SWINE FLU PANIN KIKEP KIKEP DING DAN NAM SAWMTE
July 26, 2017: Vok buhkhuh vei (swine influenza) panin huih lak-a natna leng (air-borne disease) swine flu (H1N1) natna Kawlgam ah a vei 13 om ta a, Chin State ah mi 3 sita hi. Hih natna pen 2009 in Mexico gamah hong kipan a, 2009-10 in Kawlgam hong tung hi. India gam ah hih natna hong tung ta a, leitung gam tuamtuam ah hihna ngah a zato inn lum leh a si tul tampi om ta hi. India ah swine flu natna ngah 31,156 positive test cases leh a si 1,841 March 2015 tan in om ta hi. Hih natna dalna dingin H1N1 swine flu vaccine (kill virus zong a kici) kimukhia ta hi. August 2010 in World Health Organization (WHO) in swine flu kizeel (pandemic) bei ta hi a cih hangin tu dong beisiang nai lo hi. Swine flu natna veite a kitheihna (symptoms)-te: naptui luang, gawlna, khuasik, taksa na, luna valval, khuh, thanem, nak hamsa sa, ci nuamsa lo cih bang hi. Voksa leh voksa a kibawl nek theihte (pork products) nekna panin a natna kingah thei lo hi. Swine flu pen nam tuamtuam - H1N1, H1N2, H2N1, H3N1, H3N2 leh H2N3 cih bang om hi.
Swine flu natna neite hih loh ding nam 10te leh a kidalna dingte:
1. A vang kim leh a khuahun a zatui kisutna (seasonal flu vaccination) bekin swine flu dal zo lo hi. H1N1 swine flu kikapna (vaccine) zatui pen zatui nam tuam hi. A nih in kikap ding kisam hi. Seasonal flu kicite pen naungekte, picing ham diakte leh pumpi a natna dal theihna (immune systems) thanem nei ten vei nuam se in, thuaklah diak se uh hi. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) in a genna ah kum sim in US ah seasonal flu zatui bek kisunte mi 36,000 si a, mi 200,000 zato kipuak hi ci hi. Seasonal flu dalna dingin kum sim in khat vei seasonal flu kisutna zatui kisut ding kisam hi.
2. Mai leh nak tuamna (face mask) zatna bekin swine flu dalzo lo hi. CDC in face masks zatna bek tawh H1N1 or seasonal influenza natna ngah theih lungno (viruses) dal zo hi cih kitel lo hi ci hi. N95 respirators kici mai-ah huih dik ding thuahna bek tawh zong dalzo lo hi. Mihon tamna leh swine flu natna veite kiang ah maituamna (masks) leh dik ding N95 respirator zat bel phatuam hi ci-in CDC in ci hi. Swine flu natna veite panin kidalna a vei lote kinaih lua-in a om kei buang leh swine flu natna vei ten nak leh maituamna a zat loh ding uh hoihzaw hi. Kikepna dinga hoihpente pen bel khuh leh hetchai (cough & sneeze) ciangin mainulna leh lai a kibawl puanpan dildelte (tissues) tawh kam leh nak hum ding; mit, nak leh kam sawksawk, lawnglawng loh ding; buhkhuh (flu) nei hing cih a kitheihna (symptom) a om leh manlang takin takin naikal 24 sung kuamah naih a om loh ding; swine flu natna neite kiang panin metre 6 gamla a om ding; nak leh maituamna khatvei zatsate zat kik nawn loh ding; i zatsate nin paihna mun bek ah paai in, thangpaih zezul loh ding hi.
3. Swine flu natna veite Swine flu party ah kihel loh ding: A party zindopa (host) pen swine flu nei ahih leh midang lawhsawn thei a, a lawhsawn ten a natna a ngah ciangin a natna dal theihna (immunity) uh khangsak ahih manin ama natna H1N1 virus bel nasia lua lo hi. Swine flu party ah a kihel manin natna ngah sawnte nasia lua lo ahih kei leh sizo liang sam lo uh a, midang a lawhsan uh leh bel si thei uh hi ci-in CDC in ci se hi.
4. Geelna (planning) thudon loin om kei in: CDC in zuih dinga kisam a cihte lakah swine flu natna neite vakkhia loin inn ah a kikhumcip ding uh hi ci hi. Bang hang hiam cih leh khualak leh mi inn ah hawh le uh midangte lawhsawn pahpah uh hi. WebMD in nung kum August in a genna ah CDC ten sanginnte a kihong ding mah deih uh a, ahih hangin swine flu natna neite sang kah loin inn ah a omcip ding uh hi ci hi. CDC in colleges, universities leh businesses ah zong swine flu natna panin kikep dingzia a tuam in gen hi. Company a semte a boss ten nasemte swine flu natna nei a om leh dam oh manin khuan (sick leave) a piak ding, kikem in inn ah a om sak ding uh hi. Swine flu natna nei ten tissues, natna dalna (disinfectants), satpiang leh zu kihel a kibawl khut silna (alcohol-based hand sanitizers) nasepna leh inn ah lim takin a zat den ding uh kisam hi.
5. Sianthona leh nin hahsiang ding thupi sak ding kisam hi: Swine flu natna lungno (flu viruses) pen laibu, countertops, kong honna (doorknobs), phones, puan, an nekna kuangte, leh van zat tuamtuamte a hik kai thei ahih manin inn leh nasepna munte ah natna lungno thahna (disinfectants) zat den ding kisam hi. CDC in swine flu natna nei puantaih leh puansawp (launders) ten a natna nei lote puan a lawnna bekin a natna lungno kaisak thei hi ci hi. Tua ahih manin satpiang, tui leh khutsilna (alcohol-based hand gel) puannin lawng khit ciang lim takin sawpsiang pah ding kisam hi.
6. Lungmuang lua-in om hithiat (complacent) ken: Na khuh leh hetchai ciangin mainul puanneu (handkerchief or tissues) tawh na kam leh nak hum in. Tissue na zat ciangin na baan (arm) ah koih inla, na khut ah koih kei in. Na khuh leh na hetchai khit ciangin na khutte satpiang leh tui tawh silsiang den in. Ahih kei leh zu nam kihel khut silsiangna (alcohol-based hand cleaner) zang den in. Swine flu natna neite naih ah va om kei in. Swine flu natna na neih leh a tawm pen naikal 24 sung beek na pumpi lumna 100 degree Fahrenheit a tung dong ahih kei leh na khuasik a daih ma vakkhia kei in. UKte' National Health System in swine flu natna neite a pau, hetchai cilsiat leh khuh ciangun tuimal themno (droplets) metre 1 (feet 3) ciangah lengzo a, tuate a dik kha ten natna ngah thei lian uh hi ci hi. NHS ten tissues khatvei zatsa zat kik nawn loh ding hi ci hi.
7. Patau (panic) pah kei in: Patauh luat pah ding hilo napi zatui kisun ding leh swine flu natna nei hi'ng cih a kilatkhiat leh H1N1 zatui kisutna (vaccination) sun dinga kiphamawh diakte pen: naupaaite, naupang kha 6 panin kha 12 nuailam donte,
Health care leh emergency medical services a nasemte, dam lo zawngkhalna natna (chronic diseases) neite leh pumpi-a natna dal theihna (immune system) thanem leh hat lo ten H1N1 zatui a kisut pah ding uh kisam diak hi.
8. Swine flu tawh kibang pia natna vei hi'ng cih a kitheihna (symptoms) a om leh vakkhia kei in: A natna kitheihna pen khuasik, khuh, gawlna, naptui luang, luna, thagim den, sungpai leh luakna cihte panin kithei thei hi. Zatui tawh lim takin kikemkhin na hih kei buang leh a pualam ah vakkhia kei in. Nasem, sangkah, khualzin cihte pai kei in. Vakkhia loin omcip lecin na natna midangte na lawhsawn kei ding hi. CDC in swine flu natna neite naikal 24 ma leh a pumpi lumna 100 degree Fahrenheit a tung ma leh a khuasik a dai ma uh vakkhia kei hen ci hi.
9. Swine flu natna kilatna om ahih kei buang leh kin leh buangin zato ah kikem dingin (emergency medical treatment) pai kei in: Swine flu natna nei naupangte pen a vun uh daang
deldal (bluish or gray skin color), a tui lamsang na khatpeuh duh lo, nasia takin a luak eueu leh leh lua (vomit) zom den, thanuam tak leh tang takin lampai lo, ningkitel den cih bangin om uh hi. CDC in picingte swine flu natna nei hi cih a kittheihna dingin nak hamsa sa, a awm leh tai na sa, lung-am, lungsim ngaihtuahna buai, lua dupdup ahih kei leh lua zom den cihte pen manlang takin zato inn ah puak ding kisam hi ci hi. Ni thum val khuasik natna neite swine flu natna nei hi nuam mahmah hi ci-in World Health Organisation (WHO) in ci hi.
10. Nupi/papi na hih leh na tate swine flu natna panin kikep dingzia hilhkhial kei in: Picingte mah bangin naupang swine flu natna neite a vakkhiat loh ding, swine flu natna neite kiangah a om loh ding, a khuh leh hetchai ciangun mainul ahih kei leh tissue tawh a nak leh a kam uh a humcip peelmawh ding, khut lim takin satpiang leh tui tawh a silsiang den ding uh ahi hi. CDC in naupang ten satpiang leh tui tawh a khut uh a sil ciangun "Happy Birthday" la nih vei ta bang sa teitei le uh a khut uh second 20 bang lim takin silsiang thei ding uh hi ci hi. Swine flu natna neite kiang panin naupangte feet 6 gamla ah a om ding uh kisam hi. Hihte pen naupangte ading bek hilo in picingte adingin hoih hi.
*Vok swine inflenza natna neite kiim nai va neh loh ding, a nak leh kam peuh uh va lawng loh ding ahi hi.
Source: WebMD; emedicinehealth; Wikipedia
@Thang Khan Lian