teng (Burma ten Nansawing a cih, Manipur ten Numsaulung) a cih panin Kothi Khyoung (Manipur river) nitumna lam dong Burma in ngah hi. Captain Pemberton in 19th April 1834 in report a piakna ah Numsaulung Lui pen Buma ten Meitei kumpite Kule Rajah' leitang hi ci-in ciamteh hi. Captain Pemberton in bang hanga Manipur Lui Namsaulung nitumna dong gamgi va keekto hiam cih gen lo hi. Bang hang hiam cih leh Kule Rajah' leitang in zong tua dong ban lo hi. Gamgi ziik sources in a genna Namsaulung nitumna dong gamgi a kikeektohna hang pen Manipur Lui (Manipur River) pen Sukte-te’ teenna leilu lam dong a huam man hi ci hi. Tua ahih manin Captain Pemberton in gamgi a ziikna Treaty of 1834 ah om bangin Manipur leh Burma a Sukte minamte teenna sung teng pen suahtakna nei leitang (independent territory) ahih kei leh Burma leitang in ciamteh hi.
Carey leh Tuck in a laibu gelh uh "The Chin Hills ( 1896)" ah, "Captain Pemberton in Meitei ten Namsailung a cih leh Zomi ten (Chin) Tuisa a cih uh lui pen Manipur Lui nitumna lam pen gamgi ngaihsuttawmna tawh a kiziik (imaginary line drawn) ahih hangin Chin Hills leitang pawl khat Manipur pia hi. Major McCulloch in leilu lam teng uk ding hanciam hi. Hih bangin gamgi hong kiziik manin Zomite kikhen uh hi (a tamzawte Tuisa leilu lam-a tengte). Gamgi pen Captain Pemberton in survey kician bawl lopi-in ziik ahih manin “imaginary line” suak hi. Tua ahih manin British ten Chin-Lushai expedition kici a simna leh gamkeekna lawhcing takin hong neih khit uh ciangin gamgi lim takin ziik phat ding hong ngaihsun kik uh a, gamgi ziikna dingin Manipur-Chin Boundary commission cih hong bawlkhia uh a, 1894 in Manipur leh Chin Hill gamgi ziik Captain Pemberton' imaginary line mah zang suak uh hi. British ten gamgi a ziik un minamte teenna tawh kituak ding ngaihsun se loin a ziik uh ahih manin Zomite pen Burma leh India gam ah a kikhen i suak hi.
James Monyhan in Zomite hong genna mah mahmah hi. "Zomite pen minam gam nei lote (Nation Without State) ci-in a dictionary ah gen hi. Zomite pen a pau uh kitel napi un amau nambing/namke ciat a ultung sak manun lim takin a kithuzaktuahna/kizoptuahna ding uh thanemsak hi. Tu lianin a kizopna uh pen sum bawl paai bawlna, lai lam tawh kisai nasepna, electronic media (audio/visual) leh Khristian evangelistic programs-te hi. Hun khat khit hun khat ah gamgi hanga kikhenna piangsakte beisakna ding leh kipumkhatna ding ngimna tawh thakhat thu-a kilaih gawpna dingin mainawtna (revolutionaries movements) piang zelzel hi," ci hi.
Tu hun pen leitung bup kizopna hun (globalisation) hun hita a, Immanuel Wallestien in World System Theory a gelhna ah, “Sum bawlna pen a meet a sum bawlna (capitalist) model in hong ukkhum ta hi,” a cih bangin sum bawl paai bawlna leh social media hangin leitung bup pen khuata khat (global village) suak ta hi. Khualzinna ding, kimuhtuahna ding leh thukizaktuahna ding baihlam mahmah ta hi. British ten Zomite thu dong lopi leh Zomite thukimna lopi-in gam thum in hong khen mawk uh a, mikangte in survey lim takin bawl masa lopi-in a gamgi ziiktawm uh tawh hong khen ziau uh pen a thuman het lo hi a, na mahmah hi.
Pemberton' gimgi ziik “imaginary line” pen tu-in “international boundary” suak a, tua in hong khen hangin Zomite pen i sisan, i pau, i lai, i ngeina, I biakna leh i lungsim ah a kikhen thei dingte ihi ngei kei uh hi. I mipil i misiam ten hih bawl tawm gamgi pen satsiatna dingin hong hanciam in, mipite kipumkhatna dingin hong vaihawm siam in hong makaih peuh le uh kipumkhat kik ngei lo ding hi hang kua tua kua ta in ci thei tuan lo ding a, ei kipumkhat nuam peuh in, lawng khat in ging khawm in, kithutuak peuh le hang Zomite kipumkhat kikna ding pen ziinmang leh leitung thukham/thukhun in zong hong khen zo tuan lo ding hi.
Zomite in kipumkhat ding, ki-it ding, kithutuah ding hong deih i Pasian muang in, i biakna leh I sisan bulphuh in kipumkhat kikna ding hanciam peuh leng ni khat ni teh i kipumkhat kik theihna ding sun ni hong hong taang peelmawh dingin ka um hi. Ziinmang hong khen hi kei, Sianmang hong khen hi kei e, Mikangte leh Indo-Myanmar gamgi ziik tawm hong khen hi e; ei tung bang kigawm kik nuam leng kua'n gibang hong khen zo diam?
[Refrences: Alexander Mackenzie, The North East Frontier of India; B. S. Carey. & H. N. Tuck., The Chin Hills; T. K. Oomen, 1997, Citizenship, Nationality and Ethnicity (Reconciling competing Identities), Polity Press; Quora)

TRUMP IN US-RUSSIA' KITAUNAUNA SIATNA PEN KUM TAMPI US' HAINA HANG HI CI-IN MAWHSAK

TRUMP IN US-RUSSIA' KITAUNAUNA SIATNA PEN KUM TAMPI US' HAINA HANG HI CI-IN MAWHSAK
July 17: Zan in a masa penna dingin US President Trump in Finland khuapi Helsinki ah Russian President Vladimir Putin kimuhpih a, naikal 4 kiim kihona nei uh hi. Zan in Trump in Putin a kimuhpih ma-in a dahpa khuang (Twitter) ah US gam-a amah langpangte (domestic opponents) a phinna tuangsak a, 2016 US presidential elections lai-in Russia kigolh hi cih ngawhna vai-a thukanna (investigation) hangin Russia leh US kikal khat leh khat kizopna ah buaina (diplomatic chill) piangsak hi ci-in thukanna neite ngawh hi.
Trump in a Twitter ah, "Russia tawh i kitauna pen cih mah in sia ngei lo hi. Kum tampi sung US hai gamtatna leh thu khensat thei pah tlhei loin i haina hangin sia ahih manin i haina hangin lungdam hang. Tu-in elections ah Russia hong kigolh hi ci-in sikha numei beng bangin kibeng hi, " (Our relationship with Russia has NEVER been worse thanks to many years of U.S. foolishness and stupidity and now, the Rigged Witch Hunt!) hi cih tuangsak hi. Russia's Foreign Ministry in Trump' tweets na thukimpih mahmah a, a Twitter ah, "Ka thukim uh hi," cih tuangsak hi.
Trump in US gam-a amah langpangte a mawhsakna thu a Twitter ah a tuan'sak dawnkikna in US gam-a amah langpangte in Trump in Kremlin gensia ngam lo hi ci-in, "America gensia in mawhsak masa in," (#BAF i.e. Blame America First) cih hashtag in tuangsak uh hi.
Nung kal in Bruseels ah NATO summit ah NATO' defense sum zatkhiatna (spending) ah members khempeuh in a sum piakkhiat zah uh a khan'sakna dingin a nawh manin NATO makaite tawh kam kinialna khauh tawh Trump a kikhen khit khitun Trump in NATO sangin Putin tawh kizopna bawl ding poimawh masak in nei hi ci-in US gam ah gensiatna lianpi tuak hi. Ahih hangin Helsinki khuapi-ah Trump in zingsang an (breakfast) Finland’ President Sauli Niinisto tawh a nek khawmna uh-ah, "NATO ni dangin hih bangin hatzaw ngei lo hi," ci-in gen hi.
Nung kal in CBS News ten Trump a interview na-ah Trump in Russia pen US gal (foe) hi lai veve a, economic leh diplomatic ah Russia pen China leh European gamte bangin US gal ahihna kikim hi ci hi. Helsinki khuapi-ah Trump leh Putin' policies deih lote in lungphona na nei uh hi. Greenpeace ten puan saupi tunga a deih uh kammal kigelh (banner) biakinn tungah ah suang uh a, "Warm our hearts not our planet" cih kammal tuangsak uh hi.
Helsinki ah a masa penna dingin Trump leh Putin a tutkhawm ma un kihona nei dingin a lut lai un khat leh khat khut kilen (handshake) loin hehmai pua uh a, kong kikalh khumna sungah hun sawtpi sung kihona nei uh hi. White House spokeswoman Sarah Sanders in zong makai nihte maan a Twitter ah tuangsak a, tua-ah Putin in lei lam suk et a, Trump in henmai pua hi. A pumpi uh panin a gen nop uh a kilahkhiat nop uh kammal kilawm het lo (awkward body language) hi. Ahih hangin television footage in Trump pen a maisuah suangtum (stone-faced) tawh kibang leh Putin in a mu lo kineih in ciamna leh hih dinga kimuangsak (reassuring wink) a maisuah a lahna tuangsak hi.
Ahi zongin kihona a neih khitun makai nihte in kihona a neih uh pen "kipatna hoih" leh a "lawhcing mahmah kimuhkhawmna" hi ci-in a muakna uh pulak uh hi. A kihona uh-ah 2016 US Presidential election, Ukraine buaina leh Syria gam-a tualgal tawh kisai thute (civil war) genkhawm uh hi. News reporters ten Putin' kiangah 2016 elections na-ah Trump' gualzawhna ding na deih mah hiam ci-in dotna nei uh a, Putin in, "Sum bawlmi Trump in gualzawhna ngah leh US-Russia' kitanauna hoih lam manawh ding ahih manin ka deih mah hi," ci-in dawng hi.
Putin in Russian leh US security services-te pan'khawmna a phatna thu gen a, terrorism leh cyber security dona ah Russian leh US security services-te pan'khawm zomna ding uh a deihna gen beh hi. Russian Foreign Minister Sergei Lavrov in a tuam in Putin-Trump kimuhkhawmna vai a genna ah "a hoih mahmah cih ding sangin a hoihzaw hi" (better than super) hi ci-in Russian news agencies gen bangin gen hi.
Kigal bawlna khauh mahmah kawmkal ah US leh Russian presidents kimuhkhawmna:
1. 1959 in Washington khuapi-ah Dwight Eisenhower leh Nikita Khuschev in kimuhkhawmna nei uh a, a thuman leh sawtpi a kimang ding kilemna neih dingin thukimna nei uh hi. Ahih zongin May 1960 in Soviet Union in USte thusim kankhiatna dingin a zat uh vanleng (spy plane) kapkhiatsak in, a hawlpa a hingmatsak manun a thukimna uh-a lametna a mawkna suak hi.
2. 1961 in John F. Kennedy in Vienna khuapi-ah Nikita Khuschev kimuhpih hi. Hih kimuhkhawmna pen Cold War hun adingin ut lopipi a kimuhkhawmna lak panin a uthuai lo pen kimuhkhawmna hi kici liang hi. Kennedy in Nuclear Ban Treaty a mainawt theihna ding lamen hi. Ahih hangin tua hun in Soviet' satellite state leh Communist tawh ki-ukna East Germany gam pen Kennedy in Berlin panin thuneihna khempeuh nei (sovereign) hi ci-in thukim nuam lo ahih manin a kimuh khit uh kha tam lo nungin Soviet ten East Germany leh West Germany khenna dingin Berlin Wall kulhbaang cian' kipan pan uh hi. Tua khit nungin Kennedy in Khruschev tawh a kimuhna pen "Ka nuntak sung adingin na siapen hi," ci hi.
3. 1967 in Glassborro, New Jersey, US ah Lyndon B. Johnson in Israel-Arab Six Days leh Vietnam War lai-in Alexie Kosygin kimuhpih hi. Hih kimuhkhawmna hun ah gam nihte kitanauna dingin "Spirit of Glassborro" kici thukimna a neih hangun lawhsam hi.
4. 1972-73 in Richard Nixon in Moscow lwh Washington ah Leonid Brezhnev kimuhpih hi. A kimuhkhawmna uh-ah thukimna tampi- Anti-Ballistic Missile Treaty, Agreement on the Prevention on Nuclear cihte kihelin thukimna letmat thuh (signed) uh hi.
5. Ronald Reagan in 1985-85 kikal in Reykjavik leh Washington ah Michael Gorbachev kimuhpih hi. Reykjavik ah 1986 in a kimuhna uh-ah makai nihte in nuclear galvan khiamna dingin thukimna nei uh hi. 1987 in Washington ah a kimuhkhawmna uh-ah Intermediate Nuclear Force Treaty kici thukimna letmat thuh uh hi.
6. 1993-95 kikal in Bill Clinton in Washinton ah Boris Yelsin kimuhpih a, democracy tawh ki-ukna tawh gam ki-uk dingin thukimna nei uh hi. Clinton in Russia' economy kip leh kho-in a om theihna dingin US in sum tawh huhna piak dingin kamciamna nei hi.
7. Geoge W. Bush in a mudah leh a langpan' mahmah Ljubljiana, Slovenia ah Russian President Putin kimuhpih a, Bush in Putin a kimuhpihna hangin Putin a muhna kilaih zo hi.
8. 2009 in Barack Obama in Moscow khuapi-ah Russian President Dmitry Medvenev kimuhpih a, amaute gel kimuhkhawmna hangin gam nihte kikal ah laibu khenpina (chapter) thak hong piang hi. Makaih nihte in nuclear arms treaties thukimna om khinsate zuih ding leh letkip thakna dingin thukimna nei uh hi. Ahih hangin Trump hun in hih thukinate US in palsat masa hi.
9. 2016 in Obama in Hangzhou, China ah Putin kimuhpih a, Obama in Putin tawh a kimuhkhawmna uh pen a hoih mahmah, a pang sah mahmah in a mawl; a hiam lo (blunt) leh sum bawlna tawh kibang kimuhkhawmna hi," ci hi.
10. July 16, 2018 in Helsinki, Finland ah Trump in Putin kimuhpih hi. A kimuhkhawmna uh US leh Nitumna gam-a US kipawlpih gamte (Western allies) ten Russia pen dawi gilo bangin a ngaihsutna uh (demonized) bulphuhna dingin March 2014 in Russia in Ukraine gam sim in Crimea laksak hi ciin a ngawhna uh thu gen kha lo uh a, 2016 US presidential elections ah Russia kigolh hi cih ngawhna ah Putin in Russia kigolh lo hi ci-in hong nialna vanglian in khauh mahmah ahih manin Russia' kigolh hi cih ka um kei a, US intelligence agencies ka muan' mahmah hangin Russsia kigolh hi ci-in a thukhupna uh ka um thei kei hi ci hi. Tua loin Crimea thu kikupna ah kihel kha lo hi.
Hih thu hangin Democrats party ten Trump a mawhsakna uh-ah Republicans ten zong Trump mawhpaih uh a, Trump in Russian President Putin a tona (challenge) ah lawhsam hi ci uh hi. Senior Republican Senator John McCain in, "Trump in Putin' nialna a saan'na pen US president niam mahmah in Helsinki summit pen khialhna hi cih kilang hi. Trump leh Putin' joint conference pen American president' tangthu adingin simmawhna tawh gamtatna lahkhiat hi a, hi,Trump in thu bangmah theician loin, ama' angsung ding bek a khualna leh a man loin thu a tehkahna leh autocrats tawh gam-uk khat a hehpihna pen tuat dingin haksa hi. US president kuamah in ama deih banga gam-uk makai mai-ah kun ngei nai lo hi," ci hi.
Senior Rupublican Senator Lindsey Graham in, "2016 elections ah Russia hong kigolh lo hi ci-in Trump' dawn'na pen thanemna lim lahna hi cih kimu ding hi ci hi. Democrats ten Trump pen gam leh minam a sawmsin leh a lehpei (treason) hi ci uh hi.
#My Take: Leitung ah gam leh minam makai nam nih om hi. A khatna ah: A sepkhiatna leh a sepkhiat nai lohpi uh mipite lungkimna ding leh khemna dingin kam uang zangin a kuku den thapai (demagogue; hyperbole; rhetoric) pawl leh a nihna dingin a makaihna uh leh a sepkhiatna uh bangmah genkhia se napi-in a semkhiatnate leh a makaih zia uh ettehnate a awngsak den mi om hi. Trump pen a khatna pawl hi a, kam uang zanga mi up ding thu gen makai leh a kuku pawlte thugen teng um in, thukan lo teng haipih leh sihpih ngam gam leh minam makai pawl hi.
Source: Agence France-Presse; Associated Press; Al Jazeera; The Hindu archives
@Thang Khan Lian #ZUNs

NA POLITICAL UPNA LEH NA POLITICAL MUHNA A KIBANG HIAM?

NA POLITICAL UPNA LEH NA POLITICAL MUHNA A KIBANG HIAM?
English novelist, essayist, journalist leh critic minthang Eric Arthur Blair (25 June 1903 – 21 January 1950), a laikung min (pen name) George Orwell ci-in a kithei zaw pa in hih bangin na gen hi:" Gam leh nimam vai tawh kisai a kampau (political language) pen thuman banga gingkhia dingin zuau genna dinga lim leh meel a kibawl (designed) leh a zahtakhuaite thahna ding, leh thuman bangin a meel huih siangtho lak-a kilang ding kammal;kampau hi," na ci hi.
America gam-ah sila kineihna (slavery system) pen mivomte sila neihna American society sungah a kizat lai-in Khristian ka kihi a kici lanlan biakna hat leh bullet kisa mahmah mi tampi leh American politician leh president hunkhop in sila a kineihna na gum in, Pasian' deihna hi na ci ngam in na kisiamtanh uh a, sila na khoi in, na nei uh hi. Sila a kineihna hanga gam sung buaina vengsak zo loin kumpi gilo banga gam uk (tyranny) President Andrew Jackson langpan'na dingin Ripon, Wisconsin ah 1834 kum-a kiphuankhia Whigs Party member a kihel luite in party thak phuankhiat ding sawm in kimuhkhawmna hong nei uh hi.
1854 in in USA gam kipumkhatna dingin sila kineihna zang states-te lutsak theihna Missouri Compromise a phiatna dingin Kansas-Nebraska Bill kici lawhcing takin hong kibawlkhiat tawh kituakin USA (tua hun in Union or Union States kici zaw) gam-a laklut theih dingin sila a kineihna leh sila kineihna zang nawn lo "slave or free status" states-te pen 'popular sovereignty' tawh thukhensatna a bawl in, amau khensatna bangbang hi ding uh cih thukimna hong kineih ciangin sila a kineihna deih leh deih lo pawl sungah kitelkhialna leh kikhenna a liat luat manin Whigs Party hong kitamkham hi.
February 1854 in sila a kineihna langpang pawl anti-slavery Whigs ten upper midwestern states ah party thak phuankhiatna ding vai kikupkhawmna meeting nei uh hi. Tua bangin party thak phuankhiatna dingin meeting tuamtuam a neihte lak uh panin March 20, 1854 in Wisconsin ah meeting a neih ni uh pen Republican Party phuankhiatna dinga meeting hi ci-in a taangpi in kisang hi.
America leilu lamah Republicans ten amau a gummi (supporters) tampi hong ngah ciangin 1856 in Republicans presidential candidate masa pen dingin a nominate uh John C. Fremont in Northern states 16 panin 11 ah gualzawhna hong ngah hi. 1860 in Republicans ten presidency hong ngah limlim uh leh USA gam kipumkhat in gam khat in kigawmna ding panin (tua hun in USA kici loin Union States ahih kei leh Unioin kici) ka lengkhia (secede) ding uh hi ci-in leitaw lam-a sila nei Southern slave states a tam zawte in hangsan tak leh khauh takin hong taangkopih ta uh hi.
Democratic Party sungah kikhenna a nasiat luat manin November 1860 in Republican Abraham Lincoln in President dingin hong cing hi. Lincoln hong cing khit zawh nipi kal guk khit nungin Union panin South Carolina lengkhia hi (South Carolina pen tu dong minam khat sangin minam dang khat thupi leh sangzaw hi cih ngaihsutna nei "racist" state suuk mahmah pawl hi lai hi). Tua khit nipi kal guk khit nungin South Carolina suulnungzui-in Southern states nga Union panin lengkhia leuleu uh uh hi. Sila a kineihna deih Southern states lam Confederate kici pawlte makaipi General P.G.T. Beauregard' makaihna tawh thauvui thautang kaikhawm uh a, April 1961 in South Carolina sunga om Charleston Bay a kap manun America tangthu adingin a lipkhaphuai mihing 618,222-750,000 sihna piangsak American Civil War kici tualgal hong kipan hi.
Civil War ah Northern states lamah Republican Party leh sila a kineihna deih lote in gualzawhna a ngah man uh leh Congress ah member tamzaw dingin Republicans ten Congress a ukcip (dominated) zawh manun Southern states ten “Radical Reconstruction” policy kici a thukimna dingin kinawh zo ahih manin Republican Party pen party kician taktak leh party kip hong suak hi. Congress in Southern state ten “Radical Reconstruction” policy a thukimna dingin a nawh zawhna hangin American Constitution ah 13th, 14th leh 15th amendments ki-passed zo a, tua amendments teng hangin Southern citizens khempeuh in hamphatna kikim (equal rights) ngah uh hi. 1876 in Republican Party ten South lamah a thuneihna;ukna (control) uh hong khahsuah uh a, ahih hangin 1933 in Democrats party mi Franklin D. Roosevelt in president hong ngah mateng Republicans ten US president ukcip, opcip in a thuthu in omsak (dominated) uh hi.
American tangthu (history) en leng hamphatna kikim (equal rights) deih, anti-racism langpangte leh sila a kineihna dona a makai pen Republicans Party hi ci leng kikhial lo ding hi. Ahih hangin tu hun-a Republicans party sunga makaite, president Trump leh Trump haipih Americans leh Zomite pen racist suuk leh equal rights langpang teng na hi zawsop uh hi. Trump' policies-te pen mikangte a lianpen leh thuneihna lian pen nei hi cih upna nei (white supremacist) mite angvantuamna ding vive tam zaw pian bang a, Khristian a kicihna tawh vote leh support zong in khemzawh thu tawh suport a ngah hangin a policies-te pen duhhopna, angsung ding bek khualna, namdang leh gamdangte, cimawh leh mizawngte khantohna ding leh phattuamna ding dal vive pian ahih banah mihau sum bawl companies golpipi neite (corporate sectors) teng leh minam lom khat adinga phattuamna ding vive hi zaw hi.
Trump in gam zawng gamte bang bangmah a kimang lo; tawkua vang gamte (shit-hole countries) ci zen a, mi neumuhna, simmawhna leh mi elna pen nisim in a Twitter ah tuangsak den hi. Trump' Khristian kicihna um a, etteh pawl pen i upna kisittel phat huai mahmah kha ding hi. Trump administration in khuahun kilaih dona dingin 2015 Paris Climate Accor d panin June 1,2017 in, gambeelte leh galtaite huhna dinga kibawl UN migrant and refugee Pact panin Dec. 2017 in, siamsinna, science leh ngeina kepbitna leh laptohna dinga kibawl UNESCO panin 12 Oct 2017 in, Trans-Pacific Partnership panin 23 June 2017 in UK a dokkhiatna leh UN ah huhna piak ding UN in members khempeuh tungah a gross national income (GNI) uh 0.7% a kalhna zah zong US in pia zo ngei nai napi US sumpiak zah kisialhpih in UN agencies tuamtuamte huhna piak khiam dingin a vau thapaina leh a khiamna zong Khristian vai het lo hi. Neih kibang kiteenna, nausuksiat theihna dingin US SC in a Obama' hun in a bawl zong a kipsakna leh keekliat behna dingin May 4, 2017 in ka phiat dingin a cih a kamciam peel in, "Religious Liberty" Executive Order letmat a thuh (signed) mawk leh a thugen khitsa naikal 24 ma nangawn a laih themthum den keei mawk zong a lamdangpi khat hi.
Kristian i cih upna (faith) bek hi loin piakkhiatna leh it in kepna leh khat leh khat neihsa kitaang in kihopsawnna (giving, caring, loving, sharing ) tawh sepkhiatna lahna hi a, din'na kician nei-in hangsan takin i genkhiatsa thu letkip ngamna hi.
Republicans party sangin Democrats ten cimawh leh beiding galtaite leh gam zawngte a khualna uh thupi zaw a, American economy a beisa kum 45 sung en leng Republicans ten Democrats nasepkhiatna (performance) dem zo vet lo hi cih kimu a, kitel sinsen hi. Thuman gen leng America leh Trump, Pasian' nangawn a langpang pa in hong ngawh ngam mihangsan leh thukan melmal lo Zomi kitam mahmah lai bilbel a, Republicans Party manphatna sungtawng (core values) thei lo leh a lampial uh ahih lam tel lopi-in Pasian mah thupisak zaw uh hi ci-in a kampi bek tawh Pasian' min a loh lala uh a haipih mi kitam lai mahmah hi.
US President 16na leh America ah sila a kineihna a beisak pa zah in a kiciamteh leh US presidents lak panin a hoihpen a ciamtehnangah leh sila a kineihna a beisakna dingin a do ngam manin sila a kineihna deih mi mi ngongtat John Wilkes Booth in April 14, 1864 in Ford's Theatre sungah thau tawh a kap manin dam zo loin April 15, 1865 in Petersen House ah a si Abraham Lincoln a thugen man mahmah hi: "Hun khatkhat ciangin mi khempeuh na khemzo a, hun khempeuh ah mi pawl khat na khemzo hi. Ahih hangin hun khempeuh (a tawntungin) mi khempeuh na khemzo kei hi," na ci hi.
Republic cih kammal pen gam (state) khat sungah thuneihna sangpen (supreme power) len mipite hi a, kumpi (monarch) hi loin mipite in amau sik leh taang dinga nasem dingin palai (representatives, MPs, MLAs, Senators i cihte) teel uh a, kiteelcing ahih kei leh a kiguang gam makai ding (elected or nominated president rather than a monarch) nei uh hi a cihna hi a, state sunga members khempeuh liangko kikim hi a cihna hi a, Latin pau respublica (res = affair, matter, thing + publica = public) panin a kila kammal hi a, 1596-1605 kiim panin hong piangkhia kammal hi. Democracy i cih ciangin i cih ciangin Greek kammal "memos" (city-state sunga citizens) leh "kratos" (power or rule) cih kammal panin a kila a, mipi deihna banga ki-ukna leh kivaihawmna hi cihna hi. Makaite leh gam ukte deih bangbang man a, amau gen bangbang phun lo pau loin mangin zuih ding cihna hi deksuai lo hi. Gam makaite bek deihna banga ki-ukna pen monarchy ahih kei leh dictatorship tawh ki-ukna gamte bek hi a, kiteelna cih bang om sese lohna gamte bek hi.
Gam makai khatin thuneihna sangpen nei mipite ahih lam kitheihmawh bawlin ama deihna bang bek tawh mipite paipih nuam in, a ukkhum ut ciangin a pau ngam, nial ngam, a langpan' ngam a om kisam hi. A nuai-a milim en lecin bang na mu hiam? A pau ngam a om ciangin ama deihna bek paipih sawm in, ama deihna tawh mite ukkhum nuam pa thuneihna sangpen nei mipite mai-ah kun in bok hi.
Na political upna (belief) leh na political muhna leh theihna a kibang hiam?
- Thang Khan Lian