BANG MIN TAWH KIPUMKHAT DING?
A beisa hun kum bang zah hiam pan-a kipanin Manipur mualtung
mi pawlkhat – Thado, Hmar, Kom, Vaiphei, Tedim, Lusei, Paite, Simte, Zoute,
Gangte cih bang kampau kithei tuah, tangthu tangla khat nei-a kigawm pu leh pan
pan-a suahna pianna a kibang minamte in min khat nei a kigawm khawm pen I khantohna
ding hi loin I suahtakna ding zong ahi hi ci-in kingaihsun tawntung hi. Hih thu
pen tu hun ciangin ngaihsutna gengen bek hi loin zat takpi hun hita hi ci-in
makaite leh mipi in zong I phawk ciat ta hi. Tua bang hi leh bang min pen tawh
kigawm thei ding a, koi min pen kisang kim theizaw deuh ding hiam cih tu lai
huih nun dan en in I kikup hun ta hi. I kigawmna ding, pum khat I suahna ding
ahih peuh leh “Sing” ahi zong “Suang” ahi zong phamawh lo hi cih zah-a
kipumkhatna leh kilomkhatna thupi a sa pilna a nei khangnote leh sangnaupang
zong hong tam ta hi. Tua ahih leh mite hong sapna ahi zong, eimah I kicihna min
– Kuki, Chin, Mizo leh Zomi cihte lak panin ei Manipur gam mualtung mite in koi
pen zang zang lehang eimite tenna Chin State leh Mizoram ah zuak theih pen
ding, khot theih pen ding, maingaphuai pen ding hiam cih sau lo khat gen ni.
KUKI: Hih min pen ei gam, ei lei tualsuak min leh kammal
hilo a, gam dang leh minam dangte hong phuahsak min hi cih I thei ciat hi. Ahih
hangin ei Manipur gam mualtung mite in zang ni ci lehang Manipur gam pen a
kizat ngeinasa gam ahih manin haksa lo ding hi. Ahi zongin Mizogam ah hih min
tawh kipawlna khat beek om nai lo a, Chin State ah zong kizang nai lo ahih
ciangin gam nihte ah zuak hak ding a, Manipur gam-a ei teng bek kigawmna suak
kha ding hi.
CHIN: Hih min zong ei gam, ei lei tualsuak min leh kammal
hilo a, gam dang leh minam dangte hong sapna min ahi hi. Kigawmna min dingin
zang ni ci lehang Manipur ah Chin Baptist Association, Chin Youth Association
(tu-in Tedim Chin Student’s Association kici) cih khawng na om niknek tei ahih
manin kizang thei ding a, Chin State ah zong kizang thei ding hi. Ahih hangin
Mizogam ah hih min tawh kipawlna om nai het lo suak ahih manin zuak hak ding a,
Manipur leh Chin State kigawmna bek hi ding a, Mizogam tawh I kikhen kha ding
hi.
MIZO: Hih pen ei gam, ei lakah a kizang min leh kammal hi.
Manipur gamah zat ding ci lehang kizang thei ding a, Mizogam pen a kizatna sa mah
ahih ciangin a mansa hi ding hi. Ahih hangin Chin State ah tu dongin hih min
tawh biakna leh leitung vai-ah zong kipawlna om nai het lo ahih ciangin haksa
ding hi. Tua ahih manin Chin mah bangin Manipur leh Mizogam mite bek kigawmna
hi ding a, Chin State tawh kikhenna suak kha ding hi.
ZOMI: Hih pen ei gam, ei lakah a kizang min leh kammal mah
hi. Manipur leh India gam mun pawlkhatah Zomi cih min tawh biakna kipawlna,
sangnaupang kipawlna leh leitung vai-a kipawlna United Zomi Organisation (tu-in
United Zo Organisation kici), Zomi National Congress, Zomi Democratic Front,
All Zomi Students Association, Zomi Christian Fellowship cih bang na om
kawikawi zo ahih ciangin Manipur ah tu mahmah in zong zang ni ci lehang a piang
thei pah hi. Chin State leh Kawlgam sungah zong sawt pek-a a kipanin Zomi
Baptist Convention, Zomi Theological College, Zomi Christian Literature Society
kici khawng na om khin zo hi. Mizogam lah Zomi cih pen a khiatna (meaning) tawh
a kibang ahihna thei uh ahih manin kizang thei a, Zomi Baptist Churches, Zomi
Re-Unification Organisation (ZORO) cih khawng tu nai mahin Mizogam panin hong
kipankhia hi. Tua ahih ciangin eimite tenna Manipur, Chin State leh Mizogam
sungah Kuki, Chin, Mizo leh Zomi kici I min neihte lak panin Zomi cih min a
deih leh a zang thei pawl pen om kim zaw deuh hi cih kitel hi. Hih gam thum a
om eimite khempeuh in Zomi bek deih khin hi cihna hi loin a dang min thumte
sangin Zomi cih pen hih gam thum sung ei mite lakah a deih om kawikawi pen hi
cihna hi. Tua ahih ciangin Manipur gam mualtung a om eite tu-in kigawmna leh
kipumkhatna min dingin na zang thei lehang mai lam hunah damdam in Zomi pen
Chin State leh Mizogam sunga om ei mite khempeuh adingin min kitang (common identity
& nomenclature) hong suak thei pen ding a, zuak nop pen ding a, kisang thei
kim pen leh kilawm cihna ahi hi. Tua banga Zomi cih min I zat manin Paite,
Simte, Zoute, Gangte, Vaiphei, Tedim, Thado, Hmar, Lusei, Kom cih banga min leh
pau I neih a tuamtuamte a mang pah ding, a bei pah ding cihna hi loin, I pau I ham
a tuam hangin minam khat Zomi ihi hi cihna ding ahi hi.
Kipumkhat leh kilomkhatna pen thakhauhna leh vangliatna hi
a, ki-itna leh kilemna zong ahih manin Pasian deih lam ahi hi. Gam makaite,
khangno makaite, sangnaupang makaite leh biakna makaite in lim tak-a ngaihsut
hun hi. Ei sanga pilzaw, lianzaw leh hauzaw East Germany leh West Germanyte
kigawm zo hi. North Korea leh South Korea in zong kigawm ding nakpi takin
hanciam uh hi. North Vietnam leh South Vietnamte kigawm zo hi. Tu-in Europe gam
kumpi tuamtuamte in European Union ci-in kipumkhatna ding a vaihawm lai tak hi
(hih lai at pa’n a at lai-in a kigawm nai loh hangun tu-in kipumkhat zo uh hi).
“Kuamah in a muh ngei loh, a zak ngei loh, piang thei dingin zong a ngaihsut
loh uh thu pen Pasian in amah a it (Zo) mite adingin a bawl kholhsaksa ahi hi,”
(1 Korin 2:9). “En un, sanggam bangin (Zo) mite pumkhat suakin a tut khawm uh
ciangin bang zahin hoihin nuam ahi hiam!” (Late 133)
(Mipite’ lungsim a sukha Thuthang, Sept. 27, 1992; Manipur
Express, Sept. 30, 1992; Zomi Laizom, March 1994 leh Nipipaak, August 11, 1996
sunga Sia Khup Za Go in a suaksak kawikawi pan a kiteikhia ahi hi).
BEHLAPNA:
ZOMI MIN TAWH KIPAWLNA MASA PAWLKHAT :
1. Japan gal hangin sang inn leh zum khempeuh kisia a, sang
puah kik ding thu kikupna a hong om ciangin Tedim gam makaite in Dec.16, 1945 ni-in Zo Education
Board phuat ding thukim uh a, hih kipawlna sungah Chin cih zang loin Zo cih zang
uh hi. Chin Hills buppi-ah eima minam min teek zanga kipawlna om masa pen hi.
2. 1952 ciangin biakna kipawlna Chin Hill Baptist
Association khawng a kici zel pen Chin Hills pua Kalaymo leh Sagaing Division-a
om eimite khempeuh huam ding kipawlna min kikupna Haka, Falam leh Tedim leh mun
tuamtuam panin tangmi upate leh siate in lim takin a kikup zawh ciangun Zomi
Baptist Convention cih ding tua hun lai-a Haka uk sung, Thantlang gam sung
Saikah khua-ah March 5-7, 1953 ni-in mipi tul thum kikhopna ah thukim uh hi.
Hih thute lim takin ngaihsun lehang tua hun (1953-54) pawlin Lushai Hills leh
Chin Hills gam sungah ‘identity movement’
a kitonin nasia takin om hi cih kimu thei hi.
3. Manipur mualtung gamah zong mi phuahtawm min deih loin
Khul-a piang Khulmi kici ding hi hang cihna tawh Khul Union kici 1947 pawl mah
in kiphuan hi. 1960 pawl ciangin Kawlgam
sung eimite sungah Chin deih loin eima kicihna Laimi, Mizo leh Zomi cih min
sung pan teel sawn ding thei lo I hih leh a bul kammal teng kaikhawmin Lai-mi-zo
(Laimizo) cih ding a muut pawl mah na om hi kici hi. Tua bangin Manipur
ah zong Chin, Kuki, Mizo cih min thum sung panin laimal pawlkhat gawm khawm in,
khiatna a nei mahmah ‘CHIKIM’ kici-in kigawm khawm lehang pha ding hi cih
ngaihsutna zong om ngei hi.
4.Hih banga minam vai tawh ngaihsutna leh kikupna tuamtuam
tampi a om lai takin Dec. 6, 1988 ni-in Burma gam panin Zomi National Congress
kicite in Declaration No. 7/88 ci-in minam min tawh kisai pulakna “The
Proclamation of the Name Zomi” ci-in lai hong hawm uh hi. Tanga kipanin tangthu
leh min vai tawh kisai a kigenna thute leh ngaihsutna tuamtuamte a kicing takin
a sut zawh ciangun laimai 13 ah hih bangin hial uh hi:
“Tua
hi a, Chin kici min pen koi pan hong kipan a, a khiatna pen bangbang hita leh ana
tawh hong kiguan tawm hi ci-in ka ngaihsun uh hi. Tua ahih manin tanga kipanin
eite pen ZO a kici minam ihi hi cih thu kong tangko uh hi. Tua hi a, ZO cih na’ng
sanah Chin cih kammal a kiphuaktawm mawk hi a, ZO minam leh tangthu taktak pen
ZO cih bek min mahin gen kha bek hi. Tua ahih manin Chin kici min leh kammal
pen Burma-ah a piang tawm hi lel a, ZO pen ahih leh a ni a kha kithei zo nawn
lo tanglai pek pan a kizang min leh kammal hi ci-in ka ngaihsun uh hi”.
ci-in khauh takin tangko uh hi.
THUKHUPNA:
Minpi khat tawh kigawm, kisap, kilawh ding pen leitung
mihing ngeina hi buang a, zong a picin vai ahi hi. Tanglai hun bang hi nawn
loin I suahna khua leh leitang panin khuadak a, pilna siamna, sum leh pai zongin
ahi zong I vakkhiat loh, zinkhiat loh hong kiphamawh ta hi. Tua bangin Zogam
kici leitang pua pial peuh lehang minam dang kici mihing a tul, a then, a mak
tawh kikhawl ta I hih ciangin tu ciangcianga I kampau zat leh tenna mun min bek
tawh Lusei, Paite, Tedim, Thado, Hmar, Gangte,
Zou, Simte, Kom, Vaiphei cih banga kikhen nen a, a min tuam puasa in mite
kawmkal-ah I nuntak sawm hangin kuamah a suakta zo om loin I minam buppi
mangthang khin thei ding hi cih phawkin gam dang mite leh I kiim I pam-a mi
dangte in hong phuahtawmsak uh minte zang liang loin ei minamte in I zat ngei
min khat peuhpeuh ahih nak leh ei aa hi cihna tawh sang thei in, minpi khat I let
hun hong tung ta hi. Nautang tangpi tangta in I ngaihsut ding panin gam khat
leitang khat sungah I om khawm thei pah kei zongin lungsim sunga ki-itna, minam
nuntakna leh gamtatna tawh kipumkhatna (cultural identity) I neih sawm ding
kisam hi. West Germany leh East Germany nangawn communist leh capitalist gam-a
kikhen hi napi in Berlin kidalna baangpi (Berlin Wall) satkham in gam khat suak
kik hi cih I phawk ding thupi hi. Zo minam khempeuh kihothei a, minpi khat leh
paupi khat tawh I kalsuan kei leh a mangthang ding sa-a nungta lai bek hi hang
cih I phawk kim hun ta hi. Zo suante in sawt I mumang tai luat a, I khanlawh
hak luat khak leh minam dangte in hong nomvalh khin man ding hi. Tu mahmahin
zong pawlkhat I ngawng ciang dong, pawlkhat I kawng ciang dong, pawlkhat I luzaang
dong bang hong valh khin zo in, Zopau, Zo ngeina leh Zo puan silh dan nangawn
kithei nawn lo hi. Minam mangthangte hilo a, I suahtak zawh na’ngin I kilomkhat
ding, I kipumkhat ding kisam hi. Kipumkhat-a lawng khat sunga thun I bat
theihna dingin kisam masa pen a, an lim nono bek ne a, puan hoih nono tawh
kizep a, I kigensiatsiat hun hi nawn lo hi. Ei tuibang kigam leng kua’n gibang hong
khen ding a, ei gibing kikhen leng kua’n tuibang hong gawm diam? Singgam leh
sing dang eng dingin Sian in Zomite hong siam lo hi.
