DAVID BRAINERD
-A LAMETNA GAMAH SINGTANG MIMAWLTE PILUT SAWMPA
Ama’ nunga khangthak tampite hong to (challenge)
khia ding David Brainerd pen Haddam, Connecticut, US ah April 20, 1718 in na
piang hi. A pa Hazekiah Brainerd pen legislator (ei adingin MLA bangbang) hi a,
a nu pen Dorothy ahi hi. Unau kua pha uh a (a pa’n a zi masa tawh a neih khat
tawh gawm khawm in) , a pa kum sawmli leh guk a phakin si a, tua khit kum nga
in a nu’n sihsan leuleu ahih manin kum 14 khawng bek ahih in nu leh pa nei lo,
tagah hong suak hi. A nu leh pa’ sih khit nungin a sanggamnu Jerusha beel
dingin East Haddam ah pai hi. Kum 19 a phakin Durham ah lo khat nei a, ahih
hangin lo khawhna panin lungkimna mel nei lo ahih manin East Rodham ah kum khat
khit nungin ciahkik hi. Tua khitin Yale college ah sangkah theihna dingin kisakkholhna hong kipan hi.
Khalam ah pianthakna July 12, 1739 ni-in, “gen zawh
loh thupina” (unspeakable glory) kici theician a, Pasian bek tawisang ding leh
a gam leh a dikna bek zon ding cih lungsim takpi tawh kiptakin theician ta hi.
A tangthu tampi a dairy book panin Jonathan Edwards in na gelh a, Pasian a it
mahmah leh Ama’ lungkimna dinga a nuntakna zat a sawm cinten dan leh Red Indian
nammawlte a lainat dan kimu thei hi. David Brainerd in a na gentheih diak man
ahi diam aw cih theih liang dingin dam thei het loin hong khang khia hi. Yale college
adingin kisakkholhna kha nih sung a neih
khitin Yale ah hong lut hi. Yale ah laisim in a om lai-in a kum nihna in dam
lohna nasia tak hong tuak a, inn ah kisawl kik hi. Sisan hong lua khia a, a
sisan tampi hong kiam ahih manin TB natna dingin ki-ummawh hi. A natna a kitheih
loh hangun tuberculosis (TB kumzawn) a na hi ding dan hi a, hih natna tawh
kikhen taktak thei loin a na sihpih zong hih tuak hi.
A hong dam kang deuh ciangin November, 1740 in Yale
mah-ah kah kik dingin ciahkik hi. Tua laitak in Pasian thugen tuamtuam - George Whitefield, Gilbert Tennent, Ebenezer Pemberton leh James Davenport ten a sanginn uh-ah thu hong gen
uh a, sangnaupang tampite lakah kha lam-ah khanlawhthakna nasia takin hong tung
in, a siate uh piangthak lo leh
Fasisaite banga a kineih hi hong ci uh ahih manin siate leh sangnaupangte
kikal-ah buaina lianpi hong piang hi. Hih thu hangin Yale college ulian ten
1741 in thukham khauhmahmah (decree) hong bawl a, sangnaupang ten college
Reactor, Trustees leh tutor khat peuhpeuh mi kineihsiam, piangtho lo leh
Farisai tawh kibang hi a cih peuhmah leh kiciamteh ding a, nih vei tua bangin
kampauna neite college panin kihawl khia ding hi cih thukhun hong bawl hi. Yale
University ten Jonathan Edwards a graduation ni un a thugen dingin cial uh a,
sangnaupang lamte dik zaw hi ci-in hong gen beh lai leh buaina hong kibehlap
semsem hi. Ni khat David Brainerd in a siate khat Chaucey Whittelsey kicipa,
“Hehpihna nei lo tutna (chair) tawh kibang hi,” a cih leh amah zong nawh khiat
in om hi.
1742 kum in Brainerd in Lungdamna
Thu gen (evangilicals) tuamtuam kipawlna “New Lights” kici tung panin Lungdamna
Thu gen theihna ding phalna lai (license) ngah hi. Hih a ngahna hangin Yale
college ah a khum kik sawm hangin a lawhsam New Jersey khua-a Presbytery ulian
Jonathan Dickinson in Brainerd a deihsakna hong khang tektek hi. Ahih hangin 25
November 1742 kum in Society in Scotland for Propagation Christian
Knowledge kicite’ huhna in singtangmi Red Indians (Native Americans zong a
kici) te lakah Lungdamna Thu gen dingin cialna ngah hi. April 1, 1743 in Long
Island ah na sep hong kipan a, tawl khat hong sep khit ciangin Native
Americante kiangah missionary dingin hong kuan khia hi. David Brainerd nasepna pen haksa lua ahih
manin a natna hong nasia semsem ahih manin 1746 kum bei dek ciang bek sem zo
liailiai hi. Singtangmite lakah giahna ding zong mu zo ngei loin
buhphual lak khawng peuhah gial zel in, an zong hoih takin a nek loh ni tam
mahmah ahih manin a dam theih lohna hangin a tha nakpi takin hong kiam hi. A dam theih loh banah giahna ding zong nei loin an leh tui a manman in ne lo ahih
manin kuamah nuntak zawh ding hilo hi. Singtang nam mimawlte kha thu lam-ah lainatna
taktak nei lo ten nawngkai na sa lel uh a, thah ding bekin na en zaw lai uh hi. Tuate lakah tang khat
leh lungleng takin va om veve hi. A lunglen luat man leh a dam theih loh luat
manin sih ding ut zaw ta ing a cih hun tam mahmah hi.
New York sunga om Nassau kianga om Kaunameek
kicihna munah Houstonic Indian kicite lakah nasep hong kipan masa a, kum khat a
om sungin naupangte adingin sanginn honsak a, Lai Siangtho Late Bu zong amau’
pau in tei khiat kipan a, a kum kik in New Jersey sunga teng Delaware Indians
kicite lakah sem dingin huhna pia ten suan leuleu uh hi. Tua kumin Newark Presbytery
in ordination pia in, a kum kik in Crossweeksung ah kisuan kik hi. Hih mun-ah a
nasepna gahhoih pen a, kum khat sungin thu-um 130 hong pha hi.
Hih hun lai-in mission field nusia a pawlpi ah hunbit
pastor sem dinga cialna tampi mu den a, singtangmi nammawlte a lainat manin
cialnate nawl khin a, haksatna gen zawh loh tuak den napi amau lakah missionary
nasepna pen nusiat sawm lo hi. Tua hun lai-in a dairy book ah hibang in na gelh
hi:
“Min dang leh
nasepna dang ka nuntakna ah neih ding ka ngaihsut ciangin suahtakna ka nei thei
kei hi. Ka lungsim takpi a ka deih pen bel thu-um lo ten Pasian a hong muh ding
uh hi a, ka lemetna khempeuh pen Pasian kiang bek ahi hi. Lawm leh gual leh
ngaih teng tawh kimu a leitung-ah a nuam kicite sunga kibual dingin ka lungsim
ah Pasian’ phalna mu in ka kithei kei hi,” ci hi.
Gentheihna, thawmhauna, lunglenna, nek gina nek
lohna leh nuntakna hamsa mahmah-a a om lai-in November in a sepna maban sem
ding cih pen hi zo nawn lo a, gim lua ta ahih manin Jonathan Dickinson’ inn,
Elizabethtown ah kisuan lut ta hi. Tua munah bang tan hiam sung a tawldam khit
ciangin Northampton, Massachusetts ah kisuan kik leuleu a, thugen minthang
mahmah Jonathan Edwards inn ah hong om hi. May 1747 in a dam lohna pen damask
thei loh ding natna ahih lam hong kimukhia ta hi.
A natna in gimsak mahmah a, September 24 ni-a a
diary book sunga a gelh, “Haksatna
tawpkhong ka tuah pen cik mahin ka thuak ngei loh sa-ik hi a, hih sa-ik in hong
phak ciangin ka gawl hong kimeksak bang a, ka luak suakin sisan ka lua khia hi,”
ci-a a ciamteh mah bangin a thuak khak
ngei loh sa-ik leh luaksuak in genthei takin om hi. Tua hun in Jonathan
Edwards’ tanu Jerusha Edwards kici nungak kum 17 mi in kem a, ki-it mahmah uh hi. Brainerd dam hi leh kiteng dingun uphuai hi
kici hi. October 10, 1747, kum 29 bek a phakin ama’ natna phawk nawn lo ding
leh nat leh sat, gentheihna thuak nawn
lo dingin Topa’n tawldam ding na la tat a hi.
Bridge Street Cemetery, Northampton ah Brainerd ah kivui hi. Jerusha
Edwards zong Brainerd a kep manin TB natna ngah a, Brainerd kivuina kiang
lianah February 1784 in kivui hi.
Brainerd’ hansuang tungah hih bang ki-at hi:
Rev. David Brainerd Phawkna siangtho.
Cihtakna leh thanuamna tak tawh Stockbrige,
Delaware leh
Sashquehanna sunga Indians
singtangmite adingin missionary nasem hih khua ah si
hi.
October 10, 1747 AE 32.
Dam hi leh a sunghpa hong hi mai diam maw ci-a a na
upmawh uh Jonathan Edwards in ama’ inn ah a kep sungin David Bernerd’ thungetna
leh upna thupi sa mahmah a, a dairy book sunga thu kiciamtehte panin David
Bernerd’ tangthu hong kaikhawm a, laibu hoih mahmah hong piang hi. Hih laibu
pen ama sih khit nungin missionary thupi diak-a kigen hong hi ding Henry
Martyn, William Carey, Jim Elliot, Adoniram Judson leh adangdangte a to
(challenge) laibu hong suak hi. Pasian thugen minthang John Wesley in, “Pasian’
thugen peuhmah in David Bernerd’ tangthu sim tek uh hen,” na ci hi.
Topa’ adingin mai lam en kawm in a nasepna nuamzaw
dinga tampi veipi a kisap lai-in zong na nolh in, minam mawlte a lainatna
hangin a nuntakna manpha a na piak mi ten thupi ngaisut mahmah uh ahih manin a
tangthu kigelhna laibu zong bei man loin kisun kik zel a, khang tampite Topa’ adingin
a uk hi ta hi. Kum 29 bek dam ahih man sepkhiatna lam pen tam nei man lo hi.
Ahih hangin ama’ nuntakna in khangthak tampi missionary dingin sam khia a, mi
tampi Topa’ galkap hangsan hi dingin a topa (challenger) leh a sam lutpa suak
hi. David Brainerd’ dam sung ngaihsun leng kum 29 bek hi a, khangmoi lai mahmah
khat hi a, tangval thahat lai ahi hi. A tangval lai-in a sih hangin a thahat
lai leh a hat lai ni tengin Pasian na
pia a, a nuam zaw sepna leh sap zong delh tuan loin a Topa’ sapna lam tang
takin na zui a, a tunna ding a theihcian manin a nutsiatsan gam khialah leh
ngai nawn loin ding tawldam ahih manin kampha mahmah hi.
America tangval,
leitung ngaihsutna ah nuam a sakna ding teng nusiatsan in haksatna lam
vive teel zaw a, hih sangin a baih lam zaw in Jesu zui thei mahmah ding kimlai
a Topa’ sapna a na theihcian manin Topa’n a it singtang mite a nusiatsan ngam
lo hi zaw hi. A sepna mun haksat dan pen sawt dam zawhna ding hilo mah hi. Ahih
hangin David Brainerd adingin sawt dam ding zong na kisam loin thuman takin omna kisam zaw hi.
Hih leitung ah lametna hau lo a, ahih hangin tawntung gamah lametna nei ahih
manin Topa’n a zat ding pen lungkim zaw
a, teel zaw hi. Khatvei a piang ciatciat dingin teelna hoih na nei ahih manin a
kampha pa hi zaw hi. Brainerd'
nuntakna hangin US gam-a college hoihpen pawl-a kiciamteh Princeton College leh
Dartmouth College hong piang khia hi. 'College of New Jersey' (tu-in Princeton
a kici) pen New York Presbyterian Synods leh New Jersey Presbyterian Synods leh
Yale kilemloh manin hong kiphuankhia ahi hi. Yale panin Brainerd kihawlkhia in
a kilut kiksakna dingin Jonathan Dickinson leh Aaron Burr in a nget hangin Yale
in Brainerd la kik nuam lo hi. Tua thu hangin John Dickinson’ ah May 1747 pan sang
(class) kahna na sun zom to uh a, hih mun panin Brainerd in dam kangna hong
ngah hi. Dartmouth College pen Native Americans-te leh US colonists-te adingin
Eleazer Wheelock in a phutkhiat ahi hi. Brainerd in Native Americans-te pilna a
awlmawhna in a lungtang lawng kha lua ahih manin Eleazer Wheelock in Dartmouth
College a phuan ahi hi.
“Pasian ka lunggulhna leh ka minthansak nopna hangin leitung deihna leh
nopsaknate mangngilh in, ka valh tum hi” - David Brainerd
Source: Wikipedia, AZ Quotes, Lungdamna Aw, Feb.
2016 sunga “David Brainerd” by- Rev. Dr. Khai Za Kham