Saturday, 22 April 2023

Mihing kihi buang tek napi-in nam li in kikhen thei hi:

 Mihing kihi buang tek napi-in nam li in kikhen thei hi:

1. Thu thei-in, a thutheih lam kithei hi. Tua bang mite pen a diakin university dong pilna leh thutheihna a sin ngekngekte hi. Zokam in laisiam, lai thei mi (scholar) kicite hi. Hih bang mite tung panin pilna leh thutheihna sin in la, a thugente uh leh thu gelhte uh, a thu muhziate uh thupisimsak in la, ngai-in zui lecin na thutheihna ah na khial kei pen ding hi.
2. Thu thei hi, ahih hangin a theihte a thei lo mi hi. Thei napi-in mangngilh khin ahih manin damdam in a theih a mangngilhsa phawksakna dingin hilh kik in.
3. Thu thei loin, a thu theih loh lam zong amah leh amah a kiphawk thei mi hi. Hih bang mite pen sangpaupang a kicite hi a, lim takin pahtah zom lecin ni khat ni ciangin laisiam leh lai thei mi lian khat hong suak ding hi.
4. Thu thei lo a, a thutheih loh lam zong kiphawk loin thutheih ding zong lunglut beek lo kin beek lo zaw lai hi. Hih bang mite pen mihaite hi, nolh in la peel zaw in.
(ECSaayli kici in a khah Zokam tawh kong teisawn hi - Thang Khan Lian)

Saturday, 8 April 2023

 TUALSUAK MI AMERICAN INDIANS

America gamah a tung leh a teng masa, a tualsuak mi (indigenous people) taktak pen mikangte hilo uh a, Red Indians or Native Americans or American Indians a kicite hi zaw hi. America ah a tualsuak taktak American Indians mite na neumuh a, gamkeek mikangte bek na pimuh leh tualsuak mite a simmawh na suak khin hi.
American Indians a kicite pen mun khat panin mun dangah a peem kawikawi sabeng mi (nomadic hunters) minam hi uh a, northeast Asia panin Bering Strait a kikanna lei lam panin lei (land bridge) tawnin glacial period a kici a beisa kum 11,500–30,000 lai-in North America ah na peem lutin, na tung khin zo uh hi. America gam na tung baih mahmah uh a, a khuanung tun gam keekte leh gam beelte kineihsak leh kiphatsak bang nuam hileh uh amau lo kua dang om lo ding hi.
Europe panin Italian explorer minthang Christopher Columbus (1451–1506) a kicipa Atlantic tuipi tawnin a tuanna Santa Maria teembaw tawh October 12, 1942 in Latin America ah a om tuikulh gam neu Bahamian island ah va tung a, a tun nopna leh ngimna East Asia a tung kisa zaw lai hi. 1492 Columbus in a om khinsa leitung thak 'New World of the Americas' ka mukhia (discovered) hi, ci-in a tangkona panin a om khinsa mi teen'na gam neite zahin Europe mikangte tu ni dong kingaihsunin ki-innteeksak pen uh hi.
Columbus in Native Americans mite teen'na America gam a va muhkhiat ma kum 500 hun lai-in galhang in a minthang Vikings a kicite a makaih Leif Eriksson kicipa leh a pawlte North America na tung khin uh a, teen'na (settlement) zong na sat khin zo uh hi.
British gam keek kumpi in 1600s kipat cil panin America ah teen'na colonies a kici bawl hong kipan a, 1700s in British te'n settlements a neihte uh 13 British colonies: Connecticut, Delaware, Georgia, Maryland, Massachusetts, New Hampshire, New York, New Jersey, Virginia, North Carolina, Pennsylvania, Rhode Island, leh South Carolina ci-in khenin, 13 colonies sungah gawm khawm zo pan uh hi.
I gen nop bulpi pen America gamah tualsuak mi taktak leh a teng masa (a gam nei) taktak pen Native Indians a kici tu hunin American Indians a kicite hi. A tangthu uh khasiathuai leh a thuakna uh mulkimhuai mahmah hi.
Europe panin gam keekte in a tualsuak mite leitang enlahsakin, galhiam hoih zaw zangin aana tawh a suhsakna hang leh natna hangin Native American 100 milion kiim bang "American Holocaust" ah na kilom thah hi, ci-in historians te'n mihing tangthu sungah minam suansuahna dinga kilom thahna (genocide) nasia pen hi lai hi, ci uh hi.
Native Americans te'n gamkeekte a do leh a nan' zawh bangbangin na lehdo ngekngek uh a, tu ni dong a hangsanna uh history ah kilim gen mahmah hi. Tua hi napi-in a pu a pate uh satsa gam America ah tualsuak mi kimlai minam neu suak uh a, a leitang teng uh mikangte in aana tawh suhsakin, history i cih a gualzote in gelh hi, a kicih mah bangin kilim thahna tangthu deihkaih gawpin American Holocaust pen Thanksgiving Day tawh nulmang sawm uh a, mikangte in LST bulphuhin US gam kisat hi, peuh ci zanzanin, a sum tungah IN GOD WE TRUST cih tuangsak leulau pong uh hi.
Ei khamtung mite in zong Manipur hita leh Chin state ah namdangte in i gam hong keek uh hi, cih kilim gen mahmah hi. Native Americans te'n kipumkhatin gamkeekte a do uh hangin zo zo tuan lo uh a, US ah milip tam pen ding kimlai 2021 in American Indians leh Alaska Natives milip 9.7 million bek pha uh ahih manin US gam milip 329.5 million sung panin 2.9 percent bek pha likliak zo bek uh hi.
I pu i pate satsa i teen'na ah i a tualsuak mi mah leh i Khristian mipihte mah gamkeek ci-in i dodo hangin Chin state ah a phattuamna om lo ding a, Manipur ah i pu i pate satsa i leitangte government reserved forest min tawh hong keek Chief Minister sial tawh i va biak hangin a meetlawhpih ding bangmah om lo hi.
Policy kician nei-in, i hiam neihte tawh i humbit ngam leh i humbit zo tam cih a ngaihsuthuai thu hi zaw hi. I thupisim mahmah mikang gam keekte mi nengniam leh bawlsiatna bangbang i thuak lohna dingin kipumkhatin ma i pankhop kei leh tualsuak mi panin peemta mi i kisuahsak khak ding thubaih hi. I gal taktak kua hiam cih theih huai hi.

- Thang Khan Lian



Thursday, 6 April 2023

LEITUNG BUPPI NA NGAH HANGIN A MAWKNAPI

LEITUNG BUPPI NA NGAH HANGIN A MAWKNAPI


History sungah a minthang mahmah Greek galkap mang Alexander “The Great” a kicpa in leitung gam leh kumpi gamte (empires) tampi tak khat khit khat na zo gawpin, a banbanin a lak khit ciangin inn lam zuan dingin ciahkik hi. Lamkal ah a ci na lua ahih manin dam zo nawn loin si taktak ta ding hi’ng, cih kithei hi. A gualzawhna, a hauhna – kham leh ngunte, sum leh paaite, mite leh kumpite zahtaknate a lungngaih kawmkawm mahin a pianna nu’ itna zong phawk mahmah hi. Ahi zongin a khiatlah na khempeuh a mawknapi-in nusiatsanin, si leh a beimang ziau ding hi, cih phawkkhia hi.

Tua bang hunin Alexander in a galkap mangpi teng samin amaute kiangah, “Ka cinatna panin dam zo nawn lo ding ka hih manin kong vaikhak ka lunggulh pen thu nam thumte peel loin hong hihsak hamtang un,” ci hi. A galkap mangte zong thu hong kikum pah biangbuang uh a, thu a kikup khit uh ciangin Alexander kiangah, “Ka gen khempeuh ka hong hihsak ding uh hi,” ci uh hi.

Alexander in a lunggulh pen thu thumte hih bangin gen hi: (1) Ka siavuan tengin ka hankuang zawng uh hen; (2) Ka nuntak hun sungin ka neih ka lam manphate – kham, ngun leh sumte ka kholna panin hong paipih un la, han ah na hong paipih kawm un tuate lamdung tengah thehin paai un, ci hi. Lamkal ah a hu sam keei ahih manin tawl khat sung khawl phot uh hi. Tua khit ciangin (3) Ka hankuang sung panin ka khutte gel dawkkhiasak un, cih teng vaikhakin thupia hi.

A galkap mangte in Alexander in bang a cih nopna leh bang a deihna hiam cih a theih zawh loh hangun a dong ngam lah om lo uh hi. A tawpna ah amah tawh a ki-it pen galkap bu lianpa in Alexander’ khut la-in namin a awm ah nga to-in, “Alexander aw, na lunggulh nam thum na gente bang na cih nopna hi a, bang na deihna hi peuhmah hiam, hong gen dih ve... Na lunggulhna bangin hong hih sak ding hi ung,” ci-in ngen hi.

Alexander in – (1) Siavuante in kuamah damsak zo lo uh cih ka lah nopna in ka hankuang siavuante in pua ding uh hi; (2) Hauhna, minthanna, vangliatna khempeuh ka ngah hangin a mawkna vive ahih manin ka neih kham, ngun leh sumte lamdung ah theh un; (3) Guaktangin khut guak bek tawh suak ka hih mah bangin khut guak mah tawh ka ciahkikna a lahna dingin ka hankuang sung panin ka khutte gel dawkkhiasak un, ci-in a lunggulhna teng hilhcian hi.

French galkap mang Napoleon Bonaparte in, “"Alexander, Caesar, Charlemagne, leh ke’n kumpi gamte ka dingkhiatsak uh hi. Ahih hangin mi mawkmawkte in a hih zawh loh ka siamna leh ka hih theihnate uh koi-ah kinga-in kip zo hiam? Thatang leh aana hang bek hi. Jesuh Khris in a kumpi gam itna tawh lamin dingsak a, tu hun leh tu-a nai hunin millions a simte Ama’ adingin si ngam uh hi,” na ci hi.

Jesuh in, “Mi khatpeuh in hih leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh leikik thei nawn ding ahi hiam?” (Matt. 18:26) na ci hi. Leitung piancil panin a pil pen leh a hau penin a kigen kumpi Solomon in na khempeuh avmawknapi ahihna hih bangin na gen hi:

A mawknapi, a mawknapi, na khempeuh a mawknapi. Gimpi-a nisa thuakin nasepna-ah mihing in bang noptuam ngah ahi hiam? Khang khat bei-in khang khat hong tung a, ahi zongin leitung kibangbang niloh hi. Ni hong suakin ni tum a, a suakkik dingin tum zel hi. Leitaw lamah huih nungin leilu lamah nung leuleu a, a zuih ngeina teng mah zui-in nungnung niloh hi. Lui khempeuh tuipi-ah luangsuk a, ahi zongin tuipi dim nai lo hi. Tuipi tuite a khu-in leengin tuinak-ah guahin zu a, a nak panin hong luangsuk kik zel hi. Na khempeuh lunggimhuai a, kuama genzawh ding hilo hi. Mit in a muh cim thei lo a, bil in a zak cim thei lo hi.

A omsa mah bangin hong piang kik ding a, a kisemsa bangin hong kisem kik ding hi. Leitungah a thak na khat beek om lo hi. Hih pen a thak ahi hi, a kici thei ding khat beek om lo hi. Eite’ khan ma-in a omsa vive ahi hi. A beisa nate kiphawkkha nawn lo a, hong tung lai ding thute zong a khangkikte in phawk nawn lo ding hi. Hih leitungah a kisem na khempeuh entelin a thu kan ding ka ngaihsun hi. Pasian in tua bang nasep ei tungah hong guat pen a nuam het lo nasep khat ahi hi. Leitungah a kisem khempeuh ka mu khin a, tuate khempeuh a mawknapi na hi a, huihpi nung tawh kibang lel hi. (Thuhilhna 1:2-11; 13-14)

Hih thute khempeuh banah gen ding thu khat bek om hi. Mihing hong kipiansakna a thu bulpi pen in: Pasian zahtakna leh a thupiakte manna ahi hi. A pha hita leh a sia hita leh a simthamin i hih simte nangawn i hihna khempeuhah Pasian in thu hong khen ding hi. (Thuhilhna 12:13-14)

- Thang Khan Lian