Thursday, 29 April 2021

BANG TAN VEI ZOMI IDENTITY TAWH BUAI SAWM? BANG ZAH KIPAWLNA THAK PHUANKHIAT BEH DING LUNGGULH LAI? πŸ€”

 

BANG TAN VEI ZOMI IDENTITY TAWH BUAI SAWM? BANG ZAH KIPAWLNA THAK PHUANKHIAT BEH DING LUNGGULH LAI? πŸ€”

Zomi vai i gen ciangin kipumkhatna ding vive kilim gen mahmah hi. I kipumkhat theihna dingun a lampi ding i makai masate un haksatna tampi pal suakin a lampi na sial khin zo uh a, kipumkhatna dinga kisam kipawlna a kicing na phuankhia khin zo uh hi. Makai masate totsaa lampi leh sial khitsate zuih ding i mawhpuakna uh hi zaw bek hi. Kipumkhatna dingin kipawlna dang phuankhiat behbeh kisam nawn lo a, a om khinsa teng i phungvuh ding i mawhpuakna leh i tavuan lian zaw hita hi.

Gentehna dingin, India gam-ah Zomi min tawh tribes kua - Gangte, Kom, Mate, Paite, Simte, Tedim Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei kipumkhatin kipawlna Zomi Council om khin zo hi. Zomi Council ah hih Zo suan teng nopna leh dahna ah kipumkhatin dingkhawm den hi. Tua banah ZRO kineih beh a, ZRO in armed wing ZRA kineih beh lai.

Tua bek hi loin Zo suan khangnote kipumkhatna leh kipawlna dingin Zomi Youth Association (ZYA), Zo suan nupite kipumkhatna leh kipawlna dingin Zomi Mother's Association (ZMA), Zo suan sangnaupangte kipumkhatna leh kipawlna dingin Zomi Student's Federation (ZSF), Zo suante human rights humbitna dingin Zomi Human Rights Foundation (ZHRF), Zo suante lai lamsang ah kipumkhatna leh kigawm theihna ding ngimna in Zomi Literature Society (ZoLS) cihte kinei khin zo hi. I gen khak lo zong kipawlna tuamtuam - Kawlgam leh leitung kiu lite ah Zomi min tawh kipawlna sim zawh loh ding om khin zo hi.

Tua bang hi napi-in bang lamet behna leh ngimna hoih zaw tuan nei-in Zomi kipumkhatna leh kipawlna thak deih behbeh lai a, bang hih le'ng hih sangin kipumkhatna om zaw tuan dinga lamet behbeh lai mawk hi ding hiam cih a kithei zo lo liangin kipawlna thak phuankhiat ding sunmang nei kitam mahmah mawk hi. Kipawlna thak phuankhiat beh le'ng makai za leh panmun kingah ding hi, cih lamet lo buang lamet dang om tuan dingin ka ngaihsun kei hi. Tua banah hih bangin Zomi min tawh kipawlna tampi om miaimuai khin zo napi-in identity vai-ah a buai "identity crisis'' a nei kitam mahmah veve lai mawk hi. Bang tan vei IDENTITY CRISIS TAWH buai sawm leh buai ngap i zen tam? πŸ€”πŸ€”πŸ€”

Zomi ah kipumkhatna leh kipawlna om khinsate hawmthawh i hih vet le lah a thahatsaksak zawk semna ding leh koici phungvuh ding cih ngaihsutna nei thei i hih leh bel thu tuam sa ing. Zomi min tawh kipawlna om khinsa teng hawmthawh lua lai hoh i hi zaw taw maw ke'n na cici zaw ing e. πŸ€”πŸ€”πŸ€”

Evan. Lang Do Khup in a la phuah ngaihsuthuai sa zaw ta ing:

1. Sinlungmawl tuanna pupa ten maw,
sianmang sum bang a biak lai,
Zogam bup sinthu khat in luang khawm
Pawl kikhen cih om se lo.
Siamsil sin vabang i pil ciang maw,
Sam gibang kikhen sese.

Singlamteh tuibang i gawm na'ng hi,
Ciimnuai piang Zo vontawite,
Zomi ah tuibang kigawm kei le'ng,
Singgual in nuihciam leel ding.


2. Siamsil sin lungpil zo vontawite,
Na degree na buaih lak ten,
Zogam vontawi tuibang a gawm na hiam?
Phil tangbang a theh zak hiam?
Zolei ah mimbang nong piang zenzen,
Zo tawi teng a nuam ding hiam?

3. Tuailai ten giabang zuun ding na hiam?
Kipawlna thak phuan ding maw?
Kipawlna'n sam gibang hong khen a,
Laizom teng mel kima ta.
Kipawlna a tam luat zel leh maw,
Kikhenna hi zaw ai ve.

Singlamteh pen tuibang i gawm theihna dingin a bulpi kisam masa pen ahi hi. Singlamteh leh Jesuh' sisan tawh tuibang kigawm thei lo, kipumkhat thei loin laizom teng mel kimakna ding suaksak zawsop kitam napi-in minam min leh politics (naingyanzi) tawh tuibang kigawmna leh kipumkhatna automatically in hong piangsak ziau ding i sak khak leh kua dang a khem hi loin ei leh eimah a kikhemkhem i hi zaw hi. Kikhemna ciatciat lak panin ei leh ei kikhemna pen a haihuai pen leh a nuihzakhuai pen ahi hi.

I pu i pate leh makai luite zuihsa lampi zui nuam lo, kipumkhatna dingin kipawlna a phuankhiat khitsate uh zuun leh phungvuh sawm loin kipawlna thak phuankhiat behbehna tawh bang tan vei buai sawm i hi hiam? Zogam, Zolei leh Zomi ci-in la tampi kiphuankhia khin, sasa khin napi-in bang tan vei na IDENTITY CRISIS tawh buai sawmin buai ngap lai na hi hiam?

Tuailai ten giabang zuun ding na hiam?
Kipawlna thak phuan ding maw?
Kipawlna'n sam gibang hong khen a,
Laizom teng mel kima ta;
Kipawlna a tam luat zel leh maw,
Kikhenna hi zaw ai ve.


Zomi kipumkhatna ding lunggulh kicici pong in pu leh pate, leh makai masate tuatsa leh patkhiat a om khinsa kipawlnate neumuh leh thudon loin kipawlna thak bek phuankhiatna tawh Zo vontawi teng gibang kikhen behsak sakin, tuibang a kigawm khinsa teng phil tangbang a theh zak lel dingin na degree leh na buai lakte a zang ZONAMKHANDAL na suah khak ding kidawm zaw in, kong it sanggamte aw! πŸ™

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
0:04 / 6:00


Monday, 26 April 2021

POLITICAL THUSUAK

 

πŸ—£️POLITICAL THUSUAK πŸ€”

Myanmar' political situation or climate pen civilian government makaihna hita leh junta regime dictatorship ukcipna hi leh CRPH makaih NUG makaihna hita leh military-drafted 2008 Constitution a phiat ahih kei leh a puahphat sawm leh laih zo ding, quasi-democracy panin full democracy ah, centralised or military controlled or dominated government panin federal system tawh a laih zo ding tu lianin a makaite om lo ahihna kilang semsem bang hi. Social media sungah kiphiatmang ta hi, National Unity Government (NUG) kiphuankhia in new interim Federal Democracy Charter kizang ta hi, Federal Army (FA) kiphuankhia ta hi, cih ciang lo buang visionary idea nei om lo ahihna kitelcian semsem hi.

Gam upadi (constitution) khawng social media post panin phiatmang leh laih theih ziauziau hi dek suai lo a, political transition a pian'na dingin social media ah political statement laidalpi khat khahkhiat man khawng lel tawh quasi-democracy panin federal system tawh ki-ukna a piang zo ziauziau ding hilo hi.

Tua ahih manin Feb. 1 coup d'Γ¨tat khit nungin CDM leh mipite lungphona neihna ah peaceful protests zangin mipite a makaih zo makai thakte lo buang gam ki-ukna laih zo ding leh military-drafted 2008 Constitution phiatmangna ahih kei leh a puahphatna (amendment) beekin a kibawl zawhna dingin gambup mipi a tam zawte deihna REFERENDUM vote tawh a phiat or laih zo ding, full democracy leh federal system ki-ukna ding khiasak zo dingin khangthak makaite lo lametna ka nei nawn kei hi.

Feb. 1 junta coup a tuk ciangin Nov. 8 general elections ah cingte in thuneihna a let kik zawh ding uh lametna tam lo ahih manin kiteelna thak hong neih kik ding uh lamethuai zaw hi. Tua ahih manin Feb. 1 coup nungin a lutang uh phum ngam in junta dictatorship a lehdo ngam, a lehnan' ngam a hangsan leh a kipiakhia ngam taktak ahi khangno makai thakte leh Generation Z tungah thuneihna a ap khiat ngam uh leh maban ah gam ki-ukna kilaihna (political transition) taktak hong piang zo pan bek dingin lamethuai zaw ta bang semsem hi.

Feb. 1 coup khit nungin mipite leh khangnote khut bek tawh gul a mat sawm leenggahzu luite mah ukna leh makaihna tawh political transition piang zo dingin lametna tam lo hi. Kiteelna a om kik ciangin Feb. coup khit nungin mipite makaih ngam khangnote leh Generation Zte mah thapiak huai semsem ta hi leh kilawm hi.

Old school of political thoughts mittaw sialkhau let makai haamte in ngaihsutna thak nei thei nawn lo bang liang dek uh a, amau makaihna tawh Myanmar gam junta coup leh dictator khut sungah a awk kik nawn lohna dingin khangnote leh ngaihsutna thak New school of political thoughts neite mah kimakaihsak hun ta leh kilawm lo hi.

Tua loin Thailand gamah Kumpi (monarchy) in thuneihna lianpi a neih manin military coup 13 vei tak a piang khit tak bangin Myanmar ah zong galkapte leh Old school of political thoughts mittaw sialkhau let makai haamte makaihna leh thuneihna nuai-ah coup dang a hong pian' behbeh khak ding baihlam leh kilawm ka sa hi.

Feb. 1 coup hangin sangnaupang khempeuh in a academic career uh a tawm pen kum khat suplawh khin zo uh hi. Junta dictatorship nuai-ah Myanmar gam a tuk kik lohna dingin ngaihsutna thak tawh gam leh minam a makaih ding pilna leh siamna nei khangnote tutna awn hun ta hi. Makai tutna ah a tu nuam teitei laite adviser tutna khawng ah tutsak hun khin zo hi. Gam ki-ukna a hoih loh ciangin a makaite bek hi loin a gambup leh a milip in suplawh a, khangthakte maban teng bingcip in kikhakcip in mial bekbak hi. A hun tawh kituakin gam a makaih thei ding kisam ta hi.

"Amaute’ gamtatna tawh amau’ pianzia na thei ding uh hi. Lingvom kung panin leenggah kilo ngei a, sialtalling kung panin theigah kilo ngei ahi hiam? Tua ahih manin singkung cidamte in gah limci gah a, singkung gina lote in gah gina lo gah uh hi. Singkung cidamte in gah ginalo gah ngei lo a, singkung gina lote in gah limci gah ngei lo hi. Gah limci a gah lo singkungte kiphukin meikhuk sungah kikhul hi." (Matthai 7:16-19)

- Thang Khan Lian  



GAL LEH SA TUAH HUN LEH GALDO HUN IN A NGAIHSUTHUAI KAMMAL

 

GAL LEH SA TUAH HUN LEH GALDO HUN IN A NGAIHSUTHUAI KAMMAL

"Na galte/galpa leh nang leh nang na kitheih peuh leh gal kidona a za-a simte i gah leh gal hangin a piangte (result) na kihtak ding kisam lo hi. Nang leh nang kithei napi-in na galte/galpa na theih kei leh gualzawhna na ngah khitsa khempeuh ah guallelhna na tuak veve ding hi. Na galte/galpa leh nang leh nang na kitheih kei leh gal kidona khempeuh nawk leh nang zo loin na guallel mang khin ding hi." - Ancient China hun in Eastern Zhou period lai-in Chinese general, military strategist, writer, leh philosopher Sun Tsu
“Humpinelkai vive 100 galkap lamkhia-in na dingsak hangin a makai dingun ui na zat leh gal dona khatpeuh ah a humpinelkai khempeuh ui bangin si mang khin ding uh hi. Ahih hangin ui vive 100 galkap lamkhia-in na dingsak hangin a makai dingun humpinelkai na zat leh a ui khempeuh in humpinelkai bangin galdo ding uh hi." - French general Napoleon Bonaparte
"Kilemna leh daih hun sungin khua-ul a tam zaw luangsak in la, gal kido hun in sisan a tawm zaw luangsak in." - Sun Tzu
Gal leh sa do nuam takpi i hih leh hih kammal hoih thumte mangngilh loin zang le'ng muibun mahmah ding a, kizang thei mahmah ding hi. Tua loin guallel ding bek-a galdo dinga kipan i hih khak ding kidophuai mahmah hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs reports
May be an image of 1 person and text that says ""Sweat more during peace; bleed less during war" SUN TZU"

Thursday, 8 April 2021

KHIATNA THUKPI LEH TAMPI A NEI TANGTHU TOM GUK

 

KHIATNA THUKPI LEH TAMPI A NEI TANGTHU TOM GUK

1: Guahzu loin gamkeu ahih kei leh khuakheng (drought) a nasiat luat manin khua khatah a khuamite leh a gantate un dawn ding tui kicing nei nawn loin dangtak in sih ding kal bek ngakin lungkham leh mangbang in om uh hi. Hun sawtpi sung guahtui kiat lohna manin a khaicite uh zong si mang khin a, lono teng zong keutum mang khin dek ahih manin a gantate un nek ding nei loin ban sihsih uh hi.
Tua bang lai takin khuamite in, "Guahtui hong kiatna dingin Pasian' maipha zongin an tang in thu ngen ding hi hang. Pasian i buan ding uh hi," ci-in hausa leh upate in thu a kikupkhawmna uh-ah khensatna hong nei ngawngawh uh hi. Tua leh a thunget ni un biakinn ah khuami khempeuh - a moi a ham hong kikaikhawm ngeingai uh hi. Ahih hangin naupangno khat bek kawl lukhu (umbrella) tawh thu ngetna ah kihel dingin hong kuan kheuhkheuh sese hi. Tua naupangno in khuamite' thu ngetna Pasian in dawng ding hi, cih lametna lianpi nei ngam ahih manin kithawikhol khin sinsen sa-in lukhu hong tawi hi. UPNA (faith) kici tua bang ahi hi.
2. Huih lakah naungek dom to-in sangpipi ah na lot toh valval hangin a naungek in lei lakah kiatsak loin na khut tawh mancipin na pomkip ding hi teh ci-in hong muang ngam ahih manin nuih kauhkauh a, nuamsa in lawp mahmah hi. Lauhna ding bangmah ngaihsutna nei vet loin a lungmuang mahmah hithiat lel hi. MUANNA (trust) i cih in tua bang ahi hi.
3. Nitak sim in na lupna tungah lum ding leh ihmu dingin na lupna zuanin na lup suk ciangin phalvak dong lungnuam tak tawldam takn zing nisuak mu hamtang ni teh kamciamna kuama'n hong pia ngei dihdih lo hi. Ahih hangin na thawh nop hun ahih kei leh na thawh hun pongman in na thawh theihna dingin na nai ahih kei leh na phone ah pataudak (alarm bell) na thawh nop hun ding tawh kituak dingin na koihkhol hi. LAMETNA (hope) i cih in tua hi.
4. I mailam hun-ah bang hong piang ding hi hiam cih kamsang leh maangmute bangin i theihkholh leh muhkholh theih bangmah om lo hi. I mailam hun leh i maban ah bang hong piang ding hiam, bang teng phukha ding, bang teng nawkkha ding i hiam? Thakhat thu-in tuk vatin liam in si vat kha ding maw cih nangawn bangmah i theihkholh leh muhkholh i neih loh sese loh hangin i mailam hun ding saupi geelna leh lametna i nei ngam veve hi. MUANNGAMNA (confidence) i cihcih tua hi.
5. Mihingte pen i teen'na simlei ze-etna, bawlsiatna, thuakgimna leh haksatna tawh ni sim nai sim kidim den hi. Tua hi napi-in zi leh pasal dingin kila kinei-in vondeih nih leh thum i tawi ngam veve hi. Haksatna leh gentheihna leh thuakgimna tawh ni sim nai sim kidim den hi napi-in koppih ding la ngamin i beel ngam veve a, tu leh ta nangawn i neih ngam veve pen ITNA (love) kici hi.
6. Kum 80 in a upa puteek khat i puan-ak ban tawng silh (T-shirt) ah, "Tuahna tawh theihna, thuakna leh nawkkhakna panin sinna leh theihna ahih kei leh phutkhak khinsate panin siamna (experiences) kum 64 a nei leh sin khinsa mi, a melhoih mahmah a etsuah semsem kum 16 mi ka hi hi," cih laigual kigelh hi. LUNGSIMPUT ZIA AHIH KEI LEH NGAIHSUT DAN (attitude) i cih tua hi.
✍️ Thang khan Lian #ZUNs reports
May be an image of outdoors and text


Wednesday, 7 April 2021

PASAL IN NUMEI KHAT A NGAIH TAKPI CIANGIN.....

 

PASAL IN NUMEI KHAT A NGAIH TAKPI CIANGIN.....

(Lai Siangtho bulphuh leh siksanin zi zon' ding zia thusim)πŸ‘©‍❤️‍πŸ’‹‍πŸ‘¨
Holy Toasting...!πŸ₯‚
Pasal: Lawmngaih na nei hiam?
Numei: Lawmngaih kisam sese ke'ng. Hong nusiatsan ta peuh in!!!
Pasal: "Tua ciangin Topa Pasian in, 'Mipa amah guak a om ding hoih lo hi. Ama a’ ding a kituak a huh ding ka bawlsak ding hi,' ci hi." [Piancilna (Genesis) 2:18]
Numei: Tua bang thu a om hangin ke'n kong ngaih lohpi e!
Pasal: Itna nei lehang launa om lo a, itna cingtaak nei peuh lehang launa beimangta hi. Bang hang hiam cih leh launa i cih pen gimthuak ding kihtakna hi a, gimthuak ding a laute pen itna cingtaak a nei lote ahi hi. (1 Johan 4:8)
Numei: Tua ahih leh na kammalte leh kampaute thuman hi cih bangci khentel theih in um zo takpi ding ka hi hiam?
Pasal: Bang hang hiam cih leh lungsim sunga thu om pen kam in a genkhia hi bek hi. (Matthai 12:34b)
Numei: Tua ahih leh citak leh thuman hi teh cih ke'n hong bangci theihtel theih ding ka hi hiam?
Pasal: Van leh lei mangthang ding a, ahi zongin ka thugente mangthang ngei lo ding hi. (Marka 13:31)
Numei: Ahih hang bang hangin kei hong ci sese na hi hiam? Kei sanga paal zaw numei za tampi dang om hilo maw? Kei nong teel masakna dingin ka tungah bang muh nei sese na hiam?
Pasal: “Numei (zi) hoih tampi a om tei hangin nang kan-a hoih kuamah om kei.” (Paunak 31:29)
Numei: Tua bang ahi ta zongin kei ah bang hoihna om mu sese a, bang hangin kei hong it hong ngai sese na hiam?
Pasal: Ngaihno aw, na ngaihbaang mahmah a, kawkbaan'na ding na nei kei hi. (Solomon La 4:7)
Numei: Sese ciai na naknuai kamsiam hi bek hi. Hong mut tuk dikdek kha ni teh hunsak ta peuh in. Melhoihna bangmah nei ke'ng. Ngaibaan'na ka nei kei hi. Nong pum phatna leh na uang genna hi bek hi. A mut siam hi bek ve teh aw!
Pasal: Ngaihbaanna pen zuaupi hi thei a, melhoihna zong maimang thei hi. Ahi zongin Topa a zahtak numei a phat tak ahi hi. (Paunak 31:30)
Numei: Na thugen hong umsak dikdekin hong saan'sakin "He" hong ci le'ng bang ci ding? Bang piang ding?
Pasal: Tua thu hangin pasal in a nu leh a pa nusia-in a zi tawh kigawm a, amaute gel pumkhat a bang uh hi. (Piancilna 2:24)
Numei: Bang hangin Lai Siantho hih zah lianga thei mawk na hi hiam?
Pasal: Hih thukham laibu na mangngilh ngei kei ding hi. A sunga kigelh thute khempeuh tawh kizui-in na gamtat theihna dingin sun leh zanin na lungngaingai ding hi. Tua hileh na maa vang ding a, na nasep tangtung ding hi. (Joshua 1:8)
Numei: Ala! Pasian i takpi hi teh cih na zia na tong leh kampaute panin ka mu khia thei hi.
Pasal: Topa tawh kikhawl phot un la, ama hoihna thei un! Amah a beel mite mi lungdam ahi uh hi. (Late 34:8)
Numei: Hmmm. Pha zo hi, ahih hangin ka kingaihsutna ding leh ka lungngaina ding hun tawm vei hong pia in!
Pasal: Sanggamte aw, a tawpna-ah ka hong gennop thu in, a hoih leh a phat tak thute tawh na lungsim uh na kidimsak un. Tuate in: A man, a dik, a tang, a siangtho, a deihhuai, leh a pahtakhuai thute ahi hi. (Filippi 4:8)
Numei: Owwww!!! Hong it hong ngai lua khin zo ing. Hih vai ka khensatna dingin hun kisam nawn lo hi. Na ang ah hong pomcip ta in maw u aw?!
Pasal: Amen! [Maangmuhna (Revelation) 22:21b]
@Thang Khan Lian #ZUNs reports
May be a cartoon of 2 people, people standing and text

Sunday, 4 April 2021

MARTIN LUTHER KING JR. (January 15, 1929 – April 4, 1968) TANGTHU: A SIH KHIT A KUM 53 CIN’ NI

 MARTIN LUTHER KING JR. (January 15, 1929 – April 4, 1968) TANGTHU: A SIH KHIT A KUM 53 CIN’ NI

April 4, 2021: A beisa kum 53 in America ah mikang ten mivomte a deidantuam bawlna uh, a simmawh uh panin thumanna (racial justice) deih American Baptist pastor leh activist Martin Luther King Jr kici Memphis khuapi-ah sanitation worker’s march lungphona neite gum dingin Walter Bailey’ Lorraine Motel Room 304 ah April 3, 1968 in tung hi. 6:01 p.m., April 4, 1968 in English racist James Earl Ray in hotel dawl nihna balcony ah thau tawh kap hi. St. Joseph's Hospital ah emergency chest surgery a kibawl pah hangin dam zo loin 7:05 p.m in Martin Luther King Jr. si ahih manin America ah racial justice dona nakpi takin thanem hi. Martin Luther King Jr.’ nuntakna sunga poimawh tom kim hih bang ahi hi:
*January 15, 1929 in a pa Baptist minister (pastor) Martin Senior leh a nu sangsia Alberto William sung panin Atlanta, Georgia ah Martin Luther King Jr. piang hi.
*African-American business district district, Auburn panin King khangkhia hi.
*1934: Sanginn dang khatah a kahna mun ah a va kahna panin a masa penin kituambawlna (discrimination) a lawm mikangte tung panin tuak hi.
*1934-1951: Georgia a mikangte leh mivomte kikhentuamin minam khat bek sangkahna sanginn (segregation school) ah sangkah hi.
*1943: Georgia panin inn ciah dingin a tuanna bus ah a tutna (bus seat) mikangte awn dingin aana tawh kivau a, mikang passenger khat a tutna awn hi.
*December 1955: Rosa Parks in a bus seat tutna mikangte a kiangah a ot/piak nuam loh manin matna a tuah khitin King in Alabama sunga Montgomery bus boycott ni 381 makaih hi.
*Montgomery ah bus boycott ni 381 sung a makaihna hangin US Supreme Court in mikang ten mivomte bus seat a tuhsakna pen US Constitution tawh kituak lo hi ci hi.
*1957: Racism dona dingin kipawlna khat Southern Christian Leadership Conference co-founder in kihel hi.
*1959: Mahatma Gandhi’ tanaute mu dingin India ah nipi kal nga sung va zin a, Indian Prime Minister Jawaharal Nehru kimuhpih a, Nehru’ tung panin non-violence thu sin beh hi.
*1963: US gam adingin segregation nasiatna pen khuapi Birmingham, Alabama ah lungphona makaih a, thonginn ah kikhum hi.
*August 28, 1963: Washington DC khuapi-ah “March on Washington for Jobs and Freedom” ah a thugenna lak panin a minthang pen leh a ciamteh tham pen “Sunmang Ka /nei hi,” (I Have a Dream) thulu zangin thugenna nei hi.
“SUNMANG KA NEI HI” (I HAVE A DREAM)
"Ka lawmte aw, tu ni leh zing ciangin haksatna tampi i nawk ding ihih manin ken hih bangin tu ni-in kong gen hi. Sunmang ka nei veve lai hi. Ka sunmang pen American sunmang thuk mahmah sungah zung kha hi. Ka sunmang sungah ni khat ni ciangin hih gam hong dingto in zing nisuak bangin hong suak ding a, ci leh nam khiatna dik tawh nungta ding hi. Hih thuman i letcipte pen amah leh amah thuman tawh lahna nei-in kitel hi: 'mi khempeuh kikim hi'. Ni danga sila kem Georgia mual tung sante a tengte tate leh sila nei tote tate ni khat ni ciangin sabuai khat ah unau bangin tukhawm ding uh hi cih sunmang ka nei hi. Thuman lohna tawh tawh a sa heha Mississippi state nangawn ni khat ni ciangin nencipna tawh tawh a satna hong dai ding a, suahtakna leh thumanna sehnel gam-a tuisik phulna state hong suakin lungkim ding hi cih sunmang ka nei hi. Ni khat ni ciangin a vun hangun ka ta lite tungah thu kikhen lo ding a, a gamtat dan uh tawh kituak bangin thu kikhen ding hi cih sunmang ka nei hi. Racists suuk mahmahna Alabama nuai dong ah, Alabama governor in a muk tawh kilemna thugen in, phiat dingte phiat in, mivom numeino leh pasalnote leh mikang pasalte leh a sanggam uh mikang numei leh pasalte tawh khut kilenkhawm ding uh hi. Tu ni-in sunmang ka nei hi."
*1964: Congress in Civil Rights Act passed hi. Congress in United States Constitution Article One (section 8) ah US citizens khempeuh in Fourteenth Amendment nuai-ah thukham bangin mi khempeuh a kibanga humbitna (equal protection) leh Fifteenth Amendment nuai-ah a voting rights uh humbitsak ding hi cih tuangsak hi. Hih thukham (Act) pen White House ah US President Lyndon B. Johnson in dan/thukham (law) a suah theihna dingin on July 2, 1964 in suai kai hi. Civil Rights Act hangin public facilities leh accommodation (mipi omna mun sanginn leh mawtaw sung, meileeng sung, hotel etc) ah segregation (mivom leh mikangte kituamkhenna) bei hi.
*1964: King in kum 35 a phakin Nobel Prize ngah a, amah un adingin Nobel Prize ngah lak-a naupang pen suak hi.
*Blacks voting Rights dingin Selma protests kici lungphona makaih hi.
*August 1965 in African-Americans ten voting rights a neih theihna dingun Voting Rights Act kipassed hi.
*April 4, 1967: Vietnam War a deih lohna thu hangsan takin gen hi.
*April 4, 1968 in White supremacist James Earl Ray in march for sanitation worker’s lungphona kineih lai-in Walter Bailey’ Lorraine Motel second-floor balcony ah thau tawh nai 6:01 p.m kap a, St. Joseph's Hospital ah emergency chest surgery a kibawl pah hangin dam zo loin 7:05 p.m in Martin Luther King Jr. si hi.
Martin Luther King Jr. pen January 15, 1929 Atlanta, Georgia, US a piang hi. King pen American Baptists pastor leh activists hi a, Mahatma Gandhi in Britishte ukna panin India gam suahtakna dingin a zat non-violent leh civil disobedience zangin civil rights movement na makaih hi. Kum 39 bek a phak in April 3, 1968 in Memphis khuapi-a Walter Bailey' Lorraine Motel (hotel) Room No. 306 booking a, tua hotel ah a om lai-in 6:01 p.m., April 4, 1968 in second floor balcony ah James Earl Ray in thau tawh va kap a, St. Joseph's Hospital ah emergency chest surgery a kibawl hangin 7:05 p.m in kum 60 sung America ah civil right movement om sung kum 13 kihelin a makaih Martin Luther King Jr. (King a kici zaw) nuntakna bei ta hi.
A sih ma Dec. 1963 panin a sih dong civil rights a makaih manin FBI Director J. Edgar Hoover in King' civil rights movement betdaihna dingin ama mimal ngiatin surveillance (encik) bawl dingin order pia a, Vietnam War langpangin a gensiat manin National Security Agency (NSA) secret operation code-named "Minaret" zangin King leh Vietnam War langpang American uliante communication monitored (etciksak) uh hi.
A sih ma deuh 1968 in Memphis, Tennessee, US ah King thum vei va zin hi. A zin masakin March 29 in AFSCME Local 1733 represent - black sanitation workers ten kiphinna (strikes) King in a gupna thu gen hi. Hih banga kiphinna pen March 12 panin black sanitation workers ten nitha khan'na ding leh a kilim bawl zawkna ding uh ngetna tawh kiphinna a pat uh hong nasia hi. Black street repairmen kici mivom nasemte khuasiat manin kiciah kiksak a, naikal nih bek a nitha uh kipia napi mikang nasemte full day payment (nitha a kim in) a kipiak manin kiphinna nasia takin hong piang hi.
Memphis ah a zin kik a nih veina in kiphinna nei a lampi zuihna neite kitualvatna (riots) tawh kikhen uh ahih manin non-violent activist ahih manin a min hoihna ngahsate minsiatna a ngahna hong suak hi. A thum veina dingin April 3 in Memphis ah a zin kikin amah thatpa' thautang hangin King in Memphis ah hankuang (coffin) nusiatsan hi.
Black sanitation workers ten stike (kiphinna) pen February panin kipan uh a, nitha tamzaw, nasepna dinmun leh hoihzaw, zahtakna lianzaw deih in, ngen uh hi. Sanitation workers-te van nin puakna mawtaw (rubbish truck) accident hangin mi nih a sih hangin Memphis Mayor Henry Loeb in worker's union leh a ngetna ciamtehsak nuam loin thudon lo hi. Memphis khuapi sunga nasemte leh khuapi kitelsiam lohna leh buaina (tensions) laizang pen mivom leh mikang kideidantuamna hang hi a, economic impact hang zong ahi hi. Mikangte nitha sangin mivomte nitha tawmzaw ahih manin mivomte nuntakna hamsa zaw hi.
King in hih thute gen ding hi. King' biographer gelh Taylor Branch in King in saupi ading a ngimna pen mikangte leh mivomte zawn'na (poverty) beisakna dingin "Poor People's Campaign" p[at ding lunggulh hi ci hi. King' model pen 1930s in a pat "The Bonus Marchers" - World War I veterans (galkap pension khinsate) Washington, DC ah military life panin civilian life ah kilaihna ding deihin lungphona a neih uh bulpuh hi.
"The Bonus Marchers (lam zuite) ten US gam laih zo lo uh hi. Ahih hangin kum 12 khitin mipi ten galkap hong ciah kikte adingin GI Bill a ngahna ding uh leh tua bill bawl ding gen hong kipan uh hi. Hih GI Bill pen American middle class ten siamsinna;pilna leh sepna (education, jobs) a ngah theihna dingun kalbi (step) lianpi suaksak hi," ci-in Branch in ci hi. "King in in 'Poor People's Campaign" kipan leh American mite lungsim leh GI Bill kibawlna dingin motion kipan ding hi ci-in a kibatpih (analogy) ding lamen ing. King in hih buaina gen ding hanciam napi semkhia man lo hi," ci-in Branch in ci hi.
King' biography a gelh manin Pulitzer Prize ngah leh King' sih ma kuan sung a thupiangte new documentary "King in The Winderness" kici ah co-executive producer Branch in King pen a nuntakna a bei kuanin US in tona tuamtuam a dote - Vietnam War, racism leh poverty cihte US in a deih lohna tawh a to ngamna dingin huh hi ci hi. King' vision pen thu buaihuai (controversial) ahih manin King' kithuahpih activists ten King' ngaihsutna pen val lua hi ci-in ngaihsun uh hi. Tua thu hangin mikangte tampi in King gum uh hi ci-in Branch in ci hi.
*King in civil rights deih a lam zuihna neite kiangah Aug. 28, 1963 in Lincoln Memorial, Washington DC, ah ah a thugen, "Sunmang Ka Nei Hi" (I Have a Dream) a cih in mi' lungsim lawngkha mahmah hi. "I Have a Dream" cih thulu zangin hih bangin thu gen hi:
"Ka lawmte aw, tu ni leh zing ciangin haksatna tampi i nawk ding ihih manin ken hih bangin tu ni-in kong gen hi. Sunmang ka nei veve lai hi. Ka sunmang pen American sunmang thuk mahmah sungah zung kha hi. Ka sunmang sungah ni khat ni ciangin hih gam hong dingto in zing nisuak bangin hong suak ding a, ci leh nam khiatna dik tawh nungta ding hi. Hih thuman i letcipte pen amah leh amah thuman tawh lahna nei-in kitel hi: 'mi khempeuh kikim hi'. Ni danga sila kem Georgia mual tung sante a tengte tate leh sila nei tote tate ni khat ni ciangin sabuai khat ah unau bangin tukhawm ding uh hi cih sunmang ka nei hi. Thuman lohna tawh tawh a sa heha Mississippi state nangawn ni khat ni ciangin nencipna tawh tawh a satna hong dai ding a, suahtakna leh thumanna sehnel gam-a tuisik phulna state hong suakin lungkim ding hi cih sunmang ka nei hi. Ni khat ni ciangin a vun hangun ka ta lite tungah thu kikhen lo ding a, a gamtat dan uh tawh kituak bangin thu kikhen ding hi cih sunmang ka nei hi. Racists suuk mahmahna Alabama nuai dong ah, Alabama governor in a muk tawh kilemna thugen in, phiat dingte phiat in, mivom numeino leh pasalnote leh mikang pasalte leh a sanggam uh mikang numei leh pasalte tawh khut kilenkhawm ding uh hi. Tu ni-in sunmang ka nei hi."
Martin Luther King in black American Luther King' makaihna tawh mivom ten a do leh a nget uh Civil Rights Act of 1964 kici July 2, 1964 in ngah pan uh hi. Congress in United States Constitution Article One (section 8) ah US citizens khempeuh in Fourteenth Amendment nuai-ah thukham bangin mi khempeuh a kibanga humbitna (equal protection) leh Fifteenth Amendment nuai-ah a voting rights uh humbitsak ding hi cih tuangsak hi. Hih thukham (Act) pen White House ah US President Lyndon B. Johnson in dan/thukham (law) a suah theihna dingin on July 2, 1964 in suai kai hi.
"1965 kum bul lai-a opinion poll ah Americans a tamzaw ten, 'Black Americans mite sau pai lua uh hi. Mivomte tam kipia lua hi. 1964 Civil Rights Act i pia hi. Voting Rights Act i pia hi,' ci uh hi," ci-in Branch in ci hi. "Tua bang ngaihsutna hong ciah kik hi. Tua ahih leh white rights bang hi hiam? Civil right black Americans ten a ngah hangun white rights hong kilak sak hiam? Tua bang politics khaici kituh a, tu dong kituh lai hi. Tua bangin tu ni dongin ki-om lai hi ci-in ka ngaihsun hi," ci-in Branch in ci hi.
Martin Luther King Jr.' sih kum 50 hita napi tu-in Memphis khuapi leh Shelby County kiim teng Civil Rights Movement hun lai bangin buaina a tuahte un ngim lai hi. 1968 khit nungin black median income ngah a kim khat (half) hi a, white median income ngah kilaihna om lo hi cih new report ah kimu hi. Shelby County a mivomte naupangte zawn'na (poverty) nuai-a om 48.3% hi a, mikang naupangte 9.4% ah om uh hi. Analysis dang panin a kimuhna ah US khuapi million khat val teenna khuapite lak panin Memphis khuapi sunga tengte a zawng pen hi a, racial leh ethnic group a kiciamte a zang penna khuapi hi cih kimu hi.
King' sih khit nungin a neu lai-in mikangte sanginn ah mivomte sangkah theih loh ding "segregated school" practice (minam kikhenna) kici hangin Topeko, Kansas ah a neu lai-in mikangte sanginn ah a kikahsak nuam loh manin khua dang tai tampi a elementary school ah kah kum 76 mi Linda Brown kici March 25, 2018 in si ta hi. Linda Brown' pa in tua banga segregated school practice deih loin court ah 1954 in "Brown vs Board of Education ruling" kici heek hi. Supreme Court in school a segregation pen thukham tawh kituak lo hi ci-in thukhen hi. Linda Brown' sih ma deuhin Sacramento police ten "break-in" dingin a upmawh uh mivomte kum 22 mi thau tawi lo Stephon Clark kici in a i-Phone a tawi police ten thau ding sa-in police nih in minute 10 sungin thau tawh 20 vei kap in kaplum uh a, lungphona nasia takin piang hi. Stephon Clark pen South Sacramento ah a inn kiangte inn kibuluh in a kisuksiat manin "vandalism complaint" kibawl a, amah dingin ki-ummawh hi. Thau tawi lopi upmawh thu tawh kikaplum ahi hi.
US gam ah mivomte milip pen 13% bek hi. 2017 in US police ten mi 1,229 a kaplupte lakah 23% mivomte hi. Police officers ten white suspect (upmawh) mite a mat;kinawktuah ciangun a nuntakna uh a lauhna uh khat hi a, African-Americans mite a lauhna thum hi. 1954 in "Brown vs Board of Education ruling" case ah US Supreme Court in sanginn a segregation pen thukham tawh kituak hi ci-in thukhenna a bawl hangin 37% American school pen single race (minam khat bek) - all-white phial ahih kei leh all-minority hi lai ta zen hi. New York khuapi-ah 90-100% singgle race school om a, mivomte thum lakah nih bek sangkah uh hi.
Los Angeles a University of California a "Civil Rights Project" study in a muhna ah May 2016 in hih bangin ci hi: "Segregate non-white school ah mikangte a kah (white enrolment) 0-10% bek om a, data kum 25 kikemte etna panin a leh thum valin Supreme Court in 1991-2007 kikal limited desegregation policy thukhenna a bawl khitin khang hi. African-American leh Latino-American student minamte leh zawnna (poverty) double segregation a khan'na dalna dingin gam mi ten hih segretation khan'na a thudon ding uh kingen hi" ci hi.
A beisa kum 50 in King a kikaplum ma-in Memphis biakinn ah a thugen nunung pen in hih bangin gen hi: "I gam leh minam (nation) cina hi. Biaina i gam ah om hi," na ci hi. King in a sih ma-in Memphis biakinn ah a thugenna tu dong mikang ten white supremacist leh racist (mikangte tungnung leh thupi pen minam hi cih upna leh minam deidantuammna) a neih uh paikhia thei lo uh ahih manin tu dong hih buaina in America lawi lo hi. Gualgen minthang US gam piankhiatna dingin 1492 in Christopher Columbus in West Indies tuikulh a va muh khiat khit nungin tualsual mi Native American minamte siahsuahna dingin "ethnic cleansing leh genocide" na pan pah ngekngek uh a, Native American mite 100 million na lom that mang uh hi.
America gam pen LST leh Pasian bulphuh a kisatkhia gam hi peuhmah lo a, minam siansuah, lom thahna, African mite sila a neihna (slavery) tawh bawlsiat leh simmawhna, leitung gam tuamtuam ah inter-ethnic conflict, inter-sectarian conflict leh tualgal pian'sakna tawh America gam bitna ding, kisatkhiatna ding leh hauhsatna piang hi zaw hi. White American ten a white supremacist leh racism lungsim uh a paihkhiat mateng uh America ah bitna leh muan'na piang ngei lo ding a, kuamah in Kristian man bangin mu thei ngei lo ding hi. Martin Luther King Jr. in "I Have a Dream" a cih white Americans ten Kristian hihna man leh manphatna (Christian values) leh American Founding Fathers lak-a kihel leh American president 3na Thomas Jefferson in in American Revolution kipat cil lai-in Declaration of Independence, 1977 dingin a gelh, (Pasian' muhna ah) Mihing khempeuh kikim a kibawlin kipiangsak hi," cih a pom ciang bek un America ah "segregation, racism" bei ding a, King' in Sunmang Ka Nei Hi a cih tangtung pan ding hi. America mikangte Khristian ngia tuuvun silh a bat lai teng uh King' sunmang tung ngei lo ding bang lai hi.
Martin Luther King Jr.' kammal hoih:
*Khuaphialep; keekia (lighting) in a den'na mun a deng mateng ging lo hi."
*“Mi khempeuh in a hoih lam a phattuam dingin amah leh amah a kizahtak bangin gamtat khuahei dan kilawm leh kituak tawh mi dangte a zahtakna dingin khuavak lampi ahih kei leh angsung ding bek khualna hangin siatna mialna lampi ah a pai ding khat zawzaw teel dingin a khensat kisam hi."
*"Teembaw (ships) tuamtuam tawh pai ihih hangin tu-in gunkuang (boat) kibang khat sunga tuangkhawm ihi ta hi."
*"Ngaihsutna hoih nei mite telsiamna dai (thuk lo) pen ngaihsutna hoih lo neite' thu telkhialhna sangin siahuai zaw hi."
*"Mi khat sawtpi a nuntak sangin, a nuntakna a hoih leh a mannei-in a zat poimawh zaw hi."
*"Galte lawm a kaih zawhna dingin thahatna kisam omsun itna bek hi."
*"Itna letcip ding khensatna ka nei hi. Muhdahna leh huatna vangik puak dingin gik lua hi."
*"A mialna mun bekah aksi vaak (lim takin) na mu thei hi."
*"Bang sihpih ding ka hi hiam cih thei lo mite in bang hanga nunta ka hi hiam cih theitel zo lo uh hi."
*"Mun khatpeuh ah thuman lohna a om leh mun khempeuh ah thuman om theihna dingin kihtakna leh lauhuaina piangsak hi."
"Muhdahna/huatna pen muhdahna mah tawh i thuk kik ciangin muhdahna khangsak a, aksite om lohna nitak mialsak semsem hi. Khuamial in khualmial hawlkhia thei lo a, khuavak bekin khuamial hawlkhia thei hi. Huatna (muhdahna) in huatna (muhdahna) hawlkhia thei lo a, itna bekin hawlkhia thei hi."
References: Al Jazeera (Memphis, 50 years after Martin Luther King Jr's assassination by Rosiland Jordan); The New York Times March 28 "20 Shots in Sacramento: Stephon Clark Killing Reignites a Furor"; "Segregation lives, 50 years after King" by Varghese George, Washington @ The Hindu; Civil Right Act of 1964; Martin Luther King Jr. ( Wikipedia)
Zolai tawh a kaikhawm: Thang Khan Lian #ZUNs (2018 in ka tei MLK a kithah a kum 53 cin'na ni in kong post kik hi)
May be a black-and-white image of 4 people and people standing