Monday, 23 August 2021

COVID CONSPIRACY THEORIES: BANG HANGIN CHINESE COVID CONSPIRACY AH US MILITARY BASE A LAIZANG AH HONG OM KHA HIAM?

 

BANG HANGIN CHINESE COVID CONSPIRACY AH US MILITARY BASE A LAIZANG AH HONG OM KHA HIAM?

Aug. 23: US intelligence in Covid-19 hong kipatkhiatna vai tawh kisai a report a khahkhiat ma-in China panin thu man lo tangkopihna dingin "disinformation campaign' a kici kumpi mindaisakna ding thu conspiracy theories a kici dang hong laang kik leuleu a, a virus pen US gam-a Maryland ah a om American military base panin hong kipan hi, ci-in China in disinformation a gennate China ah na ne thei mahmah leuleu uh hi.
May kha-in US president Joe Biden in lab accident ahih kei leh a virus a ngah khinsa ganhingte tung panin mihingte tungah Covid-19 virus kilawhsawnin hong kipan hiam, ci-in thu a kikankhiatna dingin US intelligence tungah ni 90 sung thukankhiatna a patna dingun thu na pia hi.
Hih Covid-19 hong kipatna tawh kisai anti-Chinese activists leh US President lui Donald Trump gumte in a virus pen China panin hong kipan a, Wuhan Institute of Virology panin hong kipan hi, ci-in conspiracy theories a kizelhsak un leitung bup deng a, mi tampi takin na umsak zo uh hi (ei Zomite sungah zong a mittaw sialkhau let tam mahmah lai hi). April 30, 2020 pekin top U.S. spy agency in, American intelligence community in Covid-19 virus pen China panin hong kipan mihing bawltawm (manmade) ahih kei leh a virus hong pian'khiatna ungno a kibawlpha (genetically modified) hi cih ki-um lo hi, ci-in na gen khin zo hi.
April 30, 2020 in Office of Director of National Intelligence in a statement bawlna ah, "Intelligence Community (IC) in a upna leh muhna pen scientific consensus tawh kituak a, Covid-19 pen manmade or genetically modified hilo hi. IC in information leh intelligence hong om laite panin a virus a ngah ganhingte tung ahih kei leh Wuhan lab accident panin Covid-19 hong kipan hiam cih kikan zom ding hi," na ci hi. April 21, 2020 in World Health Organization (WHO) in Covid-19 virus pen 2019 kum bei kuanin China gam-a ganhingte ahih kei leh laboratory panin a kibawltawm panin hong kipan hi cih a lahna ding teci (evidence) bangmah kimu lo hi," a cih tawh US intelligence genna kibang hi.
March 29, 2021 in WHO in Covid-19 virus hong kipatkhiatna China ah, Wuhan lab kihelin a va kanna vai a thukhup bawlna ah a virus pen ganhingte tung panin mihingte tungah kilawnsawn hi kha thei a, laboratory panin a kibawltawm hilo hi, ci hi. Tua khit nungin US media Wall Street Journal in June 8, 2021 in a reports ah Wuhan lab panin a virus hong kipan hi kha ding ahih manin a thukankhiat beh kisam hi, ci-in U.S. government national laboratory report in gen hi, hong ci kik leuleu hi.
Hih Chinese Wuhan lab panin Covid-19 virus hong kipan hi, cih fringe conspiracy theory kigen khinsate scientists a tam zawte in thuman lo leh zuauthu hi, ci uh hi. Tu-in US intelligence in a report a khahkhiat ma-in China in a lehdo na kipan pah a, a beisa nipi kalte a kipanin Chinese media in foreign sources siksanin Covid-19 pen US ah a kibawl hi, ci-in a bul a bal a nei loin gen hong kisan leuleu uh hi.
China in a conspiracy theory genna ah Covid-19 pen US gam-a kibawl hi cih a genna dingin rap music panin fake Facebook posts, ah propaganda gennate un Chinese mi zate na umsak leh thuzawh zo mahmah hi, ci-in experts ten gen uh hi. Ahih hangin experts mite in China gam pualam ah a conspiracy theory uh thuman a suahsak zawhna ding uh lian zo lo hi, ci-in gen beh uh hi.
CHINA IN A NGAWHNATE BANG HIAM?
Americans a tam zawte in amau gam sunga om hi napi-in China in US in Covid-19 a bawlna hi ci-in a ngawh uh Fort Detrick military base za kha nai lo kha ding uh a, ahih hangin Fort Detrick min China ah inn kim in thei ding bang hi.
Mi up theih ding thu a gen Chinese propagandists kicite in Covid-19 virus pen Washington DC leilu lam panin 80km (50 miles) kigamla ah a om Federick, Maryland ah Fort Detrick military installation panin kibawl hi, ci-in conspiracy theory gen uh hi. Fort Drerick base pen US biological weapons programme center hi a, Ebola leh sumphuk (smallpox) kihelin viruses nam tuamtuam biomedical research a kibawlna mun hi. Fort Drerick base in tangthu a gentel haksa (complicated history) na nei ahih manin hih thu hangin China ah upmawhna thu kizeelsak zo hi.
Chinese nationalist group CD Rev in a rap lasakna ah Chinese foreign ministry spokesman Zhao Lijian in a genna bulphuhin America military base Fort Detrick lab panin Covid-19 kibawl hi, na ci hi. Tua a rap la mal sungah, "Tua lab panin bang ngimna teng hong kipankhia hiam/Siluang bangzah kikhai hiam/Koi lah-ah bu na hiam/Fort Detrick kongpi hong lecin melsia hi, ahih hangin tua-in lungsim phawngsak ahih manin i lungsim sungah hong pau hi," ci-in Zhao Lijian in August kha-in a Twitter post ah na genna na zang hi.
Zhao pen a diplomacy zat a khauhpai mahmah mi hi ci-in kithei a, Covid-19 kici US gamah hong kipan hi cih thu ("US origin" theory) a kizeelsakte ah mi poimawh khat hi. Nung kum in a Twitter account ah a thu posts pawl khatte ah Fort Detrick a genna hangin mi tampi bildawh na ngahlawh hi. "Bang hangin Fort Detrick biolab kikhak hiam? US in cik hun ciangin mi siamte (experts) US ah a virus hong kipatkhiatna thu a kan dingin cial ding hiam?" ci-in July 2020 in a Twitter post ah na tuangsak hi.
A beisa khate ah, Chinese kumpi uliante leh state mediate in lax lab security cih bulphuhin laboratory ah security khauh lohna a genna uh bangin Zhao leh gamdang pansanin a om Chinese diplomats mite in Fort Detrick bilolab ah Covid-19 hong kipan hi, ci-in a ngawhna uh a kikankhiatna dingin a nawh ban uh-ah Chinese state broadcaster CCTV in zong nai khat sung a special report ah, *"The Dark History behind Fort Detrick"* cih thulu zangin Fort Detrick ah tangthu mial omte a genna ah 2019 in a lab ah virus omte mundang ah a kizelh lohna dingin a kidalna a pelhna thu a genna China ah Twitter bangin a kizang Weibo ah hashtag kikhah mi 100 million valin en uh hi.
"Fort Detrick biolab panin Covid-19 hong kipan hi ci-in a kigenna campaign nasia zaw leh gam tuamtuam ah tua bang a kigenna accounts kibehlap hi," ci-in social analytics firm Graphika ah senior investigative analyst Ira Hubert in gen hi. Chinese nationaist tabliod Global Times in theory minthang a genna ah, Fort Detrick ah rerearchers dangte eh coronavirus expert Dr. Ralph Baric tawh Covid-19 virus hong kipatna thu mek mat sawm hi. "North Carolina-based researcher tawh kipawlin Nature Medicine in a paper gelh khawmna uh-ah baakte tungah coronavirus mihing tungah hong kilawhsawnna a genna ah Dr. Baric in mihingte tungah coronavirus a piangsak thak (new human-infecting coronavirus) na bawl hi ci-in gen hi ci hi," ci-in a genna na sinsak hi.
Nature Medicine journal ah a editor in a gelhna ah, a research paper pen theory man lo kizelsakna dingin kizang hi cih a journal in kithei hi, ci a genna Global Times in a report ah tua teng gelh lo hi. Tua bek hi loin China ah internet a zangte tung panin online panin Global Times in a ngetna open letter sungah WHO in Fort Detrick ah thukankhiatna a neihna dingin na ngen hi. Tua open letter ah online petition a mute in khat vei bek mek ziauna tawh thukankhiatna kipatna dingin ngetna pia thei uh a, 25 million valte suai na ngah hi.
SWITZERLAND LEH FIJI GAM PANIN PROPAGANDA
China in tui sungah Covid-19 hong kipatna thubuai ah Chinese mi lote a kidiahna ding hanciam uh hi, ci-in experts ten gen uh hi. July kha-in Chinese state media outlets ten Swiss scientist "Wilson Edwards" kici in a Facebook post ah a gelhna ah US a mawhsakna leh gensiatna thu a genna tatsat loin na gen uh hi. Wilson Edward in a Fb post ah, 'Washington in China a suamna dingin Covid-19 hong kipatna vai thubuai origin-tracing issue kici bek haipiih henhan ahih manin data leh a kimuhkhaitnate (findings) a etna dingin a mitte hak nuam lo hi," na ci hi.
Ahih hangin China ah Swiss embassy in Wilson Edward ci-in Swiss citizen a minkhum kuamah om lo a, China media ten tua bang news reports man lo a gen nawn lohna dingun na ngen hi. Experts ten "Wilson Edwards' kici mi om lo ka ding a, propaganda profile dingin a min a kiphuaktawm hi zaw ding hi, ci uh hi. Wilson Edwards a kicipa Facebook page pen Covid-19 thu a post ni-in a account na kihong a, tua ni mahin Twitter account "Wilson Edwards" cih min zangin a Fb page ah thu kipost mah tawh kibang tweet kikhah hi.
"Wilson Edwards" tangthu genna tawh kibang Fiji-based Chinese-English in pau nih tawh news a kigelh Voice of South Pacific kici ah zong a masa penna dingin kisuaksak hi. Voice of South Pacific outlet kici Chinese state-baked news hiam cih a kitheihcian loh hangin Edwards in a genna report a suaksak Chinese state media gol state newsagency China News Service kici a neite aaa hi.
BBC in Edwards' Fb post in media tampi thudonna leh bildawhna a ngah ma-in Southeast Asia gam, gentehna dingin Malaysia panin "Eastman Tanya' kici leh Indonesia panin "Tyree Schmidt" kici Fb accounts kihelin Fb accounts a za-a simte ah tua dan thu kishared khin zo hi, ci hi. Tyla leh Schmidt in a Fb pages uh-ah pro-Chinese news saupi khah uh a, pandemic vai-ah China in a panlakna a phatna thu gen uh hi.
Hih social media accounts-te kua zat hi ding hiam cih a thukhupna dingin a teci kician a kimuh loh hangin China' state spokespersons ahih kei leh Chinese state media outlets golte in a sources dingun zang mun mahmah uh hi. Social analytic firm Graphika in Twitter, Facebook leh YouTube ah Fort Detrick theory tawh kisai a khah fake leh covert pro-China accounts tampi mu hi.
CHINA' PROPAGANDA IN A GENNA PANIN BANG PIANGSAK?
China in a nunung penna dingin Covid-19 conspiracy theories tawh kisai leitung bup upsak zawhna dingin campaign nakpi takin a bawl hangin gamdang ah lawm tampi ngah beh lo kha ding hi. Ahih hangin analysts ten tua bang a genna hangin China ah a gam mite lawhcing takin thuzawh zo hi, ci uh hi.
"A poimawh diak thu pen Chinese government pen a gam sungah thukham tawh kituakin a gamtang suaksak ahih manin hih thu lunghimawhhuai hi," ci-in Georgia State University Global Communication Assistant Professor Maria Repnikova in BBC kiangah gen hi. China ah Twitter zat a kikham hangin Chinese diplomats a tam zawte in Fort Detrick biolab panin Covid-19 kibawl or hong kipan hi, ci-in a gam mite upsak zawhna dingin tweets khah kisan uh hi.
Prof. Repnikova in, China in a gam sung leh a gam pualam propaganda tawh a mialsak zawhna a kum-a sim hi a, ahih hangin hih bangin a ngimna lauhuaina panin peng loin China' foreign relations kisiasak thei hi, ci hi. Hih bangin a hanciamna hangin China gam pualam ah China pen thukham tawh kituakin a gamtang suaksak ding hanciam uh hi, ci-in Prof. Repnikova in gen hi. China in gamdang ah a kizeel dingin a disinformation campaign a bawlna pen a propaganda strategy a laihna hi. "Tangthu genna bek hi loin tangthu bawlna hi," ci-in Prof. Repnikova in gen hi.
THUKHUPNA:
US intelligence in zong a report ah nung kum April 30 in Covid-19 virus pen mihing bawltawm ahih kei leh genetically modified hilo hi, ci-in China in a bawltawm ahih lohna a gen khitsa hong laih kik a, China in a Wuhan lab accident panin a virus hong kizelsawnsak hi, cih American conspiracy theories thak hong khahkhiat ding lamethuai hi. Covid pandemic tawh kisai global power kituhna in khat leh khat a kumpi uh a mindainasakna dingin conspiracy theories leh propaganda mi up zawh theih ding gengen hong kidem ding uh bat tuak hi.
COVID-19 KICI CHINESE-MADE VIRUS HI TAKPI MAH DING HIAM?
Coronavirus case masa penpen 1931 kum pekin US gam-a North Dakota state sunga ak (chickens) kikhoite tung panin virologists Arthur Schalk leh M.C. Hawn in na mukhia masa pen uh hi. Tua hun in a virus min infectious bronchitis virus (IBV) ci-in tua hunin na kithei hi. Coronavirus kici pen nawi a ne ganhingte leh mihingte (mammals) leh vasa leh akte (chickens) tungah natna a piangsak lungnote (viruses) a group in a vekpi-in a genna dingin kammal kizang hi a, hih RNA viruses in respiratory tract infections a kici huih dikna munte ah natna a pian'sakte a lompi in genna min dingin a kizang kammal hi.
Coronavirus a kimuhkhiat masakna pen leh a hong kipatna bulpi (origin) pen China hi loin America gam na hi zawsop a, coronavirus nam tampite lakah sihna a piangsak theite pen cause SARS, MERS, leh COVID-19 cihte mikim in kiim zak pha diak hi. Covid-19 pandemic kipat khit nungin a virus a lim leh mel kibang pian napi-in a tuam zaw deuh (mutations or variants) US, UK, South Africa, Brazil leh India cihte ah a variants tuamtuamte - Alpha (B.1.1.7), Beta (B.1.351), Gamma (P.1), leh Delta (B.1.617.2) variants cihte hong piang beh ahih manin hih pandemic second leh third waves in leitung bup nawk kik hi. Covid-19 virus variant thak nunung pen British leh Indian variants or strains hybrid Vietnam gamah zong kimuhkhiat beh hi. Tua ma-in Southeast Asian gamte ah a virus variants nam sagih - B.1.222, B.1.619, D614G, B.1.17 (known as the UK variant) leh Indian variants nam thum B.1.351, A.23.1 leh B.1.617.2 kiban zelh khin suak hi. maban ah Covid-19 virus a variant thak leh khauhzawh bang teng hong kibehlap lai ding hiam cih kithei lo hi.
Coronavirus cih kammal pen Latin kammal "Corona" a cih kumpi lukhu ahih kei leh paakkual (crown or wreath) a cihna hi a, a Latin kammal corona cih Greek kammal κορώνη korṓnē ("garland, wreath" a cihna) panin kilasawnin human coronaviruses nam tuamtuamte a na sin leh sittel June Almeida leh David Tyrrell in coronavirus ci-in a min ding na phuak uh hi. Coronavirus cih kammal lai tawh a kikhetkhiat (print) masak kum pen 1968 kum pekin informal group of virologists ten "new family of viruses" a cih uh virus thak innkuan minte a phuahna dingin NATURE a kici journal ah na zang masa uh hi.
1971 kum in International Committee for the Nomenclature of Viruses (a khuanungin International Committee on Taxonomy of Viruses ci-in a min a kikhel) in coronavirus genus (group) scientific min dingin coronavirus cih na thukimpih uh hi. 2019 kum bei kuanin China gam-a Wuhan Seafood market panin coronavirus kimukhia thak pen coronavirus case masa hi loin a variant or mutant nam thak hi bek a, Covid-19 pandemic kipat khit nungin gam tuamtuamte ah a variants/mutants thak tuamtuamte a kimukhiat leh piang behlap zom dan tawh kibang hi.
Hih bangin coronavirus hong kilaih in a piankhiat (evolved) zia a thei vet lote khemna dingin conspiracy theories gen siamte leh gelh siamte in CHINESE VIRUS hi or Chinese-made virus hi ci-in min tampi khemna dingin articles leh YouTube ah video uploaded in sum zon'na dingin zangin mi tampi tak khem gawpin bum tuak bangsak zo uh hi.
Thuman a bul a bal a kantel sese lo leh ngaihsutna khuak zang sese lo teng khem zo uh ahih manun tu dong mi tampi takin Chinate pum muhdah semsemna in nei pong uh hi. Alexander Pope in, "A little knowledge is a dangerous thing," a cih bangin thu tawm bek thei-in thei kisak pah khak luatna pen lauhuai mahmah hi. Chinese-made virus cite khem tuakte in Asian origins mite gam tuamtuam ah suam uh a, a diakin America ah bang Asian mite hate crimes or hate attacks a tuah uh nakpi takin kibehlap sak hi.
Source: Reuters; Foreign Policy; BBC; Wall Street Journal
@Thang Khan Lian #ZUNs reports