Thursday, 23 November 2017

THANKSGIVING DAY CIK HUN PANIN KIZANG A, BANG NI-IN KIZANG HIAM?

THANKSGIVING DAY CIK HUN PANIN KIZANG A, BANG NI-IN KIZANG HIAM?

(Thanksgiving Day kipatna leh US history ah thukham a palsatna uh seelmangna dingin kum sim pawi kizang ahihna thu tomkim-a etna)
Lungdamkoh Ni (Thanksgiving Day) cih pen ei Zomite in Khua Do Pawi i zat dan pianin US in gambup khawl ni-in na zang uh hi. Hih pawi hong kipatna bul pen anlak pawi (agricultural harvest) panin hong piangkhia hi. Thanksgiving Day pen November Laithai a li veina ni (Fourth Thursday of November) in US gam in na zang uh a, 2021 in 4th Thursday pen November 25 tawh kituak hi. Hih Thangsgiving Day pen a tangthu a bul a bal panin i kantel ciangin ei theih dan tawh na kituak loin na mulkim mahmah zawsop hi.

THANKSGIVING DAY ZAT CIK HUNIN KIPAN?

US President lak panin President Lincoln pen Thanksgiving Day dingin zum theihpihna tawh November Laithai tawpna (last Thursday) in a zang masa (officially commemorate) penpa hi. Ahih hangin Thanksgiving Day Fourth/last Thursday ni-in zat ding vai pen President Franklin D. Roosevelt in 1939 in a ni ding na seh a, US Congress in 1941 in Fourth Thursday of November zat dingin na kipsak hi.
Leitung gam tuamtuamte ah zong Thanksgiving Day na kizang kawikawi a, Canada, Grenada, Philippines, Saint Lucia, Liberia leh Netherlands gamte in zong lim zat mahmah uh hi. Canada ah bel October kha Pizing a nih veina (second Monday of October) in Thanksgiving na zang uh hi. US gamah Thursday in Lungdamkohna a zat khit ciangun...

BLACK FRIDAY:

"Black Friday" a cih uh Thanksgiving khit Friday masa ni-a kipanin Lungdam Bawl ading kithawikholhna dingin sumbuk ah van thak lei-in sumbuk hawhna leh van a kimanin a zuak khiatna (Christmas shopping season with promotional sales) uh kipan pah uh hi. Thanksgiving khit a zing ciang "Black Friday" a kicihna hang pen 1951 journal khat sungah, nasemte dam loin Thanksgiving nipi kal bei kuan (weekend) ni li sung a kimaapsakna dingin a nget manun tua a kipanin "Black Friday" kici hi, ci-in gen hi.

BANG HANGIN THANKSGIVING (LUNGDAMKOHNA) NA CI UH HIAM?

Kum sim November kha Thursday nunung ni pen Thanksgiving (Day) in a kizatna hang uh pen anlak khopte thuphate hangin lungdamkohna leh mai kum ading thupha ngetna hunin na zang masa uh a, tua bangin mi masate in a zat uh a kizang toto hi, kici hi.
US gam-ah Thanksgiving pen Mikang gamkeekte (English colonialist) in US ah nuntakna thak (new life) a zat theihna dingun amau huhna a pia America gam a tung masa tualsuak mite "Native Americas" (Red Indians) kicite tungah lungdamkohna a lahna dingun an nekkhawmna (feast) a neihna panun hong piang hi, ci-in a tangthu deih kaihin a ci zong om uh hi. Lungdamkohna masa pen ("First Thanksgiving") anlak khopna masakna (first harvest) October, 1621 in kizang masa pen a, ni thum sung na zang uh hi.
Hih tangthu sinsanin a deihkaihte genna ah: 1620 kum September kha-in suakta takin Pasian biak theihna a lunggulh mi 102te' tuanna May Flower teembaw England gam Plymouth a kicihna mun panin ding khia-in ni 66 khit ciangin "Leitung Thak" (New World) kici America gam Cape Cod a kicihna mun tung uh hi. Tua zawh kha khat khit ciangin Massachusetts Bay kantan-in Plymouth a kicihna mun ah phual sat uh hi. Tua mi 102te' lakah a lang phial si a, a om lai tengin Wampanoag Indiante' lamlahna tawh khai tuhin 1821 kum November kha-in an la thei uh a, Plymouth colonist-te leh native Wampanoag-te in annek khopna nei uh a, tua hun lai-in 'Thanksgiving' cih kammal a kizat loh hangin American tangthu ah 'Thanksgiving' masa pen hi, ci uh hi.
Thanksgiving pen US gam-ah gambup khawl ni (national holiday) in zat dinga deih colonial women's magazine "Godey's Lady Book" kici editor Sarah Joseph Hale in US President ngate tungah laikhak nga vei a gelhte na khak hi. Sarah Joseph Hale in tua bangin President ngate tungah laikhak a gelh manin gam bup khawl ni-in kizang thei hi dingin ki-um hi. Hale in Abraham Lincoln' kiangah gam bup-ah khawl ni-a zat dingin 1863 in lai na khak a, a laikhakna ah gam bup khawl ni-in a kizat theihna dingin thukham (legislation) a bawl dingin Abraham Lincoln na thuzawh zo hi.
Pi Hale in Lincoln a laikhakna ah, "A beisa kum bang zah hiam a kipanin States khempeuh ah Thanksgiving zat ni kibang ding deihna a nei leh lunglutna i leitang ah khang hi cih na mu ding hi. American ngeina ahi hih Thanksgiving a kizom in a kizat paisuak theihna dingin tu-in gam bup-ah ciaptehna leh thuneite in a ni ding a ciapteh leh kipsak ding uh kisam hi," cih tuangsak hi. US ah Thanksgiving Day a kizat ma-in gam bup khawl ni pawi nih - US President a masa pen George Washington' suahni leh US suahtaknga ngah ni i.e. Independence Day bek gam bup-ah khawl ni - pawi thupi na nei uh hi.

THANKSGIVING DAY PEN A KIZAT DAN A MAN LOPI HI KICI:

American mite in Lungdamkoh ni ci-in anlak pawi ci-in gambup khawl ni-in a zat hangun America tualsuak mi Native American minamte in hih ni pen kum zalom tampi sung ka leitang uh hong kisuhsakna (land seizures) leh ngeina tuam ngiat a nei minamte ngeinate beimangsakna/nawtmangsakna (erosion of tribal culture) ciamtehna dinga khawl ni hi, ci-in ngaihsun uh a, "Gam leh Minam Bup Dahna Ni (National day of Mourning) hi zaw hi," ci uh a, tu dongin tua bangin a ngaihsun leh Thangsgiving Day ni a zang nuam kiuhkeuh lo Native American tam mahmah hi.
Christopher Columbus in 1492 in South Asia lamah sumbawlna lampi zong dingin Japan gam a manawh kimlai America gam na tung zawsop a, Leitung Thak (New World) ka mukhia thak (discovered) hi, ci-in hong tangko hi. Tua khit nungin Spanish leh Mikang gamkeekte leh England gam-a biakna hanga bawlsiatna thuak ding a kihta Puritans a kicite America ah peemta leh gamkeek mite lut hong kipan henhan uh hi.
America gamah Europe panin gambeelin a va tengte (settlers) in a gamkeekna uh leh America ah teen'na ding a bawl theihna dingun Native Indian 100 million in thahna/sihna "American Holocaust" a kici ah na genocide na thuak uh a, leitung tangthu adingin kilom kithahna nasia pen 9worst genocide in human history) hi lai hi. Tangthu phuahtawm leh heikawite in bel a kisiamtanna dingun Lai Siangtho leh Pasian thu bulphuh in US kiphuankhia hi, a cih hangun tualthahna, milom thahna, leitang suhsakna, tualsuak mite ngeina lotmangsakna tawh America kiphuankhia hi zaw hi.
US gam a phuankhia pupite (Founding fathers) a tam zawte biakna thupi sim vive pian ahih hangun US upadi (Constitution) zong biakna leh gamvai tuu leh keel banga kikhen (secular state) bulphuh zaw uh a, biakna bulphuhin a kisat religious state hi peuhmah lo hi. A upadi sung uh-ah Pasian (God) cih kammal khat beek na kihel kha lo hi. Ahih hangin a upadi uh bel Lai Siangtho bulphuh leh British political John Locke' liberal ideas leh Age of Enlightment hun-a philosophers dangte ideas bulphuh leh siksanin Founding Fathers ten a bawl uh a tamzaw ahi hi. A upadi uh a hoih hangin a kumpi in a foreign policy uh-ah US upadi zui lo hi zaw hi.
United American Indians of New England ten US leh European settlers mite in Thanksgiving tangthu a man loin kideihkaih gawpin kiphuaktawm (fabricating) hi ci uh a, 1970 panin Thanksgiving Day pen Gam leh Minam bup Dahna Ni - "National Day of Mourning" ci-in tu dong lungphona lahna ni-in na zang ngekngek den lai uh hi.

HAMILTON'S TURKEY:

Thanksgiving ciangin ak ngawngkolh namkhat "turkey" a kici pen Lincoln in 1863 in gam bupin Lungdamkohna ah zat dingin a pat khit nung panin hong kizang hi pan hi. Kum zalom 19 hunin US Founding Father Alexander Hamilton in US gam mite in Thanksgiving Day ciangin "TURKEY" a kizat lohna dingin "Citizen of the United States should refrain from turkey on Thanksgiving Day" ci-in na tangko khia hi.
Turkey ak kizat pen Thanksgiving gambup ah a ni kibang a zat ding deihin a hanciam pi Hale in turkey ak a em/a hangkeu (roast) in in a bawlna panin hong kizang hi, ci-in turkey a kizat minphatna Hale kipia hi. Pawl khat leuleu in bel ak pen mi tampi vaakna dinga zat dingin a gol dan hun lian a, a tui tha ding ahih kei leh bawngnawi bawlna ding hilo hi, ci uh hi. US ah kum simin Thanksgiving ciangin turkey 50 million val kigo den hi, ci-in kituat hi.

TURKEY MAISAK NGEINA (PARDON TRADITION):

1947 panin US Presidents-te tungah turkey ak letsong dinga piak kithangsak mahmah a, ahih hangin a kipiate kigo-in kine hi. Turkey go loin a suahtakna dingin maisakna (pardon) a pia masa pen President Ronald Reagan hi a, 1987 kumin maisakna na pia-in suaktasak hi. Tua khit ama' zalaih George H.W. Bush in maisak a, 1989 panin White House ah turkey maisakna pen ngeina leh ciin'dan (tradition) khat hong suakin US president dangte in Thanksgiving Day ni-in turkey go loin maisak (suaktaksak) thangsak mahmah hi. (media video coverage deihna leh publicity stunts deihna khat tawh kibang dek liangsak ta uh)

LUNGDAMKOH AN NEKKHAWMNA (THANKSGIVING FEAST):

1621 kumin upmawh thu kigenna tawh ki-upsakna tangthu (mythologised) sungah, biakna pia dinga khualzinte (Pilgrims) leh tualsuak mi Native American mite in anlim nono nekkhawmna (gastronomic encounter) nei uh hi, cih pen US history ah a zaknop ding bekin tangthu phuahtawm a kiteisawn (fairytale version) hi napi-in, US history ah inndei suang kiu ahih kei leh inn kiphahna bulpi suang (foundation stone) suaksak uh hi.
American mite in gambup Lungdamkohna Ni pawi a neih ciangun lungdamna leh an nekkhawmna hunin zang uh a, ahih hangin US Presidents ten tua ni-a gawh dinga kipia turkey a maisakna uh en dingin mihonpi leh news reporters a dim a ha-in kiphu ngeingai-in buai khop den uh ahih mi tampi in hih bang ngeina zadah mahmah in, Thanggiving ngeina tawh kituak lo hi ci-in a gensia tam mahmah ta uh hi.
Historical context panin enpak le'ng, Thanksgiving zatna pen a kihhuai thupiang tuamtuam (nauseating affair) tampi na om hi. University of Texas journalism professor Robert Jensen in AlterNet website ah, "'Thanksgiving' cih kammal pen mindaina/maizumna (disgrace) tawh kidim hi," na ci hi.
Robert Jensen in a lai gelhna ah, "....1637 in Massachusetts Bay Colony governor John Winthrop in Pequot India mite pasal, numei leh naupang za tampi lawhcing takin a kilomthahna (successful massacre) a phawkna dingin "thanksgiving" zat dingin tangpi tangta theih dingin na tangkokhia (proclaimed) hi. Hih bangin American continent (North leh South Ameicas) ah American Indians minamte 95 panin 99% kikal na kilomthahin mangthang uh hi," na ci hi.
Historian leh "An Indigenous Peoples' History of the United States" cih laibu a gelh Roxanne Dunbar-Ortiz in, "Thanksgiving kizat zia pen ngaihsum tham cing mahmah a, lawp luatna dingin tha hong pia ding om lo hi," na ci hi. 2015 in nial zawh loh ding Native American minamte kilomthahna thu (indisputable genocide of Native Americans) tawh kisai lai a gelhna ah Dunbar-Ortiz in, "Gamkeek in America gam-a lut-in a teng (settler colonialism) mite in mi lomthahna dingin 'genocidal policy' kici a zat loh uh kiphamawh uh a, 'Euro-American colonialism' pen 'capitalist economic globalization' ahih manin a bul panin mi lomthahna tawh na kipan hi," na ci hi.
Tua bang mahin tu lai-in Iraq, Libya, Afghanistan leh Middle East gamte a kilomthahna pen Euro-American neo-colonialism policy kizom hi a, mi lomthahna tawh a ngong gamtatna uh pen America ah Native Americans mite leitang suhsakna dingin "capitalist economic globalization" ci-in a zat mah bangun tu ni dongin a government in foreign policy in na zangto suak ngekngek lai uh a, amau meetna (interests) ding ahih peuh leh a thahat sung teng uh mi lomthahna dingin "genocidal policy" khawlsan ngei lo ding uh bang uh hi. Tua loin 2016 kum panin Donald Trump in American president hong let khit nung mikangte thupi pen hi cih ngaihsutna a nei white spremacist kici pawlin mikang bek thupisimna ideologies a khauh mahmah hong ultungsak semsem uh hi.
Tua banah leitang guksakna (land theft) tawh kisai Dunbar-Ortiz in a genna ah, "Native American mite sumbawlna lampite (trade routes) laksakna leh a leitang uh guksakna hangin nek ding leh a kisam na tuamtuamte haksatna leh kitangsapna piangsak ahih manin milip khan'na ding a dal banah, gamkeekte tung leh European mite van bawlsate tungah a kingak peelmawhna ding uh lampi piangsak hi," na ci hi.
A phamsa historian Howard Zinn in a laibu "A People's History of the United States" a cih sungah, "Mikang gamkeekte in, 'capitalist dispossession' kici zangin 1814 Treaty kici thukimna Native Indian Creek nation tawh na bawl uh a, Indian minam khat panin Indian minamte khenkhia (splitting) uh a, a minam leitangte uh khensakin leitang golhgukna (land bribing) zangin pawl khatte tungah leitang pia uh a, pawl khatte tuamkoih khiatin khensak uh hi. Hih thu hangin a meet bekbek lamet leh haipihna tawh mihaute' thuneihna tawh ki-ukna Western capitalism lungtang hong piang khia hi," na ci hi.
Tua bek hi loin American mite in tualsuak mi Native Americante leitang suhsakna dingin "land grabs" policy zang uh a, patkung ciin'na (cotton cultivation) dingin pat kumpi gam (cotton kingdom) leh sila zangin lokhawhna leh singkung suanna "slave plantations" cihte bulphuh hong pian'na suaksak uh hi. A tomin gen le'ng a beisa hunin US tangthu phuahtawm bawl mite in (mythmakers) thukham tawh kituak loin a ankuang uh-ah "pumpkin pie" leh "cranberry sauce" bek koih ding a thupisim uh pen a lamdang hilo hi. American capitalism hong kipatna bulpi hih dan khawng hi.

GAMSA/VASA DANG NE-IN A NUNGTATE BANGA SUMHAUTE UKNA (PREDATORY CAPITALISM):

America in thukham palsatin a gamtatna uh a tangthu (criminal history) tawh kisai rural development economist leh indigenous rights activist Winona LaDuke in a genna ah, "US in Native Americans minamte thahna dingin campaign a bawlna ah a criminal history uh za nuhna kang tawh nulmang (whitewash) uh a, 'Na mi thahte, na liamsakte, na bawlsiat mite, na nengniam mite uh, na natsak mite (victims) uh that bei-in na mangthangsak leh thukham palsatna om lo (na thukham palsatna ciamtehna ding kimu lo) hi," ci-in "I am tired of being invisible to you all," cih thulu zangin "If you make the victim disappear, there is no crime," na ci hi.
America in a thukham palsatna leh gitlohna a thuak Native Americans-te tungah a tatsiatna uh a seelcip nop hangin tu dong Native Americans-te a bawl bangun leitung gam tuamtuam ah mi lomthahna dingin "genocidal policy" a zat uh khawlsan nai loin zangzang lai uh a, a pu leh a pate sisan panin a luahsuk uh ahih manun a thahat lai teng uh Americal imperialism zangin khawlsan ngei lo ding bang uh hi. 1970s bei kuan nangawnin American mite in Native American khempeuh beisakna ding ngimna tawh Native American numeite ta nei thei loin a ciingna dingun zatui tawh kap in "forced sterilization of Native American women" kici zatui zangin zawhthawh thu/aana tawh na sunsun lai zen uh hi.
Native American minamte in Mikangte minam a deidanna thu uh 2019 November kha bulin CNN report in a genna ah, US Centres for Disease Control and Prevention in a sazian (data) in a ciamtehna ah, "US police tawh kinawktuahnate (encounters) ah nam dangte leh minam neute sangin Native Americans tam kithat zaw den lai hi," ci hi. CNN in hih bang report a piak ma-in reservation a om kimlai US law enforcement khatin Wisconsin state ah kum 14 mi Native American tangvalno khat na kap lum hi. The Independent news in a muhkhiatna ah US police ten 1 May 2014 leh 31 October 2015 kikal in Native Americans mi 29 kap lum uh a, ahih hangin mi 27te kithahna thu media in gen kha vet lo hi, na ci hi.
Tua banga kikap lumte pen US policete ten mikangte ahi lo mina dangte a gamtatnate uh a gen ngeina bangun "lungsim natna nei" (mental illness) hi, a cih hangun Native American lungsim natna neite sangin US thuneite in nek ding kisapna (food insecurity) a pian'sak uh gen se loin tangpi tangta nuntakna leh sumbawlna lamah mi a tuambawlna leh tuamkoihna uh leh kiim leh kiang a suksiatna uh (socio-economic ostracisation and environmental destruction) uh nasia zaw hi.
Galpi Nihna a bei kum 1945 khit nung US in american imperalism zangin gamdang ah a kigolhna ah mipi a tam zawte deihna bangin a kiteelcing kumpi (democratically elected government) 50 val na lawnthal uh a, dictator gam uk a gupna, civil war a pian'sakna leh gamdangte gamvai ah a kigolhna hangun mi 20-30 millions sihna na piangsak khin uh hi, ci-in Global Research in March 22, 2018 in "U.S. Regime Has Killed 20-30 Million People Since World War II" cih thulu zangin a article published May 8, 2020 in suaksak kik a, latin America, Middle East, West Asia pan South East Asia leh Africa leh Europe gamte ah kithahna leh gal a pian'sakna teng uh leh mi kithat zah tomkim cingin sau pianin na suaksak hi.
US ah mi tampite Thanksgiving kizat zia tangthu bul leh bal theite a lungkim lo hon khat om hi. Ahih hangin Fourth Thursday of November in "Thanksgiving national holiday" zang khin le-uh a zing ciang pen Black Friday in ngak a, gaih zawh loh ding leh zat khit zawh loh ding tampi (gross overconsumption) lei ni leh lungdam ni-in ngak hi. A beisa hunin Black Friday ciangin news headlines ah, "Walmart nasem Black Friday shopping stampede (mihon kituat gawpna) hangin si hi," cih khawng kimu zel hi. A man takin gen le'ng Black Friday a ciamteh thamna pen thudang hi loin gamsa/vasa dangte ne-in a nungta a bang mihaute thuneihna tawh ki-ukna bulphuhin a kiphuankhia minam leh gam (nation built on predatory capitalism) i phattuammna ding, van hoih nono leh siangtho (sacred) tampi a ngah ni uh, kimawlna tuamtuam hangin liangko kikim lohna kilawm lo tampi a kilahkhiatna leh minam kihuaituamna a pian' ni hi.

THUKHUPNA:

Americante' Thanksgiving Day zatna thu a bul a balin tangthu kan le'ng tualsuak mite a lomthahna uh lungdamkohna pawi an nekkhawmna a neihna panun hong piangkhia hi a, tu lianin a Thanksgiving Day uh pen turkey sa gilmul vang liangin lawm leh gual leh tanau teng tawh ne khawmin, an lim nono leh zu nekna in kilim zat mahmah hi. America ah Thanksgiving Day gam bup khawl ni, a ni kibangin zat ding leh Pasian tungah lungdamkoh ni-a zat ding ci-in 19th Century hunin a US President-te uh deihna, geelna leh hanciamna bang hi nawn lo a, pawi ngeina banga kizang suak ta hi.
Ahih hangin mite in a ut bangbangin a zang zongin Pasian tungah lungsim takpi tawh Lungdamkoh Ni-a zat ding pen a thupi penpen hi. Sawltak Paul in Thessalonika mite a laikhakna ah, "Na khempeuh ah lungdam ko un; bang hang hiam cih leh hih in Jesuh' sungah Pasian' deihna ahi hi," ci-in 1 Thessalonians 5:18 ah na gen hi. Paunak 3:9-10 sungah, "Na neihsa leh na anpalte tawh Topa zahtak in. Tua hileh na ansalte an tawh kidim ding a, a beel dimletin leenggahzu na nei ding hi,'' na ci hi.
**References: **Al Jazeera news ah The Imperial Messenger: Thomas Friedman at Work cih version a published sak laibu gelh cih leh Jacobin Magazine a contibuting editor sem Belen Fernandez gelh "Thanksgiving: Kum sim a milom thahna thu seelna dinga nulmangna (Thanksgiving: The annual genocide whitewash) cih leh "When is Thanksgiving Day and why is it celebrated?" cih siksanin leh Nov 26, 2019 in "When is Thanksgiving Day and why is it celebrated?' cih article in a suaksak kikna leh "U.S. Regime Has Killed 20-30 Million People Since World War II'' cihte kihelin reference tuamtuam panin kong kaihkhawm hi.
A kaikhawm: Thang Khan Lian #ZUNs reports