GAM LEH MINAM ITNA TAWH KISAI HILHCIANNA TOM KIM
Zolai ut bangbanga kipheng gelhte ka muh ciang, minam it kici lanlan leitung makai, minam makai, paubing, beh leh phung (ethnic) makai ten a ut bangbang un gam leh minam vai makaih in, nekgukna, golhgukna tawh tangpi tangta teng phattuamna ding a nektum uh ciang, a nasep ding bangin a sep loh uh ciang, thuman lohna, ngongtatna leh thukham mimal khut sung la suk pah in, poisakna nei lo pawl khat ten amau khut sungah thukham la-in (taking laws into own hand, mob justice tawh thukhenna) a gamtat uh ka muh ciangin ka sin ka lungso in, om mawk thei loin kitom hi. Om mawkmawk thei loin ka pau kha, zel a, lai ka gelh thei zel hi.
Democracy gam-a ki-om lam leh ngaihsutna leh muhna bangbang suakta takin genkhiat theihna dingin "freedom of speech and expression" omna gam-a ki-om hi napi hi loin Stone Age hun hi a ci nuam laite leh amau deihna bek a paipih nuam fascist, authoritarianism, totalitarianism leh dictatorship style tawh gam uk nuam leh tua bang a ki-ukna deih pawl khat ten minam langpang hi ci-in hong ngawh leekleek ngam in, hong kutsan khum mun mahmah ta uh a, ka minam itna leh minam adingin sepkhiatna bang om hiam cih peuh tawh hong kalh ngam zanzan thei uh hi.
Makai i cih leh minam makai i cih pen mikang pau in "leader", "public servant or civil servant or representative" kici hi. Mipite nasem/sila ahih kei leh mipite sik leh taang dinga palai cihna hi a, kumpi bangin amau thuthu tawh hong ukkhum ding leh amau deihna leh amau phattuamna dinga makai hi peuhmah lo uh a, mipite phattuamna ding nawk masa ding leh laikhia dinga maphu dingte cihna hi zaw bek hi. Tua ahih manin mipite khatpeuh in a hawmthawhna leh lungtun zawh lohna a neih hun a om peuhmah leh a hilh ngam, a tai ngamna theihna dingun thuneihna leh hamphatna (rights) lianpi nei hi. Sila khat a to (lord) sangin lian zaw ngei lo hi. Mimal hamphatna ding leh meetna ding bek ngaihsun in, gam leh minam supna ding leh mindaina ding leh khantohna dal a nasemte nasep a thei lo kineih in ka dai om mawk thei kei hi.
Zolai zuun ding makai ten fund kicing om loh man hiam ahih kei leh awlmawhna a neih loh man uh hiam ahih kei leh minam kician ihih ding vision nei zo nai lo uh hiam ah makai za kilaih tengin Zolai gelh dan, LST leh Labu nangawn laihsuk laihto uh hi. (kammal pawl khat eg. wisdom= pilna bang pil nading, "leh" cih bang "le", Zosuante cih bang Zosuan te etc cih dan in laih uh hi. Koi pan leh bang kum panin hong kihaipih hiam cih kithei lo hi). PLS ah hiai "le" cih bang kammal leh "awle", "ut kei le ung," cih dan kammal lo buante ah "le" kizat sawt nai lo hi. Laimal kim gelh thadah luat man hiam cih kithei lo hi. Khat sanga tam zaw kammal (plural word) limlim a tangpi in Zolai ah "te" ci-in tuam gelhna pen kuamah gelh dan lo-a gelhna leh kipilsakna leh tuam len nopna lungsim lianpi hi a, Zolai kician neih ding sotsot behna dingin hanciamna lianpi hi.
A poi mahmah thu-in Zolai hih dan man pen hi cih a om nai loh hangin a pai zia tangpi mikim in a santheih om lua hi. Zolai ut bangin i pheng gelh pen minam kician hih ding langpanna leh minam mangthang hihna kilahna hi. Minam kician khatpeuh in laigelh dan paipi leh pai zia kician khat nei uh a, laihsuk laihto thapai den ngei peuhmah lo uh hi.
Makai kici limlim pen thuman loin gamta in, a sep ding bangin sem loin, mipite deih dan tawh kituak loin nasem in, tangpi tangta phattuamna ding hi loin mimal phattuamna ding leh gilpi ding bek khualin golhgukna leh nekgukna ciingte makai dinga cinh lo mikai gina lo ahi hi. Tua bang makai omna mun peuh ah minam khantohna leh phattuamna ding piang ngei lo a, mimal hi loin minam kiatniamna leh mindaina piangsak ngitnget den hi. Tua ahih manin ka dai om mawk thei kei a, ka dai om mawk ngei kei ding hi.
Mimal khatin thukham leh ngeina (law and order) amau khut sunga la-in, awlmawhna leh poisakna nei lo siatna piangsak mihon (mob) khatin thu buai la buai a om ciangin thukham leh thukhenna amau khut sungah la-in mob justice tawh thukhenna a neih uh ciangin thuman tawh vaihawm theihna dingin mun awng (space) om thei ngei lo hi. Tua banga thukhensatna in thukham om loin ut banga phengtatna (anarchy) tawh ki-ukna piangsak hi.
Anarchy tawh ki-ukna a om ciangin thuman (justice) in khentuam leh deidantuam nei pah a, a sawt ciangin kitelkhialhna lianpi piangsak a, tua kitelkhialhna hong liat luat ciangin ngongtatna (violence) in zui pah a, ngongtatna panin tualgal (civil war) hong piang hi. Tualgal hong pian ciangin sanggam laizom kimlai melma banga kimuhna piangsak hi. Tua ahih manin mi khatin thukham ama khut sungah la-in, mob justice tawh thukhenna a om peuhmah ciangin ka sin ka lung kitom pah hi.
Ka pil ka siam man leh sepkhiatna lianpi tawh gam leh minam it ka hi kei a, minam hoihna ding, khantohna ding, tangpi tangta kituah kilemna ding leh khantohna ding ka deihna leh ka veina hang leh ka minam mindaina ding leh namdangte simmawh leh muk piksan ding zumpih in, ka ut loh man hangin ka gam leh minam a it ka hi zaw hi. I gam leh minam i it manin namdangte muhdahna tawh kizui ngei lo a, i minam hamphatna, min hoihna ding, khantohna ding leh minthanna ding kilunggulh hi. Pasian' bawlsa namdangte mudah mahmah napi ka minam ka it hi ci pa in Pasian leh a mipihte it hi'ng a cih lanlan hangin amah leh amah kikhem ahi hi.
Mimal khat bek phattuamna ding ngimna tawh ki-ukna leh vaihawmna omna mun ah mimal bekin hamphatna leh phattuamna ngah a, tangpi tangta phattuamna leh hamphatna ding ngimna leh deihna tawh ki-ukna leh vaihawmna omna mun ah mipite in hamphatna ngah kim thei bek uh hi. Mipite in hamphatna leh phattuamna a ngah ciangin a neu a lian, a zawng a hau, a vom a ngo, a teek a khang, a ham a moi mi kim leh mimal in hamphatna kingah hi.
Ihih theih zahzah in hanciam in, thumanna leh itna tawh gamta in, thuman lo omte genkhiat ngamna zong gam leh minam itna lahkhiatna lianpi khat mah ahi hi. I sep theih bangbang diktatna tawh kipiakkhiatna tawh sepkhiatna zong minam adingin nasepna khat mah hi. I mipihte leh leitung midangte tungah itna lahkhiatna zong minam itna lahna thupi pen khat mah hi. Namdangte lakah na om ciangin na minam pau, na ham leh lai leh na minam zumpih vet se loin, daipih ngam in na zat tangtang ngamna leh na tu na tate pattah in a zatna dingun na hilh tangtang zong na gam leh minam itna lahkhiatna thupi mahmah khat hi. Ka gam leh minam itna pen ka sisan ah luang a, ka sinlai ah tem bang ka paai hi.














