Saturday, 19 November 2022

𝐖𝐎𝐑𝐋𝐃 𝐂𝐔𝐏 𝟐𝟎𝟐𝟐: 𝐅𝐈𝐅𝐀 𝐏𝐑𝐄𝐒𝐈𝐃𝐄𝐍𝐓 𝐈𝐍 𝐍𝐈𝐓𝐔𝐌𝐍𝐀 𝐆𝐀𝐌𝐓𝐄 𝐌𝐈 𝐇𝐎𝐈𝐇 𝐊𝐈𝐍𝐄𝐈𝐇𝐊𝐇𝐄𝐌 𝐔𝐇 𝐇𝐈, 𝐂𝐈-𝐈𝐍 𝐍𝐆𝐀𝐖𝐇

𝐖𝐎𝐑𝐋𝐃 𝐂𝐔𝐏 𝟐𝟎𝟐𝟐: 𝐅𝐈𝐅𝐀 𝐏𝐑𝐄𝐒𝐈𝐃𝐄𝐍𝐓 𝐈𝐍 𝐍𝐈𝐓𝐔𝐌𝐍𝐀 𝐆𝐀𝐌𝐓𝐄 𝐌𝐈 𝐇𝐎𝐈𝐇 𝐊𝐈𝐍𝐄𝐈𝐇𝐊𝐇𝐄𝐌 𝐔𝐇 𝐇𝐈, 𝐂𝐈-𝐈𝐍 𝐍𝐆𝐀𝐖𝐇

Nov. 19: Fifa president Gianni Infantino in World Cup (WC) kipat ma-in nitumna gamte in qatar' human rights record a report gennate uh-ah mi hoih kineihkhem (hypocrisy) uh hi, ci-in western media kilangleek den leh amau gitlohna kimuhmawh bawlin mi dangte mawhsiatna ding bek a zon denna uh tawlem hi.

Doha panin a tumdang ngiatin amah bek pau-in (extraordinary monologue) news conference a neihna ah Infantino in Qatar lainatna tawh a gupna thu leh WC tournament ding vai nai khat sung dektak gen hi. Gamdang panin Qatar ah nasem mite (migrant workers) sihna vai thubuai leh LGBT mite a bawlzia tawh kisai western media in a pum mawhsakna thu lim gen mahmah uh a, tu kum WC tournament vai politics suahsak sawm uh bang henhan uh keei hi.

Switzerland gam-a piang Infantino in, "Europeans gamte in Qatar gam-a sum thalawhin nasem (migrant workers) a site a masa-in koih loin amau tangthute (histories) sung uh-ah a gamtatnate uh hangin maisakna a nget ding uh hi zaw hi," ci hi. "Tu ni-in feelings khauh ka nei hi. Qatari mi bangin ka kingaihsun hi. Arab mi bangin ka kingaihsun hi. African mi bangin ka kingaihsun hi. Gay mite bangin ka kingaihsun hi. Pianken in mipoite bangin ka kikoih hi. Migrant worker bangin ka kingaihsun hi," ci-in 55 minutes a thugenna pan hi.

Nipini ciangin (16:00 GMT) Al Bayt Stadium ah 16:00 GMT in WC zindo Qatar leh Ecuador opening day match ah kimawl ding uh hi. February 2021 in British newspaper Guardian reports in a genna ah, Qatar in WC zindo theihna dingin a ngetna a kisan'sak khit zawh India, Pakistan, Nepal, Bangladesh leh Sri Lanka gam panin 6,500 migrant workers si khin hi, ci hi. 6,500 migrant workers si hi, cih a data pen Qatar ah migrant workers sihna tuakte gamte embassy' ciamtehna hi. Ahih hangin Qatar govt. in a kiciamtehna man loin thuman lampi panin kipialsakna hi a, a site a vekpi un WC project lamna leh vai-ah sihna tuak hilo uh hi, ci hi.

Qatar govt.' accident records sungah 2014-2020 kikal sungin WC stadium lamna ah nasem tuahsiatna hangin migrant workers 37 si uh a, tua lak panin thum bek nasepna tawh kisaikhakna a nei "work-related" ah si uh hi, ci hi. Ahih hangin Qatar govt. genna International Labour Organisation (ILO) in a si zah lian sangin kitawm gen zawin kineungaihsut (underestimated) hi, ci hi.

Infantino in a thu gen zomna ah: "Europeans leh nitumna gam tangthute tampi hong kihilh hi. Kei pen European mi ka hi hi. Mi dangte tungah sia leh pha khentel theihna sinna (moral lessons) hilh i kipat ma-in a beisa kum 3,000 sungin leitung mun tuamtuamte ah i gamtatnate uh leh i sepkhiatte uh hangin hong tung ding kum 3,000 sung maisakna i nget ding hi zaw hi. Europe in migrants workers mite khasiatin vei takpi ahih uh leh Qatar in a gam uh-ah nasem ding mi a lutsak bangin en zong lutsakin legal channels a bawlsak ding uh hi zaw hi," ci hi.

"A mawhsiatna thu a gennate uh theihsiam haksa ka sa hi. Hih bang mite in maban limci zaw leh lametna lian zaw a neih theihna dingin pilna siamna sinna (education) ah investment a tam zaw i sungkhiat kisam hi. I vekpi un pilna siamna i neih ding ahi hi. Na tampi tak hoih bukim (perfect) lo a, ahih hangin bawlphatna (reform) leh kikhekna (change) a pian' theihna dingin hun kivei hi," ci hi.

"A langkhat lam bek etna tawh moral lesson kimop pen mi hoih kineihkhemna hi bek hi. 2016 khit nung Qatar ah mainawtna a pian'na thu kuama'n a phawk loh sese lamdang ka sa hi. A beisa kum 12 hun lai-in khensatna kila khinsa gensiat leh mawhsiatna thu zakzak baih lo hi. Qatar kiman khin dimdiam khin zo hi. World Cup kilawm pen hi ding hi," ci-in Infantino in gen hi.

"Qatar hut bawlin ka gup kisam lo a, amau leh amau kigumin kihu thei uh hi. Footbaal hu-in a gum ka hi hi. Qatar mainawt a, na tampi mah zong ka feel hi. Qatari, Arab, gay, pianken in mipoi ahih kei leh gam beelin nasem mi hi ke'ng. Ahih hangin gamdangah gamdang mi ahihna hang bekin deidanna, nenniamna leh lauhsakna a thuak hun ciangun amau thuakna bangin a thuak bangin ka kingaihsun hi. Ka neu lai-in a ka sam sanin, nisa ka thuak ciangin ka mai san lela ahih manin tua hangin mi dangte simmawhna leh nengniamna ka thuak hi," ci hi.

Saturday nitak lamin England defender Eric Dier in, "2010 kum in Qatar in World Cup zindo ding a ngah hunin kum 16 ka pha hi. Players ka hihna tawh ka kimawlna ding uh ko utna peuh ka teel thei kei uh hi. A tunglam-a om thuneite khensatna hi. Players khempeuh adingin haksa hi. WC ah a kihel team leh players khempeuh a tournament hun sungin kimaituah ding uh hi. Lungkhiathuai (disappointing) hi," ci hi.

Qatar boss Felix Sanchez in, "Qatar in WC a zindo ding vai thu tampi kigen a, information man lo pawl khatte leh comments pawl khatte kilawm het lo hi. Nasep lai takin sihna tuah pen Qatar gam hileh, leitung mun khatpeuh hita leh tuahsiuatna lian pen hi. Hih WC ah Qatar ading bek hi loin gambeel nasem mite leh leitung bup noptuam zawkna ding leh a hoih zaw mun-ah a om theihna dingin i vekpi un nasemin pankhawm hun ahih ding lamen ni,'' ci hi.

Qatar leh ILO in kihona a neih khit nungin gambeel nasem mite adingin migrant workers' centre a bawlna dingin nawhna tuak a, Infantino in Doha ah permanent office om ding hi, ci hi. Tuahsiatna a tuak nasem mi khempeuh in thukham tawh kituakin huhna sum (compensation) ngah ding uh a, a thuakna magnitude tawh a kituakin kum bang zah hiam hi ding hi, ci-in Infantino in gen hi.

Infantino in Fifa' Qatar 2022 legacy fund-te pilna siamna sinna (education) dingin kizang ding a, thukimna letmat kithuh leh India gam-a naupang leh numei 25 million kihuh zo ding hi, ci hi. WC tournament kipatna ding ni nih bek or 48hrs in a sap lai takin Fifa in a policy laih a, WC stadiums giatte ah zu (alcohol) kizuak thei lo ding hi, ci-in kham (alcohol banned) hi. Hih vai tawh kisai Fifa bekin a policy nunghei-in a khensat hi loin a zindo Qatar tawh thukimin khensatna (alcohol U-turn 'a joint decision') ahihna thu zong Infantino in gen hi.

Fifa in WC kimawlna stadiums giatte ah a gam kipat ma nai thum, a kimawl hun bei zawh nai khat ma-in a kiim-ah zu zuak ding a kham hangin stadiums sunga "select areas" a kici a kiteeltuamna munte ah kizuak veve ding hi. Zu zuak theihna ding "corporate areas" a kicihna munte panin 90 minutes sung zu ngawl zo lote in lei thei veve ding uh hi. Qatar ah zu khamna thukhun khauh mahmahin khuah takin ki-umkhum (strictly controlled) a, mipi omna munte (public places) ah zu nek kikham hi.

Hih vai tawh kisai nitumna gamte media leh football fans tampi in a mawhsiatna leh a zahkona uh nak gen mahmah uh hi. Stadiums giatte ah zu zuak a kikhamna vai Infantino in a genna ah, "World Cup hunin zu kham vai tawh kisai buaina lian pen ahih leh tu mahin kitawpin (resign) luipiau (beach) ah ka tawlnga hithiat ding hi," ci hi.

"Hih World Cup tawh kisai na khempeuh Fifa leh Qatar govt. thukimna tuakin a kikhensat (joint decision) hi, cih a kipsakna ka hong gen pha hi. Qatar ah zu lei theihna ding fan zones tampi om a, fans ten a kimawlna a et kawmin zong dawn thei uh hi. Nai thum sung beer dawn loin na om hangin si loin nungta zo veve dingin kong um hi. France, Spain, Portugal leh Scotyland gamte Qatar WC thukhun kizang hi. Qatar ah zu zuak ding a kikham ciangin Muslim gam ahih manin thu lianpi suak ahi hiam? A hang ding ka thei kei hi. Ka hanciam uh a, hih thu hangin a zakai policy kilaihna hong gen ka hi hi," ci-in Infantino in gen hi.

#Behlapna: Muslim gam ahih man lel tawh nitumna gamte in alcohol banned leh human rights records thu hong phollkhiatna uh mi hoih kineihkhemna hi, ci-in ni tumna gamte in zawng bangin ama taw kheng kimuhmawh bawlin ngau' taw kheng a kosak nilohna thuman imkhia bak a, tangkha tui 54 minutes sung tawm hawpsak hi. Qatar World Cup ah Ukraine buaina hangin a sim (invader) Russia kihel thei lo dingin Fifa in khalna piakna dingin a policy zat kibang a zang hileh Fifa qualifying games ah US leh Israel in "permanent banned" tuak ding uh hi.

Tua loin tu kumin a kimawlna ah a kihelkha England, Germany, France, Denmark, Netherlands, Poland, Australia, Croatia, Spain, Belgium, Portugal, Serbia, Canada, Egypt, Saudi Arabia cihte zong "BANNED" tuak dinga kilawm gamdang simna ah US-led coalition sungah kihel vive hi.

Qatar WC qualified zo lo Ukraine zong 2003 kum in Iraq gam US-led coalition illegal invasion & occupations ah kihel ahih manin BANNED tuak dinga kilawm mah hi. Tua hi napi-in Russia' simna (invasion) a tuah manin direct qualified sak ding hi, ci-in a gen omte lakah England footballer nangawn a pau om hi. Ama term hunin WC zindo dingin phalna a kipia FIFA president lui Sepp Blater nangawnin WC zindo dingin Qatar hamphatna kipia hihkhialhna hi, na ci hi. Tua loin loin nitumna hamte mi hoih khemna "western hypocrisy" policy mahin cikmah hunin a kiciing ngei lo Ukraine War hangin Russia a kihel ding FIFA in phal loin political body leh judge bangin ganmta hi. Iraq, Syria, Libya, Afghanistan gam a sim US makaih nitumna gamte lah WC ah kimaingalsak leh kidiksak mahmah leuleu uh hi.

Ukraine nisuahna lam-a suahtakna deihin kumpi a lehdo Ukrainian separatists or rebels a dona ah 2014 panin mi 45,000+ sihna hangin Ukraine in gal sunga zuih ding thukham palsat (war crimes), mi lom thahna (mass killings) leh Russia kampaute a cimit doing uh siahsuah sawm (genocide intent) hi, ci-in human rights groups tuamtuamte mawhpaih uh hi. Tua hi napi-in Ukraine in Iran in Ukraine War ah Russia tungah drones supply ahih manin kihelsak loh ding hi, ci-in campaign a bawl hangin lawhsam hi. England in Feb. 23 in Russia tawh qualifying match a kimawl ding ut lo napi-in points ngah veve hi. Tu tung Qatar WC vai nitumna gamte in political game dingin lim zat mahmah uh hi.

Source: BBC

World Cup 2022: Fifa president Gianni Infantino accuses West of 'hypocrisy'

https://www.bbc.com/sport/football/63687412

Wednesday, 9 November 2022

𝐊𝐈𝐃𝐀𝐖𝐌 𝐈𝐍 𝐋𝐀, 𝐊𝐔𝐀𝐌𝐀𝐇 𝐊𝐇𝐄𝐌𝐒𝐀-𝐈𝐍 𝐆𝐀𝐌𝐓𝐀 𝐊𝐄𝐈 𝐈𝐍!

              𝐊𝐈𝐃𝐀𝐖𝐌 𝐈𝐍 𝐋𝐀, 𝐊𝐔𝐀𝐌𝐀𝐇 𝐊𝐇𝐄𝐌𝐒𝐀-𝐈𝐍 𝐆𝐀𝐌𝐓𝐀 𝐊𝐄𝐈 𝐈𝐍!

Tu hun ciangin Lai Siangtho' thugennate tangtun khin zo hi. Topa Jesuh' in, "Kamsang kineihkhem mi tampi hong piang ding a, mi tampi tak umkhialsak ding uh hi," (Matt. 24:11) ci-in a genna bangin Khristian min zangin kamsang kineihkhem tampite in thu um takpi tak unkhialsak uh hi. A diakin US ah Donald Trump in President hong let khit nungin tRumpist prophets tampi hong kibehlap sawnsawn a, ei sung nangawn-ah om hi. Tu dong mah a tRump bangin mi tampi tak umkhialsak leh lampialsak khin zo uh hi.

"Mite lakah kamsang man lo a om ngei mah bangin note lakah sia man lo hong om ding hi. Siatna a piangsak thei thuhilhna a man lo hong lutpih simin, amaute mahmah a tankhia Topa nangawn nial ding uh hi. Tua ahih manin thakhat thu-in siatna thuaklawh ding uh hi. Tua bang hi napi-in mi tampi takin amau’ gamtat hoih lohna zui ding uh a, tua bangin amau gamtatna hangin mite in thuman lampi gensia ding uh hi," ci-in Peter laikhak ah a gen bangin thuman lampi gensia-in siatna leh kimuhdahna a piangsak nuamte gamtatna leh thuhilhna suih ding a teel zaw tam khin zo hi.

"Hih sia man lote in a huaiham manun note kiang panin sum a ngah theihna dingun PHUAHTAWM THU hong gen ding uh hi. Ahi zongin sawt pek a kipanin amaute’ thu a Khen dingpa a KIGINGSA-IN om niloh a, amaute a Susia dingpa in EN GIGE hi. Thuman lampi nusia-in gammang uh a, a man loin gamtatna tawh sum a ngah nuam Beor’ tapa Balaam’ gamtat bangin gamta uh hi. Amaute KIPHASAKIN HAIPAU uh a, a khial gamtat mite sung panin a suakta khin liailiai zo mite, leitung pumpi deih bangin a gamtatna dingun a ZOL ZO uh hi. (ref. 2 Peter 2:1-3, 15, 18)

A huaiham Boer' tapa Balaam bangin sum ngahna ding, min leh zaa ngahna ding leh thuman sangin thuman man lo lampi a teel zaw mite zaknop phuahtawm thu genin thuman lampi nusiatsanin, thuman lo lampi - Agape itna panin minam dangte muhdahna ding leh kikhenna ding thu bekbek a hong mop sia man lote a susia dingpa in kiphasakin a hai paupau niloh uh en gige hi.

Biakna hita leh gamvai hita 𝐙𝐔𝐀𝐔 𝐥𝐞𝐡 𝐔𝐏𝐌𝐀𝐖𝐇 𝐥𝐞𝐡 𝐏𝐇𝐔𝐀𝐇𝐓𝐀𝐖𝐌 𝐓𝐇𝐔 a kam zol leh muk zol uh tawh phit zialzialin, a khial gamtat mite sung panin a suakta khin liailiai zo mite nangawn leitung pumpi deihna bangin a ngongtat ding, a hai paupau ding, amau mah bangin upmawh leh phuahtawm thu leh tatsat loin hangsan takin zuau a gen ngamna dingun hangsanna guan uh a, thu upna leh gamvai ah umkhialsak leh lampialsak khin mang uh hi.

Sia/pastor pawl khatte, a diakin fundamentalist conservatives or right-wing ideologies a neite in Khris in a sisan tawh a tatkhiat leh a leisa biakna pawlpi pen leitung politik tawh makaih uh hi. Pasian' deihna banga nasep ding sangin pawlpi mite lungkimna dingin gamta zaw leh thu gen zaw uh a, pulpit tung a sik leh a din'na teng uh political platform suaksak uh hi.

Pasian' thu leh LST thugil leh thuman sangin minam vai leh gamvai - politics thu gen le-uh mipite in zaknop sa zaw leh ne thei zaw uh hi. Tua bang siate in cikmah hunin a sin ngei loh uh POLITICS thu leh Zomi thu hong tam gen luat uh ciangin amau sinna leh amau theihna lam uh gen kha loin phuahtawm leh thu deihkaih leh kawikaih vive in zuau gengen uh hi. Politics leh gamvai a gen nuam zongun a sin leh lim takin a kantel ngei lohpi uh gen uh ahih manin upmawh, phuahtawm leh zuau bulomtang vive mah a gen loh uh kiphamawh hi.

Tua bang upmawh, phuahtawm leh zuau bulomtang vive genin mipi sungah sia leh pha, thuman leh zuauthu a khentel thei lo teng hong bum hai gawp uh ciangin i PAWLPI sung leh i MINAM sungah a kisam het lo kitot kiseelna ding, kimuhdahna ding, kigalneihna ding, kikhenna ding, phu kilak nopna lungsim khaici hoih hong tuhte un gah hoih lo piangsak hi. A khaici hoih lo tuhte uh aituam hamphatna ding bek zongin minam leh gam it leh vei a kici kipawlna tuamtuamte ah a makai pawl khatte in na phungvuhin, tui hong buah uh ciangin hong khangcingin gah hong suang hi. A gah hoih lo a ne kha teng bum tuam mah hong bang ngeingai uh hi. Gah hoih lo a ne khate in social media hong phengzat uh ciangin nawngkaihuai mahmahin Khristian leh minam daisak hi.

"Mite in thuman a ngaih nop loh hun, amaute’ deihna bek a zuih nop hun, amaute’ zaknop thute bek a gen ding sia a cial thuahthuah hun hong tung ding hi. Amaute in thuman thutak ngai nuam nawn loin tangthu phuahtawm peuh ngaihsutpi-in nei ding uh hi," ci-in 2 Timoti 4:3-4 sungah in Paul a genna i society sungah a dahhuai thuman thutak ngaih nuam nawn lohna amaute’ zaknop thute bek a gen ding sia a cial thuahthuahte un hong piangsak uh hi. Satan in phungvuh zaw lai ahih manin lawhcing mahmah uh a, thuman gen a sasa leh minam leh gam it takpi a sasa leh Pasian' nasem bangin a mumu zaw lai bum tuak tam mahmah khin zo hi.

Tua ahih manin Topa Jesuh in a nungzuite kiangah, "𝓚𝓲𝓭𝓪𝔀𝓶 𝓾𝓷 𝓵𝓪, 𝓶𝓲𝓽𝓮’ 𝓴𝓱𝓮𝓶𝓼𝓪-𝓲𝓷 𝓽𝓪 𝓴𝓮𝓲 𝓾𝓷," (Matt. 24:4) a cih bangin tuu vun a silh ngiate in hong khemzawh lohna ding leh hong balzaan gawp lohna dingin kidawm tek ni. Bang hang hiam cih leh British writer leh Anglican lay theologian Clive Staples Lewis (CS Lewis ci-in a kithei zaw 29 November 1898 – 22 November 1963) in, "Mi pha lo/mi sia khempeuh sung panin biakna mite siahuai pen hi," ci-in gen bangin kidop ding hi bek hi.

Thungetna hahkat zawh tawh ngia tuu vun a silh sia man lo a bei ding hilo a, dal zawh ding hilo hi. Na dal sawm leh Lai Siangtho' genkholhna tawh khau kisut mah na bang lel ding hi. Lai Siangtho' genkholhna a tangtunna hi bek hi. Jesuh in a nungzuite kiangah, "Kidawm un la, mite’ khemsa-in ta kei un," hong cih bangin kidawm in.

✍️ 𝔗𝔥𝔞𝔫𝔤 𝔎𝔥𝔞𝔫 𝔏𝔦𝔞𝔫



Sunday, 6 November 2022

𝐀 𝐊𝐈𝐇𝐓𝐀𝐊𝐇𝐔𝐀𝐈 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐇𝐄𝐈𝐇𝐍𝐀 𝐓𝐎𝐈 𝐋𝐄𝐇 𝐀 𝐊𝐀𝐖𝐂𝐈𝐊 𝐆𝐀𝐌 𝐈𝐓𝐍𝐀

 𝐀 𝐊𝐈𝐇𝐓𝐀𝐊𝐇𝐔𝐀𝐈 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐇𝐄𝐈𝐇𝐍𝐀 𝐓𝐎𝐈 𝐋𝐄𝐇 𝐀 𝐊𝐀𝐖𝐂𝐈𝐊 𝐆𝐀𝐌 𝐈𝐓𝐍𝐀

"Thu tawmno bek a thei tata kamtamin gen ding hau pha diak sese uh a, theih a hau mite in tawmno gen uh hi," ci-in Jean-Jacques Rousseau in na gen hi. Rousseau i cih Genevan philosopher, writer, leh composer hi a, Europe gam buppi sungah kum zalom 17 panin 18 kikal sungin intellectual leh philosophical movement a pian'na ding, French Revolution hong pian'na ding leh modern political, economic, leh educational thought a pian' theinna dingin a political philosophy huzapin nakpi takin na nawk zo hi.
Ei khamtung mite sung pha diakah, hih lai-a Rousseau' kammal man pha diak sese bang hi. A diakin, Zomi in koi ciang huam a, nambing or namkee bang zah huam kha a, pau leh ham, lai leh ngeina (literature and traditions) kibang khin lo napi-in a kinaih bang zah huam kha hiam cih nangawn kan lo, thei loh leh theih sawm vet lo napi-in Zomi cih a haipih pialpual kitam mahmah pong hi.
Pau leh ham kithei teng, kamphen a kul lo teng Zomi hi, ci suk miumiau pongin Zomi sit tui hel loh Zomi diktak a kici lanlan ngam khawng peuh kitam lai hi. Kamphen a kisam lo teng bek Zomi hi, na cih mawk leh na Zomi muhna leh san'na kawcik leh toi lai mahmah hi, cihna hi. Na Zomi muhna in khuata tam lo bek huam zo ding cihna hi. Kawlgam-a om na hih leh na Zomi gengenin Tedim leh Tonzang townships pualam kan lah ding cihna hi. Gamdanga om na hih leh na pau leh ham a thei teng omna na kankhiat khit ciangin Zomi bei ding cihna hi.
Kamphen a kul lo teng Zomi hi, cih a kawcik gam itna (narrow nationalism) tawh Zomi a khiatna mittaw sialkhau let teta ding hi mawk le'ng, gentehna dingin India ah apex body Zomi Council (ZC) nuai-ah namkee (tribes) kua om a, tuate Gangte, Kom, Mate, Paite, Simte, Tedim-Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei lak panin Kom pau bang thei vet lo ka hih manin Zomi hi kei uh, ci-in ka ut teng genin Zomi sit tui hel loh Zomi diktak ka kici lanlan ngam lai zen ding hi.
Zomi cih i minam min (nomenclature) bekbek na pum haipih pong lai teng, thu tawmno bek thei napi-in na kamtam luat leh a Zomi sunga namkee omte Zomi in sim loin puaseh ahih kei leh simmawh bawl leh sih muhdah leh gal bawlin Zomi na seek neu beh semsem ding hi. Uino bangin a sutuah niloh Zonamkhandal na hi den ding hi. Zomi min leh vang na kiamsak semsem ding hi.
1953 in kiphuankhia-in 1995 ma dongin ZBC ah i om khawmpih i sanggam Hakha leh Falam mite "Chin" cih tuam piak bawl sese in na gal bawl leh sih muhdah den ding hi. Leitungah state i neihsun Chin state ah na kiseek neu semsem banah nang leh nang khualmi leh peemta kisuaksak tawmin, gam mi hinna leh minam kiciamtehna a nei lo "stateless people" Rohingya status ah na kiguanglut ding hi
Na theihna a neu luat lai teng nang leh nang vangik kiguantawmin na gim den ding a, na gal ahi lopi na gal leh sa bangin enin lauhna leh patauhna tawh na kidim den ding hi. Alexander Pope in, "A little knowledge is a dangerous thing," a cih bangin na theihna a toi luat manin na thu theihna a lauhuai mahmah suak zawsop thei ding hi.
Na ngaihsutna a tangzai leh na thawl zawhna zai ding a, na ngaihsutna a kawcik luat leh na thawl zawhna a neu semsem banah na gam na mun neu semsem ding hi. Gam leh minam it lua na minam leh a gam na seek neu behbeh sangin it kei zaw lecin a gam leh a mite adingin meet huai zaw ding hi.
✍️ Thang Khan Lian



Friday, 4 November 2022

𝐀𝐊𝐓𝐀 𝐃𝐔𝐇𝐆𝐀𝐖𝐋 𝐊𝐈𝐋𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐇𝐔𝐇 𝐊𝐇𝐔𝐌

 𝐀𝐊𝐓𝐀 𝐃𝐔𝐇𝐆𝐀𝐖𝐋 𝐊𝐈𝐋𝐀𝐖𝐇 𝐊𝐇𝐔𝐇

1950s hun lai-in Zomi in Falam leh Hakha gam dong huam zo hi. Tedim kampau a zangte bek hi loin Falam leh Hakha mite nangawn makai lubawkin Zomite na pang zo uh a, Zomite sungah na kituitum mahmah hi. Global level ah Zomi min a tangzai mahmahin na kizang a, kimaingal zo mahmah lel hi. Zomi cih a min tawh kuaman na buai vengvung lo hi.
Zomism or Pan-Zomi a cih tawh a tumdangpi-in khanlawhna (revival) 1990s hunin hong piangkhia a, Khris lutangin a nei pawlpi min-ah Zomi min zangin kipawlna leh kipumkhatna nangawn hong kitamkhamsak zo zen a, Zomi cih a min bek mah buaipih vengvung hong kipan hi. Zomi aipeng lakna, angsung ding bek khualna leh panmun deih luatna hangin 1988 panin April 1995 kum dong, tua khit nungin tua khekhap mah nungzuihin Zomi seek neuna tu ni dong mah kizom to suak lai hi. Zomi min tawh hong khenin, hong seek neu behbeh teng mah minam platform tungah i awng saksak zawsop lai hi.
Global level ah Zomi min a tangzai thei penin a kizang leh ciamteh khinsa kimlai April 1, 2013 panin Chin Baptist Convention a cih tawh hong kilaih kik hiau mawk hi. Tua khit nung July 11, 2019 in a kiseek neu leh a kisatkham Zomi min global level tuiphum kipawlna ah hong kidawkkhia hi. 1995 khit nungin Zomi min tawh kipumkhatna sangin pawlpi kizopna (affiliations) panin a biakna pawlpi sung ngiatah kisemnen behna na kibehlap toto lai hi.
Zomi min tawh kipawlna - biakna panin gam vai hita leh a piankhiat ma pek panin Zomi na om khin, na kip na kho khin zo hi. Zomi min tawh kipawlna a dim a ha-in a om ma pekin tu hunin i Zogam leitang cia mah i pu i pate satsa gamah i teng khin hi. Zomi min tawh kipawlna khat khit khat a kibehlap hangin a leitang letmat khat beek kibehlap tuan lo - kikeek behin gol beh tuam lo hi. Oct. 14, 2022 in Chivu, Behiang ah Zogam leitang i suplawh zawsop uh hi. Zomism hangin movements tuamtuam a pian' khit nung kitelkhialhna, kituam bawlna leh hun lo kul lopi-in sih hanmual hong liamsan khin tampi om khin zawsop hi. Zomism kalsuanzia lim takin etphat leh bawlphat huai mahmah hi, cih kimu thei hi.
February 1, 2021 in Myanmar ah military coup d'état khit nungin Zomi aipeng leh aituam lakna hong suuksia semsem zaw lai a, a Tedim leh Tonzong townships sunga kamphen kul lo Zomi kici khempeuh zong huam zo nawn loin kiseek neu beh semsem, toi semsem zaw lai hi. Leitungah state i neihsun leh kumpi in minam in hong ciamtehna nangawn deih loin sih zadah pongin, ei leh ei peemta leh khualmi kisuaksak tawmin, minam hihna leh gam leh leitang a nei lo "stateless people" Rohingya status tawh kikim dingin ei leh ei i kiseek neutawm uh hi. Suplawhna lo buang i thaman ngah leh i meetlawhpih om lo hi.
A mei ding hi loin a lutang ding kimlai, a nungzui ding hi loin a makai i suah theihna dingin milip i tamna pen tutna 24 omna Chin State Legislative Assembly or Hluttaw ah a nunung pen kiteelna ah tutna 001 bek kingahin, ei leh ei i kiseektum mang dektak khin hi. Center lel tutna 440 omna Pyithu Hluttaw ah 001 ngahin, a dawl tungnung zaw tutna 224 omna Amyotha Hluttaw ah tutna beem ngahin i aw (voice) ding ei leh ei i kihukbingsak hi. Khuaphawkna in neih dinga kilawm hi buang napi-in ei leh dei i kiseek neu beh semsem zaw lai zen hi.
Leitungah Zomite tamna Myanmar ah i gam leh i minam in dictator kolhbulhna leh hencipna nuai-ah gal leh sa, gilkial dangtakna, dongtuakna a thuak lai takin, "Hih buaina ei tawh a kisaikhakna cinvom cia zong om kha kiuhkeuh lo ahih manin lehdo sese loin en hithiat bek le'ng kibit pen hi," hi hithiat sanin a gam leh a mite ek nusiatin hong nusiastsante in global Zomite' zing vai leh maban dingte Min Aung Hlaing in thuneihna khempeuh a bup lak bang leh hamphatna khempeuh keupi tawh a hawp gaih sawm etteh nuamin lobby bawlin Zomi min mah zangin hong seek neu beh semsem zaw lai uh hi.
Full democracy, federalism, ei leh ei kivaihawmna (self-determination), thuman thutang (justice), liangko kikimna (equality), mihing i hihnas tawh i ngah dinga hamphatnate, i hihna a manphatna leh a zahtakhuai a man nei (human rights, values and dignity) cihte i lunggulhna thu leh i sunmang i suutsuut uh hi. Ahih hangin hihte khempeuh a go lum junta dictatorship lah i lehdo nuam/ngam vet kei hi. Do limlim zong i sawm vet kei a, junta dictatorship bek hun sa loin Ne Win' one-party system ettehin i minam min zangin dictatorship system mah tawh ki-ukin ei leh ei mah kihencip ding sawmin i lunggulh zaw lai zen hi.
I do ding i galte lah do vet lo i hih manin ei leh ei mah gal leh sa bangin ki-enin, i kidodo loh hong kiphamawh hi. I galte do lo i hih manin i gal ding ei sung mahah i zong a, galte kapna dingin i thaute i kingat khum hi. I galte piansak hi loin eimau mahin i piansaktawm Zomi min zangin panmun leh tutna ngah theihna ding bekin Zomi seek neu behbehin, i galte sangin siatna lian zaw a bawl om den kuate hiam cih i phawk hun ta hi. Nautangte or mipite piansak hilo hi. Tua ahih leh kua?
Pu Lengtong Kam Khen in, "Ei Zomite pen nautangte hi loin i makai teng mahin hong khenkhen hi," a cih mah bangin hong khemkhen, hong pei lung-am khin gawp leh hong bum hai gawp i makaite hi. Zomite adingin suplawhna leh vallawhna koi panin hong piang hiam, cih lunggaih hun mahmah hi. Tua loin vai nunung guahsia in lap, sial tat khit nung sial dai kaih phatuam nawn lo, kici hi. Inn gua hah loin gam gua i hahhah hangin i inn gua na siang ngei lo ding hi. Upate'n, "Mi bawlin kimang lo a, ei leh ei bawlin kimang hi," ci uh hi. Akta duh gawl kilawh khum hi. Makai kician i neih a, i ngaihsutna toi leh kawcikte i taanzau sak meng kisam hi. Hun in hong khengkheng hi. Ni tampi'n kheng zo ta hi!
Innkuan sungah siatna a piangsak pen a pualam pan hi. Biakna pawlpi sungah siatna a piangsak a pualam panin Satan hi. Ei sungah gal om kei peuh leh a pualam panin galte in siatna bangmah hong bawl zo lo hi. Ei sungah gal om kei masa limlim peuh leh i gal leh mun gamla panin i galte in siatna leh liamna bangmah hong bawl zo lo hi. I kihtak ding leh patauh luat denna ding om lo hi. Topa Jesuh zong a nungzui Judas in ngun peek sawm thum tawh na zuak hi. Kipumkhatin do ngam peuh le'ng a pualam-a om i galte kizolah lo hi, cih i pu i pate, a diakin ukpite tangthu panin a teci ding kimu thei hi.
- 𝔗𝔥𝔞𝔫𝔤 𝔎𝔥𝔞𝔫 𝔏𝔦𝔞𝔫



𝐂𝐇𝐈𝐍 𝐓𝐔𝐌𝐃𝐀𝐍𝐆𝐏𝐈 𝐊𝐇𝐈𝐓 𝐙𝐎𝐌𝐈 𝐓𝐔𝐌𝐃𝐀𝐍𝐆𝐏𝐈 𝐏𝐀𝐍𝐈𝐍 𝐇𝐄𝐏𝐊𝐇𝐈𝐀𝐓𝐍𝐀 𝐊𝐀 𝐓𝐔𝐀𝐇 𝐊𝐈𝐊𝐍𝐀

 𝐂𝐇𝐈𝐍 𝐓𝐔𝐌𝐃𝐀𝐍𝐆𝐏𝐈 𝐊𝐇𝐈𝐓 𝐙𝐎𝐌𝐈 𝐓𝐔𝐌𝐃𝐀𝐍𝐆𝐏𝐈 𝐏𝐀𝐍𝐈𝐍 𝐇𝐄𝐏𝐊𝐇𝐈𝐀𝐓𝐍𝐀 𝐊𝐀 𝐓𝐔𝐀𝐇 𝐊𝐈𝐊𝐍𝐀

TONGSAN MEDIA GROUP sungah ka article gelhte ka post thei zel hi. "𝐈 𝐌𝐈𝐍𝐀𝐌 𝐍𝐈-𝐈𝐍 𝐊𝐈𝐊𝐇𝐄𝐍𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐊𝐈𝐓𝐄𝐋𝐊𝐇𝐈𝐀𝐋𝐍𝐀 𝐃𝐈𝐍𝐆 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐍𝐈" a cih ka post na-ah, "Thang Khan Lian Zomi pan removed khiat huai sa ingh," hong ci miumiau hi.
Zomi kici lei lak ahih kei leh ninbung sung panin tawm to pakin a liangko tungah a baat pak, ahih kei leh a tal tungah a suan veuvau bangin ngaihsutna a nei tawh; ama ngaihsutna tawh kituak lo a nei teng, ek maipih dingin a thuzawh zo loh teng hepkhiat theih ziau ding a sasa lai peuh na om hih tuak lai zen hi. Lamdang lua aw, lamdang lua sa'ng!
Zomi i cih pau leh ham leh lai (language and literature), leh ngeina (customs and traditions) tuamtuam a nei, namkee tampi tak a zang minam hon khat (ethnic group) kilawhna leh kiciamtehna minpi (nomenclature) hi. Nambing/namkee khat bekin aipeng lakin amau aituam neihsa bangin bup lakin gu thei lo hi. Pawl khatte in Tedim leh Tonzang kuam sunga Tedim LST leh labu a zang, pau leh ham kamphen kul lo teng bek Zomi na sasa lai uh hi. India gamah Zomi hi ung, cih pom kipin apex body body Zomi Council (ZC) nuai-ah namkee kua - Gangte, Kom, Mate, Paite, Simte, Tedim-Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei om hi. LST leh labu a tuam tek, BA dong MIL literature amau namkee pau-in sin theihna tuamin pawl khatte nei hi. Kei bangin Kom pau ka tel vet kei hi.
Namkee khat lel bup lak ziauin tua bek Zomi cih dingin zai/gol lua mahmah hi. Zo suan namkee tampi takte pau leh ngeina Zokam/Zopau leh Zo ngeina i ci nuam phial ta zongin a taktakin taangkam/pau (common language) leh lai kikhat taanglai (common literature or lingua-franca) kinei zo nai lo ahih manin Zokam leh Zolai cih bang a om nai lo suak hi. Zomite' common literature pen J. H. Cope in Tedim pau zangin hong bawlsak Zolai a kici pen hi, ci-in namkee dangte tungah koihkhum (imposed) sawm mawk lecin India gam-a Gangte, Kom, Mate, Paite, Simte, Tedim-Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei sungah a ne zo lo om ding ahih manin ZC bei ahih kei leh tuksia ahih kei leh a seek neu na suak ding hi.
Mi pawl khatte in Zomi a cih amau aituam neihsa (personal asset) bangin ngaihsunin bup lak nuam denin kineisak tuam pong uh hi. Zomi i cih tua zah liangin a neu/a toi leh kawcik na hilo hi. Pawl khatte in lah nekzonna (occupation) dingin zang uh a, a gilpi khamkhop ngahna ding bekin zang uh hi. Pawl khatte leuleu in lah sumbawlna (business) dingin zangin aituam hamphatna lianpi ngahlawh uh hi. A neih ding uh-a kilawm lo taihinn hoih nono leh mawtaw a thuap a thuapin neihlawh uh a, a mawtaw taina leivui khu teng bek Zomi sungah a zawngte diksak uh hi.
Pawl khatte leuleu in lah minam dangte sih muhdahna ding, hazatna ding, gal bawlin lipkhapna dingin zang uh hi. Pawl khatte leuleu in lah a mipihte mat leh hencipna ding, vuak ding leh thah dinga vauna (intimidate) dingin zang uh a, Zomi kici a molhtum ding uh suaksak uh hi. Pawl khatte leuleu in lah min leh vang ngahna ding, panmun leh tutna ngah theihna dingin zang uh hi. Pawl khatte leuleu in lah sa leh gal a tuah hun, pangpa leh dengdel a kisak hun ciang bekin kidalna lum (shield) ding bekin Zomi deih uh a, daihna leh kilemna leh bit hun (in time of peace and stability, and secured security) ciangin puasehin, Zomi kici nuam lo uh hi.
Zomi min tawh kipawlna tampi tak om liapluap khin zo hi. Political panin thau tawi kipawlna (armed groups) tuamtuam, cihmawh donghukna, khua leh tui noptuamna/khantohna panin na hoih sepna ding (relief, welfare and philanthropic) kipawlna tuamtuam leh human rights organizations dongin minam min zangin kipawlna om phengphang hi. Tua hi napi-in minam kipawlna hi, a cih ngam huai dingin minam buppi a huai zo leh hu zo ding kipawlna khat beek om nai lo hi.
I minam min tawh kipawlna tampi a om hangin tuate minam kipawlna hi, kici suk ziau thei lo hi. Zomi Ansai, Zomi Ha Bawlna, Zomi Sam Meetna, Zomi Tea Hotel (Niang Sai), Zomi Pan Dukan (kunza kunpong zuakna), Zomi/Zogam bus etc etc, a om phengphang hangin tuate minam aa hi, a kicih suk giap theih loh tawh kibang hi. A ut peuhin Zomi min tawh kipawlna phuankhia ziau uh a, leitung kiu li-ah a kikhenthang (diaspora) Zomite kamkumpihna, thudotna leh thukimpihna la masa lopi-in kipawlna kiphuankhiate minam kipawlna hi, kici ngam lo hi.
Democratic gam khempeuh, gentehna dingin India gamah Article 19(1) (c) of the Constitution of India in, Indian citizenship a nei khempeuhin kipawlna a phuankhiat theihna (guarantees to all its citizens the right “to form associations, or unions or Co-Operative Societies) ding leh a ut peuh a kihel theihna dingin hamphatna (rights) pia hi. Democratic system a kizat lai teng minam min zangin kipawlna thak tuamtuam hong kibehlap toto lai lel ding hi. A belhtak kipawlna leh mi a huai zo kipawlnate bek khawsuak zo ding hi.
Zomi i cih ei ut leh deih thu tawh a kisuak ziauziau thei na hilo hi. I pu i pate tung panin a kiluah suk sawn (hereditary) leh Zo sisan tawh a piang i hih manin ei deih leh deih loh tawh kisai loin thakhat thu-in (automatically) in Zomi a kisuak, a kihi na hi zaw hi. I sisan luanna ''blood vessel" sungah Zo sisan a suan lai teng, i Zo sisan khempeuh namdang sisan tawh i laih siang kiuhkeuh zawh mateng Zomi i hihna kipaikhia leh kipuaseh thei ngei lo ding hi.
Nang ngaihsutna tawh a kituah loh man lel hangin Zomi sung panin na mipihte hawlkhia thei ding kisasa lai na hih leh nang Zomi muhna, saan zia leh pom zia a man lo hi zaw ding a, na Zomi gengen namkee tampi kigawmna leh kiciamtehna Zomi hilo ding hi. Zomi cih a min bek haipih henhan pongin Zomi i cih bang hi a, bang teng huam kha hiam cih thei lopi-in a aipeng lak nuam, minam dangte a mipihte gal bawlna ding leh molhtum ding bekin a zang nuamte hangin kul lopi-in dailawh mun mahmah hi. Phattuamna om lopi-in kitot kiseelna piang mun mahmah hi.
Zomi na hih leh Zomi bang hiam cih ciang beek kan masa in la, tel masa phot in. Na pum haipih zawh manin Zomi sit tui hel loh, Zomi diktak na suak zo tuan kei ding hi. A pumpi tungah Zo sisan a luang khempeuh Zomi hi khin hi. Zomi panin mi hepkkhiat theih ding sasa lai-in, Zomi sit tui hel loh, Zomi diktak cih lanlante pawl nang bawltawm minam tumdangpi leh nang bek kihelna cih buang tua bang Zomi loh om ngei lo hi.



𝐊𝐔𝐀𝐌𝐀𝐇 𝐊𝐇𝐄𝐌𝐒𝐀-𝐈𝐍 𝐓𝐀 𝐇𝐄𝐈𝐇𝐀𝐈 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐈𝐍!

 𝐊𝐔𝐀𝐌𝐀𝐇 𝐊𝐇𝐄𝐌𝐒𝐀-𝐈𝐍 𝐓𝐀 𝐇𝐄𝐈𝐇𝐀𝐈 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐈𝐍!

Topa Jesuh in hun beina ding thu nungzuite kiangah a genna ah, “Kidawm un la, mite’ khemsa-in ta kei un. Bang hang hiam cih leh keimah a kineih mi tampi hong pai ding a, ‘Kei, Khrih ka hi hi,’ ci-in mi tampi tak umkhialsak ding uh hi. Kamsang kineihkhem mi tampi hong piang ding a, mi tampi tak umkhialsak ding uh hi. Gitlohna khang mahmah ding ahih manin ki-itna hong kiam ding hi. “Tua lai takin mi khatpeuh in, ‘Hih lai-ah Khrih om hi, hua lai-ah Khrih om hi,’ ci-in hong gen leh, um kei un. Bang hang hiam cih leh Khrih a kineihkhemte leg kamsang a kineihkhemte hong piang ding a, ahih zawh leh a teelsa mite nangawn a khemna dingun lim leh na lamdang lianpipi hong bawl ding uh hi," ci-in Matthai 24:4-5, 11-12, 23-24 sungah na gen hi.
Jesuh' gen bangin tangtung khin zo hi. Ei Zomi society sungah kamsang kineihkhem leh Khris min leh gam leh minam min tawh kikhemna nasia pha diak hi. Dictatorship regime ukcipna leh henkol bulhna nuai-ah i om lai takin lehdo vet loin Federated State ngah ding, ei leh ei ki-ukna ding upadi tuam leh laan tuam neih ding cih bangin hak lemlamsa-in kihing khem hunin a tuk khin kitam mahmah hi.
Pandemic hunin cina damsak thei kici teng lah bucip mang khin napi-in healing ministry khawng umin a khemzawh ding uh mumu veve lai uh hi. US presidential elections 2020 hunin conservative leh religious bigots vive tRumpist prophets, televangelists, biakna sia leh sia nengnengte, pro-tRump conspiracy theories leh fake news mediate in tu dong mah zuau gengen ta le-uh a um veve lai mi tam hi.
Gal do hunin khutmeno nangawn tangsak ngam lopi tu hunin suahtakna a ngah khin thuneihna sang pen kineihin gam leitang pumkhatna (sovereign integrity) a kihumbitna hunin state boundary khawng ut bangin bombi zip kaih suk kaih toh bangin laih ding, Zogam Charter leh Zogam Federated State, Zomi/Zogam laan ci pongin mi khemkhemte a um leh a muang mahmah miumiau ngam kitam lai hi. Vantung panin manna a kikhiat suk bangin hong kikhiat ding agih kei buang leh lehdo lohin hih bangte cikmah hunin a piang ngei lo ding ahih hangin sunmang hi a, political science ah Utopian ideas kicite hi. Ngaihsutna hoih ahih hangin a taktakin (pragmatically) a piang zo ngei lo thu kicite hi.
Na lamdang tuamtuam a bawl thei Jesuh hi'ng, ci-in hong pai, cina damsakin, love gifts a hawm kawikawi Jesuh kineihkhem hong pai leh Zomite sungah sih ngamin a zui ngam ding kitam pha diak leh kilawm hi. Zomi kimlai Zuaumi leh Zuaugum kisuaksakin, vaphual kimlai va-ak a kisuahsak - ngai tuu vun kitam mahmah ta hi. Thuman loin ukna buluhin ukna neite tawh kipawlin, gam leh minam a zuak ngamte in hong pawl bawl loin hong gal bawl hangin lungmang ke'n. Thumanna lamah a om Pasian muanhuai zaw leh belh tak zaw hi.
Tuu vun a silh ngiate in hong petin, hong balzaan gawp ma-in kisawm in. Gitlohna khang mahmah a, ki-itna kiamin ki-itna kialpi tung khin zo hi. Kamsang kineihkhem, sia kineihkhem sia man lo (apostate, heretics and false teachers) tam lua khin hi. Gam leh minam it leh gam leh minam adingin nasem a kineihkhem tam lua khin hi. Tua bang mite’ khemsa-in ta kei in. Kidawm in.
Kineihkhem a tam hun, thuman lohna a khan' hun, thukham palsatin thuman lopi tawh gualzawh ding kidem hun, thuman lopi-in hauh ding leh matut zawh kidemna a nasiat hun ahih manin mi khempeuh tawh na kilem na kituah theih mawk leh na thu upna panin a lampial khin na hi kha ding hi. Nang leh nang kisittel pha meng in. Mi a tam zawte in thuman lo lampi a zuih hunin, "Kuamah tawh kipawl thei lo... Kuamah tawh kituak thei lo mi hi," ci-in hong kipuaseh hangin thumanna khahsuah kha tuan kei in.
Tawi khaina man lo zangin thuman leh thuman lo mite tawh kipawlkhawm kha kei in. Bang hang hiam cih leh, "Tawikhaina man lo a zangte Topa in mudah a, tawikhaina man a zangte tungah Topa lungkim hi," ci-in Paunak 11:1 ah na gen hi. Sa lah sa lo, vot lah vot loin om kha kei ni. A kam sung panin hong sia khiapa in hong siat khiat ding kihtakhuai hi. Leitung vai leh gam vai tawh kisai-ah dik (worldly and politically correct) hih sangin Lai Siangtho tawh kituakin dik (Biblically correct) ding Khristian vai zaw a, Pasian' mit muhna ah kilawm zaw pek hi.
Kuamah in hong khemzawh lohna dingin sia leh pha, zuau leh thuman thutang khentel theihna dingin sumbuk ah zat lohin zuak sawm na hih kei buang leh Pasian' hong piak na khuak zang in. Thuman sangin zuauthu leh thuman lo up zaw leh teel zawkna dingin na khuak zang kei in. Zuau in a khap mah tawn hi. Zuau in thuman zo zo lo hi. Ni tampi'n kheng zo ta hi. Thuman lecin kihtakna ding bangmah om lo hi.
Kuama delh lohpi-in migilote taimang a, mithumante ahihleh humpinelkai bangin a hang uh hi. Thukham a zui lo mite in mi gilote pakta uh a, thukham a zui mite ahih leh mi gilote tawh kilem lo uh hi. (Paunak 28:1, 4) Khemna leh thukham palsatin a gamtate a paktate leh kipawlpih mite leh thukham palsatin khemna zangte a kilamdan'na uh om lo hi. Thukham a zahtak mite leh thutang a deih mite tawh thukham palsatin ukna neite leh mi ngongtatte leh a thapia a kipawlpihte kilem thei ngei lo ding hi.
Gam leh minam it takpi na hih leh thuman lo tawh MINAM minthang zo ngei lo hi, cih phawk in. Paunak 14: 34 ah, "Thumanna in minam minthangsak a, mawhna in minam mindaisak hi," ci ahih manin a tam zawte in thuman lo a letkhan ta zongin thumanna mah lenkip teta zaw lecin Pasian tawh na kizopna man zaw ding a, na minam na minthangsak zo zaw ding hi. Thuman lo tawh minam kiminthangsak zo lo ahih manin thuman lopi-in minam daisak sese kei zaw in.
✍️ Thang Khan Lian




Thursday, 3 November 2022

CHIN NATIONAL DAY THU TOM KIM

𝐂𝐇𝐈𝐍 𝐍𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋 𝐃𝐀𝐘 𝐀 𝐇𝐎𝐍𝐆 𝐏𝐈𝐀𝐍'𝐍𝐀 𝐓𝐇𝐔 𝐓𝐎𝐌 𝐊𝐈𝐌

12th February 1947 in Chin hausa (chiefs) or taangmi thum - Pu Hlur Hmung, Falam, Pu Thawng Za Khup, Tedim leh Pu Kio Mang, Hakha in Shan leh Kachin sung panin taangmite (representatives) in mualtung mite (ethnic minorities) leh Kawlte tawh kipawlin Britishte khut sung panin suahtakna do khawm ding leh Union of Burma gam khatah kigawmna dingin Panglong conference hun-ah thukimna letmat na thuh uh a, Panglong Agreement a kici hong piang hi. Tu ni dong Feb. 12 ni kum simin UNION DAY ci-in Myanmar ah kizang a, Tatmadaw (Myanmar military) in pibawl pha diak sese hi.

Jan. 4, 1948 in Burma in suahtakna ngahin Union of Burma a pian' khit nungin Chin mite in NATIONAL DAY (Minam Ni) neih ding ngaihsutna hong om hi. Suahtak a kingah khit nungin 1947 Constitution of Burma nuai-ah Chin state ki-uk zia ding vai mawhpuakna la dingin Chin Special Division leh Chin Affairs Council na kiphuankhia hi. Pu Vum Thu Maung' makaihna nuai-ah Chin Affair Council in Chin state sung ki-ukna - Hausa ukna (chieftain rule) panin mipi deihna (democratic rule) tawh a kituakin ki-uk zia a kilaih theihna ding hong ngaihsun pah uh hi.

Chin state ah Chin mite in bangci banga ki-ukna (administrative system) deih uh hiam cih thukankhiatna (enquiry) a nei dingin 4th February 1948 in Committee of Enquiry a kici na kiphuankhia hi. Tua bang hun lai takin central government in 19th – 22nd of February kikal dong Chin special Division capital dingin a kizang Falam ah suahtakna ngah ni pawi khamna (independence celebration) neih dingin geelna na nei hi. Tua hunin Chin minister in Committee of Enquiry' tungah independence celebration hun Falam khuapi-ah a kizat hun sungin hong paikhawmte tungah koici banga ki-ukna - hausa' ukna maw ahih kei leh mipite' deihna banga ukna deih zaw maw? cih thukanna (inquiry) na nei un, ci-in hilhna hoih (advise) na pia hi.

12th February 1948 in Tedim sub-division sung teng Enquiry Committee in va vaan kawikawi-in va zin (toured) uh a, mipite' taangmite (people’s representatives) tung panin statement a piakte uh va kaikhawm hi. Hakha, Falam, Paletwa leh Sizang panin taangmite in zong amau statements tek pia uh hi. Hausate (Chiefs) in ukpite hun lai bangin siah kai zomin ki-ukna ngeina a om bang (status quo) mah zat suak ding a deih hangun mipite in hausa ki-ukna cimtak kisa-in phiatmangin (abolish chieftain rule), mip deihna bangin ki-ukna (democratic system) leh hausate leh khua-ah lutangte (chiefs and headmen) tungah huhna sum (compensation) piak ding thudonin nei lo uh hi.

Feb. 19, 1948 in independence celebration kipan a, Excellency the President of the Union of Burma, Sao Shwe Thaike in a pawi a kizat theihna dingin phalna na pia hi. Mipi kimukhawmnate (mass meetings) a kineih banah thu tampi tak kamkupkhawmna nei uh hi. Falam conference hunin mass meeting a kineih hun sungin Falam khua-in Chinland sung mun tuamtuam panin zin (guests) 5,000 na do hi.

Tua hunin Deputy Commissioner of Chinland Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 ah Falam ah meetings neih hunin a paikhawm zin pha zah (guest figures) a ciamtehna ah hih bangin gelh hi: "Falam cia a pha khua-in hih bangin zin tampi a do pen tawm het lo hi," na ci hi. Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 sungah Falam meeting hunin independence celebration a zat dingin central government in 21,000 Rupees hong pia hi, ci hi. Falam meeting hunin Paletwa leh Kanpetlet panin taangmite a kihel uh pen Chinland history adingin a masa penna ahi hi. Paletwa khua panin Falam ah pawi siim dingin pasal khat a khe tawh kuan hi. Chinland sung mun khempeuh panin Falam ah hih hunin minam tuamtuam paikhawm uh ahih manin pupa ngeina panin a kiluah suk sawn ngeina leh pau leh ham tuamtuam a zang unau kikhenthangte pumkhat suahna hi. (reunion for scattered brothers and sisters who adopted different traditions, customs and spoke different dialects)

Falam meeting a ni nihna 20th Feb. 1948 ni-in Education, Health and Transportation in agenda luikhia a, a kingahlah leh a kilametna mah bangin hausa ki-ukna phiat ding vai thu kikup dingte kikhopna a kikup ding (agenda) hong luikhia hi. Chin Hills ah hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding ngaihsutna luikhiatna a luikhia (moved by) Tedim panin Pu Thang Za Kai' genna Falam panin Pu Sum Mang leh Kanpalet panin Pu Htang Mawng in nungthuapin thukimpoih (seconded) uh hi. Hih agenda a kiluikhiat hunin (motion) thukimpih loin a langpang tam lo na om ahih manin vote khiatna tawh khensat dingin pha na sa uh hi.

Hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding motion kipualut a langpang a om manin a meeting hunin chairman in vote khiatna tawh khensatna lak ding makaih a, vote kikhia sung panin 5,000 in thukim a, 17 votes in nialin langpang (against) uh hi. Falam meeting ah a paikhawm Zomi/Chin mite in Chin Hills ah modern democratic system of administration zat ding 5000-17 votes tawh thukimin kipsak uh hi.

Feb. 20 ni mahin a paikhawmte hencipna leh nan'na (restraint) bangmah om loin a ngaihsutnate uh a genkhiat theihna ding uh leh ki-uk kivaihawmna zia (administration system) ding amau deih bang tek a teelna dingun vote khia thei uh ahih manin 20th of February ni pen Zomi/Chin mite adingin tangthu sungah ni kiphamawh leh khiatna a nei ni (historic and meaningful day for the Chins) bek hi loin, Chin Hills ki-uk zia ding mi a tam zawte in kituak takin democratic system a teel ni uh leh minam kipumkhatna ni (national solidarity and unity) ahi hi. Ni thupi ni ahih banah Chin state minam buppite' kipumkhat ni ahih manin neu seekin Zomi min tawh i sanggampih leh i Khristian mipihte mah i lehdo leh lang bawlna thu genna ding ni in zat ngam huai lo hi. Kamphen a kul lo i cih teng bek thukimna na hilo a, Chinland ah namkee 53te thukimna leh kipsakna hi.

A tawpna ah, Committee of Enquiry in 30 Sept. 1948 in Chinland sung a vaanna ah muhnate (findings) uh Cabinet of the Union of Burma tungah pia-in, hausate tungah hausa ki-ukna kiphiatna hangin huhna (granting pension) piak ding leh democratic administrative system tawh ki-ukna zat dingin a hoihsakpihna (recommendation) tawh pia khawm hi. Committee of Enquiry in a recommendation piakte Cabinet in zong pha na sakpihin, hausate' suplawhnate donghukna dingin huhna sum (compensation) na pia-in hausa ki-ukna hong kiphiat zo hi.

Oct. 12, 1948 in 6th Plenary Session of the Union Parliament in British te'n Burma ah khamtung gam hong ukna uh Chin Hills Regulation of 1896 na phiatmang a, Chin Affairs Council in a gelh (draft) “Chin Special Division Act” kici thukham (Act) na thukimpih hi. (tu hunin hihte deih loin a Zogam Charter e, a Chinland Charter e, e e e tawh a buai lunglung pong a lehtat leh phengphi om hi) Pu Vum Thu Maung leh Chin leaders dangte nakpi takin hanciamin a panlaknate uh hangun hausa ki-ukna panin tu hun tawh a kituakin ki-ukna hong piangkhia thei hi.

Gam leh minam it i kicih takpi leh Tapidaw vive ahi Chinland (Zogam) ah Zo suante kipumkhat ni kimlai kikhenna ding bekin aipeng lak ngam huai lo a, tua banga khua-ul luangte nasepna gawh lup sak ngam huai lo hi. I Khristian mipih leh i piannaa pupi kiibang (common ancestor) kibang hi, ci-in i gengen kum za tampi i tenkhawmpihte tawh i kilem i kituah theih mateng vantung gam i tung zongin vantungah dei tuam sat ding i hih kei buang leh a nopna ding cinvom cia zong om lo hi.

1948 panin 1949 kikal sungin ki-ukzia kilaihna a paizia ding (process of administrative changes) geelna leh hanciamna uh tawh Chin Affairs Council in psn na lai-in na buai suak hi. 1950s hunin Union of Burma gamah Chin mite pen minam tuam ngiat leh a poimawh (distinctive and important race) hi, cih ngaihsutna nei-in a hun neihte uh hih lamsangah hong hawmin zang uh hi. Zomi/Chin makaite (leaders) in Chin mite tungah kipumkhatna a kisapna thu a phawkkhiat ban uh-ah, leitungah minam a hoihna a tuam ngiat (unique race) neite hi hang, cih khua hong phawkkhia uh hi. Leitungah minam tuamtuamte in Minam Ni (National Day) a neih mah bangun Chin Affairs Council (CAC) in zong Chins mite in pawi-in a kham dingun National Day neih ding leh a kikhenthang mite pumkhat suahsak ngaihsutna hong nei uh hi.

Oct. 9, 1950 in Chin Affairs Council in a sagih vei kimuhna 7th Session meeting masa ni-in CHIN NATIONAL DAY i neih ding uh hi, cih a motion Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in hong luikhia a, a motion ah Chin National Day ni a zat hun ding a ni seh ding cih a ngaihsutna na pulak hi. Pu Vum Thu Maung in, "Ka ngimna a hang hamsa het lo (very simple reason) hi. Leitungah minam tampi takin minam ni nei uh ahih manin Chin mite in zong ei National Day i neih ding kisam hi. Hih vai tawh kisai ‘Commissioner Sithu U Thein Maung of Chin Special Division leh mi dangte tawh kapkupna ka neihpih khin zo a, Chin National Day ni ding a ni kibang lo thum ngaihsutna a om hangin koi pen teel zaw ding cih khensatna kila nai lo hi," ci hi.

• A ni masa pen Enquiry Commission panin Maymyo ah Chin delegate-te a kisawl ni-in zang ding maw?

• A ni nihna pen 20th February 1948 in Falam ah independence celebration hunin meeting kinei a, Hausa ukna (Chieftain rules) kizangzang panin democratic administration tawh kilaih ni-in zang ding maw?.

• A ni thumna pen 12th October 1948 in Chin Special Division Act tawh ki-ukna a kipatna dingin thukham a kibawl ni-in zang zaw ding? cih nam thum teel ding na luikhia hi.

CHIN NATIONAL DAY neih ding leh a ni/hun ding seh ding vai a motion a pan Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in proposal a luikhiat khit Matupi panin Pu Sang Ning in thukimpihin na nungthuap (seconded) pah hi. Tedim panin Captain Mang Tung Nung in a meeting Chairman Pu Lian Thum tung panin a pau theihna dingin hun ngenin, a motion hunah thu gen hi.

Capt. Mang Tung Nung in hausate' siah kaihna nuai-ah ki-ukna (chieftain system) phiatin modern democratic system tawh ki-ukna tawh laih dingin Falam ah Feb. 19-20 kikal mipite meeting neih hunin vote khiatna tawh a kikipsak ni, i.e. 20th of February 1948 pen Chin National Day dingin kilawm leh kituak pen hi, ci hi. Capt. Mang Tung Nung in '20th February 1948, 11:00am’ pen original motion ah guang lut ding hoih a sakpihna gen a (recommended a proposal) hi. Tua khitin a motion kizom to-in February 20 ni pen CHIN NATIONAL DAY hi, ci-in tangkokhiat dingin thukimna nei uh hi (resolution was passed to declare the 20th of February Chin National Day).

February 20 ni pen a taktakin Falam conference ah a paikhawm mite lak panin 5,000-17 votes tawh chieftain system phiatin, modern democratic system of administration zat leh zuih dingin democratic ngeina tawh i i pu i pate thukimna ni leh Chin Hills tangthu sungah tangthu ciamteh tham ni leh Chinland sung mun tuamtuamte - Paletwa, Kanpetlet, Tedim subdivision, Hakha, Falam, leh Siziang panin a paikhawm a kikhentang unaute kipumkhat ni, kituak takin amau khang leh khangsawnte ading khualna in ki-ukna hoih pen dingin a teel uh modern democratic system of administration zuih dingin khensat ni uh hi.

Chin National Day or Zokam in Zo Minam Ni i cihcih uh pen Khris sisan sungah innkuan leh unau khat, Burmese government in Chin ethnic groups 53 om, ci-in khatin a hong ciamteh minamte adingin ni thupi ni hi. Chin leh Zomi kibang lo hi, ci-in amau minam dangte muhdahna (racism) leh a kawcik minam itna (narrow nationalism), kamsiam muksiam leh kamzol zangin suksiatna ngimna kampau (rhetoric) a zangte in hong suktuahna dingun thugenna piak ni-a zat dingin pammaih lua hi. Union of Burma in suahtakna a ngahna ding, hausa ki-ukna phiatin democratic system of administration tawh ki-ukna, leh hausa leh ukpite salmatna leh siahkaihna panin suahtakna taktak i ngah theihna dingin i pu i pate in sisan leh khua-ul luangin a leikhiat sa uh hi. (Kamsiatna leh angsung ding bek khualna hangin tu dong hih hamphatna Chieftainship system a kizatna India ah Zomite in kingah zo nai lo lailai hi. A dahhuai leh a zumhuai thu hi a, suahtakna i ngah hun ma hun tawh kilamdang lo hi)

Chin National Day cih ding leh tua banga zat dingin Oct. 9, 1950 in Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in a agenda puakin, Zomi sung panin Capt. Mang Tung Nung ngiatin a motion hunin a proposal a luikhiatna bangin a kikipsak resolution ahi hi. A mawkna in kingah hilo ahih manin a ut bangin pheng pauna ding, Pasian kibang a bia, Christianity biakna kibang a zui tek, mel leh puam kibang, teen'na state kibang sungah tuan-a pu leh pate hun pek panin a teng khawmte hong sat vui nuamte thugenna hun pia-in otot sak ngam huai nawn lo hi. Khuasak, Tedim Township ah 1995 ni-in hong satkhamin, Zomi min mah zangin Myanmar leh US dongah Zomite a satkhap sawm behbehte nuam laite nungzui-in, i lampial behna dingin tentan kipiaksak hun dingin pammaih lua hi. Khuasak episode, 1995 thupiang zong suphuai, zumhuai leh mindaihuai lua khin zo hi. Minam neu (ethnic minoirity) a hi khinsate adingin zop huai nawn loin kiseek neu beh ngam huai nawn lo hi.

Minam Ni pen kipumkhat genna hun, i kibatna leh kinaihna tampi a omte suut khawmin lunggaih hun leh gen khawmna hunin zat huai zaw hi. I kibatlohna them nonote pholkhia-in, a beisa hunin khutkhialh bankhialhnate pholhkhia-in phu kilakna ding gengen hun leh meima om khinsa ah citui va nuh beh hun hilo hi. A liamna meima om laite a damsakna ding zatui nuh hun hi zaw hi.

𝕭𝖞: 𝕿𝖍𝖆𝖓𝖌 𝕶𝖍𝖆𝖓 𝕷𝖎𝖆𝖓

Reference: Chin National Day, Tuesday, February 18, 2020, Chin World leh BNI Multimedia Group ah a kikhah Salai Van Cung Lian (UK) in a gelhna pan







𝐈 𝐌𝐈𝐍𝐀𝐌 𝐍𝐈-𝐈𝐍 𝐊𝐈𝐊𝐇𝐄𝐍𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐊𝐈𝐓𝐄𝐋𝐊𝐇𝐈𝐀𝐋𝐍𝐀 𝐃𝐈𝐍𝐆 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐇𝐈

 𝐈 𝐌𝐈𝐍𝐀𝐌 𝐍𝐈-𝐈𝐍 𝐊𝐈𝐊𝐇𝐄𝐍𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐊𝐈𝐓𝐄𝐋𝐊𝐇𝐈𝐀𝐋𝐍𝐀 𝐃𝐈𝐍𝐆 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐇𝐈


April 5-9 Apil, 1995 in Khuasak ah ZBC General Secretary tutna i ngah zawh loh manin kinuaktai a, ZBC panin kilengkhia (breakaway) hi, cih a zaknop het lo thu ahih manin a valh hamsa thuman tom kim hi. Tangthu khum ahih loh hangin deihin deih kei ta le'ng phiatmang zawh loh tangthu leh thupiang ahih manin i tu i tate tungah thuman mah hilhin, maban ah hih bang hong vaihawm nawn lohna dingun warning or caution dinga hoih tangthu hi. Khris lutangin a nei pawlpi panin taikhiat pen ngaihsun thei le'ng a zumhuai mahmah thu na hi zaw a, i minam a thupit ni hi, ci-in kisialhpih lala ngam huai het lo hi.

A man takin ci le'ng, ZBC panin tapa taimang bangin taikhia-in, kum 24 sinsen tapa taimang bangin i vakthap zawh July 11, 2019 in Bissau, Bahamas ah Baptist World Alliance (BWA) in a kum 114 khawmpi neihna ah a 240 member dingin hong lutsak pen ciltui kai-in nul liangin kam zol leh mut siam thu tawh I HIHNA (IDENTITY) A THUPITNA suahsak zawh ding hi loin, I HIHNA A THULIMLOHNA leh MAIZUMHUAI NI hi zaw a, tapa taimang a ciahkik (ZBC, now CBC pawlpi kizopna bulpi mah) BWA ah va lehtai kikin hong lutsak kikna hi zaw bek hi.

Pa' inn sungah an leh tui kham piikpeekin a om kimlai pa' damlai buang pa' zaa deihin kitomin, inn panin a taikhia tapa ginalo a taimang tawh kibatna hong bang zawsop zaw hi. BWA leh ZBC kizom ahih manin ZBCM in BWA ah lut dingin a nget lai-in, "No na sanggamte uh om khin hi, no ut loin a taikhia khinsa bang hangin member hong ngen kik?" ci-in hong dotna pen ui in a luaksa a nek kik bangin no zong nek kik sawm nai vua? hong cihna tawh kibang pian zaw hi.

Pasian in leivui panin mihing bawl a, nuntakna hu sang sukin mihing suak hi. A bawlsa mite IDENTITY dingin a min ding uh phuahsak a, a thupha pia-in, “Ci pha-in tampi pha un la, leitung dimin zo un. Tuipi ngasate tung, leitungah a gamtang, a nungtate khempeuh tungah ukna nei ta un,” na ci hi (Pian. 1:28). Pasian in a bawlsa mihing leh ganhingte min ding Adam tungtawnin na phuahsak diudeu a, a pung ding, leitung a dim ding, ukna a nei dingin thupha hong piakte hi. Pasian in a bawlsa mite hong itna kibang ahih manin Pasian' min paulapin namdangte muhdah manin i hamsiat khak leh hong dawm het lo ding hi.

A min kibang lo pen kibang lo hi khin hi. Burmese govt. in officially recognized Chin ethnic groups 53 in hong ciamteh hangin i pau i ham, i lai a kibatloh lam naupang melmawl nangawnin zong thei khin lua zo ahih manin ZO MINAM NI hun khawngin va gen patpat kisam zalzal lo hi. I kibatna tampi a om banah Burmese govt. in lah minam khatin hong ciamteh, i biak Pasian lah a kibang, i thu up lah Christianity biakna, i pu i pate hunin i pianna leh i khankhiatna lah a kibang mah, leitungah i state neihsun lah a kibang mah etc etc cihte gen ding tampi om napi-in, Zo Minam Ni sese ei lungsim neu leh kawcik man lelin i kibatlohna ding bekbek zongin cilphuan kai nena liangin va gengen kisam het lo hi. A thupi zaw leh namtui zaw gen ding tam a, minam ni-in thugen dingin biakna sia hi loin minam vai kanin a sin, pilna siamna nei a kineih kiaukiau banah kilawm zaw hi. Minam vai khatpeuhah i biakna siate pen thugenna hun la ding hi loin thupha ngetsakna, hun apna leh khakna cihte amau tavuan hi zaw hi. A sin ngei lo, a kan ngei loh uh politics thu gen dinga kipiakhia zong hilo limlim uh hi.

Zomi cih ultungsak, deih pha diak, it pha diak kineih napi-in Zomi min tawh Khris sisan leh singlamteh phungah ZBC ah Hakha, Falam leh Tedim tuiphum upna zuite kipumkhat ding ut loin taikhia-in, Chin cih gal lian pen zahin ngaihsunin i dodo hangin i meetlawhpih ding bangmah om lo hi. Gimsak lel banah hun mawk beisakna leh a sanggamte lehdo ci-in mindaina lo buang i ngah ding thaman dang om lo hi.

Chin cih tua zahin zadah leh deih lo takpi i hih leh i matpongte ah Chin cih 914 Zomi tawh laih pah; gamdang zinna dingin visa leh passport i siauh ciangin 914 Zomi mah kici pah; UNHCR zum sungah zong Chin kici nawn loin 914 Zomi mah kici suk pah; Chin refugee min tawh gam nihna leh thumna a tung khempeuh zong ciahkikin 914 Zomi min mah tawh siauh kik ding vai siangtho pen zaw ding hi. Tua loin mihing buang sial bangin siksik leh neknek thuahin, ui bangin a luakkhiatsa a ne kik tawh I HIHNA a thulim lohna hong kibang den ding hi.

Chin cih tua zahin sih zakdahin deih lo i hih teta le zong kuamah kiokhamkham theih hilo hi. Tua ahih manin cikmah hunin ZO MINAM NI ci-in zang ni, cih thukimna leh kipsakna om ngei lo ahih manin Feb. 20 simin Chin National Day a kizangzang zong va zatpihpih nawn sese loin a Zo minam ni ding hun dang, a ni tuam dang khat sehin zat kipat hong kician zaw leh siangtho zaw vet kha ding hi. Christmas Day ni, Good Friday, Easter cih zong Zomi Christan Day, Zomi Good Friday, Zomi Easter cih khawngin i laih gawp loh ding thupi ve (Zomi cih mun tengah zat a sawm om hi phial le'ng kilawm).

12th February 1947 in Chin hausa (chiefs) or taangmi thum - Pu Hlur Hmung, Falam, Pu Thawng Za Khup, Tedim leh Pu Kio Mang, Hakha in Shan leh Kachin sung panin taangmite (representatives) in mualtung mite (ethnic minorities) leh Kawlte tawh kipawlin Britishte khut sung panin suahtakna do khawm ding leh Union of Burma gam khatah kigawmna dingin Panglong conference hun-ah thukimna letmat na thuh uh a, Panglong Agreement kici hi. Tu ni dong Feb. 12 ni kum simin UNION DAY ci-in Myanmar ah kizang a, Tatmadaw in pibawl pha diak sese hi.

Jan. 4, 1948 in Burma in suahtakna ngahin Union of Burma a pian' khit nungin Chin mite in NATIONAL DAY (Minam Ni) neih ding ngaihsutna hong om hi. Suahtak a kingah khit nungin 1947 Constitution of Burma nuai-ah Chin state ki-uk zia ding vai mawhpuakna la dingin Chin Special Division leh Chin Affairs Council kiphuankhia hi. Pu Vum Thu Maung' makaihna nuai-ah Chin Affair Council in Chin state sung ki-ukna - Hausa ukna (Chieftain rule) panin mipi deihna (Democratic rule) tawh a kilaih theihna ding hong ngaihsun pah uh hi.

Chin state ah Chin mite in bangci bang ki-ukna (administrative system) deih uh hiam cih thukankhiatna (enquiry) a nei dingin 4th February 1948 in Committee of Enquiry kiphuankhia hi. Tua bang hun lai takin central government in 19th – 22nd of February kikal dong Chin special Division capital Falam ah suahtakna ngah ni pawi khamna (independence celebration) neih dingin geelna na nei hi. Tua hunin Chin minister in Committee of Enquiry' tungah independence celebration hun Falam ah a kizat sungin hong paikhawmte tungah koici banga ki-ukna - hausa ukna maw ahih kei leh mipite deihna banga ukna deih zaw maw? cih thukanna (inquiry) na nei un, ci-in hilhna hoih (advise) pia hi.

12th February 1948 in Tedim subdivision sung Enquiry Committee in va vaan kawikawi-in va zin (toured) a, mipite' taangmite (people’s representatives) tung panin statement a piakte uh va kaikhawm hi. Hakha, Falam, Paletwa leh Sizang panin taangmite in zong amau statements tek pia uh hi. Hausate (Chiefs) in ukpite hun lai bangin siah kai zomin ki-ukna ngeina a om bang (status quo) mah zat suak ding a deih hangun mipite in hausa ki-ukna phiatmangin (abolish chieftain rule), mip deihna bangin ki-ukna (democratic system) leh Hausate leh khua-ah lutangte (Chiefs and Headmen) tungah huhna sum (compensation) piak ding thudonin nei lo uh hi.

Feb. 19, 1948 in independence celebration kipan a, Excellency the President of the Union of Burma, Sao Shwe Thaike in a pawi a kizat theihna dingin phalna pia hi. Mipi kimukhawmnate (mass meetings) a kineih banah thu tampi tak kamkupkhawmna nei uh hi. Falam conference hunin mass meeting a kineih hun sungin Falam khua-in Chinland sung mun tuamtuam panin zin (guests) 5,000 na do hi.

Tua hunin Deputy Commissioner of Chinland Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 ah Falam ah meetings neih hunin a paikhawm zin pha zah (guest figures) a ciamtehna ah hih bangin gelh hi: "Falam cia a pha khua-in hih bangin zin tampi a do pen tawm het lo hi," na ci hi. Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 sungah Falam meeting hunin independence celebration a zat dingin central government in 21,000 Rupees hong pia hi, ci hi. Falam meeting hunin Paletwa leh Kanpetlet panin taangmite a kihel uh pen Chinland history adingin a masa penna hi. Paletwa khua panin Falam ah pawi siim dingin pasal khat a khe tawh kuan hi. Chinland sung mun khempeuh panin Falam ah hih hunin minam tuamtuam paikhawm uh ahih manin pupa ngeina panin a kiluah suk sawn ngeina leh pau leh ham tuamtuam a zang unau kikhenthangte pumkhat suahna hi. (reunion for scattered brothers and sisters who adopted different traditions, customs and spoke different dialects)

Falam meeting a ni nihna 20th Feb. 1948 ni-in Education, Health and Transportation in agenda luikhia a, a kingahlah leh a kilametna mah bangin hausa ki-ukna phiat ding vai agenda hong luikhia hi. Chin Hills ah hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding ngaihsutna luikhiatna a nei (moved by) Tedim panin Pu Thang Za Kai' genna Falam panin Pu Sum Mang leh Kanpalet panin Pu Htang Mawng in nungthuap (seconded) uh hi. Hih agenda kiluikhia hunin (motion) thukimpih loin a langpang tam lo na om ahih manin vote khiatna tawh khensat dingin pha sa uh hi.

Hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding motion kipualut a langpang a om manin a meeting hunin chairman in vote khiatna tawh khensatna lak ding makaih a, vote kikhia sung panin 5,000 in thukim a, 17 votes in nialin langpang (against) uh hi. Falam meeting ah a paikhawm Zomi/Chin mite in Chin Hills ah modern democratic system of administration zat ding 5000-17 votes tawh thukimin kipsak uh hi.

Feb. 20 ni mahin a paikhawmte hencipna leh nan'na (restrain) bangmah om loin a ngaihsutnate uh a genkhiat theihna ding uh leh ki-uk kivaihawmna zia (administration system) ding amau deih bang tek teelna dingun vote khia thei uh ahih manin 20th of February ni pen Zomi/Chin mite adingin tangthu sungah a poimawh leh khiatna a nei ni (historic and meaningful day for the Chins) bek hi loin Chin Hills ki-uk zia ding mi a tam zawte in kituak takin democratic system a teel ni uh leh minam kipumkhatna ni (national solidarity and unity) ahi hi. Ni thupi ahih banah Chin state minam buppite' kipumkhat ni ahih manin neu seekin Zomi min tawh i sanggampih leh i Khristian mipihte mah i lehdo leh lang bawlna thu genna ding ni hilo hi.

A tawpna ah Committee of Enquiry in 30 Sept. 1948 in Chinland sung a vaanna ah muhna (findings) Cabinet of the Union of Burma tungah pia-in, hausate tungah hausa ki-ukna kiphiatna hangin huhna (granting pension) piak ding leh democratic administrative system tawh ki-ukna zat dingin a hoihsakpihna (recommendation) tawh pia khawm hi. Committee of Enquiry in a recommendation piak Cabinet in zong pha na sakpihin, hausate suplawhnate donghukna dingin huhna sum (compensation) pia hi.

Oct. 12, 1948 in 6th Plenary Session of the Union Parliament in British te'n Burma ah khamtung gam hong ukna uh Chin Hills Regulation of 1896 phiat a, Chin Affairs Council in a gelh (draft) “Chin Special Division Act” kici thukham (Act) thukimpih hi. (tu hunin hihte deih loin a Zogam Charter e, a Chinland Charter e, e e e tawh a buai lunglung pong a lehtat leh phengphi om) Pu Vum Thu Maung leh Chin leaders dangte nakpi takin hanciamin a panlaknate uh hangun hausa ki-ukna panin tu hun tawh a kituakin ki-ukna hong piangkhia thei hi.

1948 panin 1949 kikal sungin ki-ukzia kilaihna paizia ding (process of administrative changes) geelna leh hanciamna tawh Chin Affairs Council na buai suak hi. 1950s hunin Union of Burma gamah Chins mite pen minam tuam ngiat leh a poimawh (distinctive and important race) hi, cih ngaihsutna nei-in a hun neihte uh hih lamsangah hong hawmin zang uh hi. Zomi/Chin makaite (leaders) in Chin mite tungah kipumkhatna a kisapna thu a phawkkhiat ban uh-ah, leitungah minam a hoihna a tuam ngiat (unique race) neite hi hang, cih khua hong phawkkhia uh hi. Leitungah minam tuamtuamte in Minam Ni (National Day) a neih mah bangun Chin Affairs Council (CAC) in zong Chins mite in pawi-in a kham dingun National Day neih ding leh a kikhenthang mite pumkhat suahsak ngaihsutna hong nei uh hi.

Oct. 9, 1950 in Chin Affairs Council in a sagih vei kimuhna 7th Session meeting masa ni-in CHIN NATIONAL DAY i neih ding uh hi, cih a motion Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in hong luikhia a, a motion ah Chin National Day ni zat hun ding a ni seh ding cih ahi hi. Pu Vum Thu Maung in, "Ka ngimna a hang hamsa het lo (very simple reason) hi. Leitungah minam tampi takin minam ni nei uh ahih manin Chin mite in zong ei National Day i neih ding kisam hi. Hih vai tawh kisai ‘Commissioner Sithu U Thein Maung of Chin Special Division leh mi dangte tawh kapkupna ka neihpih khin zo a, Chin National Day ni ding a ni kibang lo thum ngaihsutna a om hangin koi pen teel zaw ding cih khensatna kila nai lo hi," ci hi.

• A ni masa pen Enquiry Commission panin Maymyo ah Chin delegate kisawl ni hi.

• A ni nihna pen 20th February 1948 in Falam ah independence celebration hunin meeting kinei a, Hausa ukna (Chieftain rules) kizangzang panin democratic administration tawh kilaih ni hi.

• A ni thumna pen 12th October 1948 in Chin Special Division Act tawh ki-ukna a kipatna dingin thukham a kibawl ni hi.

CHIN NATIONAL DAY neih ding leh a ni/hun ding seh ding vai a motion a pan Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in proposal a luikhiat khit Matupi panin Pu Sang Ning in nungthuap (seconded) pah hi. Tedim panin Captain Mang Tung Nung in a meeting Chairman Pu Lian Thum tung panin pauna ding hun ngenin a motion hunah thu gen hi.

Capt. Mang Tung Nung in hausate siah kaihna nuai-ah ki-ukna (chieftain system) phiatin modern democratic system tawh ki-ukna tawh laih dingin Falam ah Feb. 19-20 kikal mipite meeting neih hunin vote khiatna tawh a kikipsak ni, i.e. 20th of February 1948 pen Chin National Day dingin kilawm leh kituak pen hi, ci hi. Capt. Mang Tung Nung in '20th February 1948, 11:00am’ pen original motion ah guang lut ding hoih a sakpihna gen a (recommended a proposal) hi. Tua khitin a motion kizom to-in February 20 ni pen CHIN NATIONAL DAY hi, ci-in tangkokhiat dingin thukimna nei uh hi (resolution was passed to declare the 20th of February Chin National Day).

February 20 ni pen a taktakin Falam conference ah a paikhawm mite lak panin 5,000-17 votes tawh chieftain system phiatin, modern democratic system of administration zat leh zuih dingin democrtatic ngeina tawh i i pu i pate thukimna ni leh Chin Hills tangthu sungah tangthu ciamteh tham ni leh Chinland sung mun tuamtuamte - Paletwa, Kanpetlet, Tedim subdivision, Hakha, Falam, leh Siziang panin a paikhawm a kikhentang unaute kipumkhat ni, kituak takin amau khang leh khangsawnte ading khualna in ki-ukna hoih pen dingin a teel uh modern democratic system of administration zuih dingin khensat ni uh hi.

Chin National Day or Zokam in Zo Minam Ni i cihcih uh pen Khris sisan sungah innkuan leh unau khat, Burmese government in Chin ethnic groups 53 om, ci-in khatin a hong ciamteh minamte adingin ni thupi ni hi. Chin leh Zomi kibang lo hi, ci-in amau racism leh a kawcik minam itna (narrow nationalism), kamsiam muksiam leh kam zol zangin suksiatna ngimna kampau (rhetoric) zangte in hong suktuahna dingun thugenna piak ni-a zat dingin pammaih lua hi. Union of Burma in suahtakna a ngahna ding, hausa ki-ukna phiatin democratic system of administration tawh ki-ukna, leh hausa leh ukpite salmatna leh siahkaihna panin suahtakna taktak i ngah theihna dingin i pu i pate in sisan leh khua-ul luangin a leikhiat sa uh hi. (Kamsiatna leh angsung ding bek khualna hangin tu dong hih hamphatna Chiftainship system a kizatna India ah Zomite in kingah zo nai lo lailai hi)

Chin National Day cih ding leh tua banga zat dingin Oct. 9, 1950 in Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in a agenda puakin, Zomi sung panin Capt. Mang Tung Nung ngiatin a motion hunin a proposal a luikhiatna bangin a kikipsak resolution ahi hi. A mawkna in kingah hilo ahi lo ahih manin a ut bangin pheng pauna ding, Pasian kibang a bia, Christianity biakna kibang a zui, mel leh puam kibang, teen'na state kibang sungah tuan-a pu leh pate hun pek panin a teng khawmte hong sat vui nuamte thugenna hun pia-in otot sak ngam huai nawn lo hi. Khuasak, Tedim Township ah 1995 ni-in hong satkhamin, Zomi min mah zangin Myanmar leh US dongah Zomite a satkhap sawm behbehte nuam laite nungzui-in, i lampial behna dingin tentan kipiaksak hun dingin pammaih lua hi. Khuasak episode, 1995 thupiang zong suphuai, zumhuai leh mindaihuai lua khin zo hi. Minam neu (ethnic minoirity) a hi khinsate adingin zop huai nawn loin kiseek neu beh ngam huai nawn lo hi.

Minam Ni pen kipumkhat genna hun, i kibatna leh kinaihna tampi a omte suut khawmin lunggaih hun leh gen khawmna hunin zat huai zaw hi. I kibatlohna them nonote pholkhia-in, a beisa hunin khutkhialh bankhialhnate pholhkhia-in phu kilakna ding gengen hun leh meima om khinsa ah citui va nuh beh hun hilo hi. A liamna meima om laite a damsakna ding zatui nuh hun hi zaw hi.

By: Thang Khan Lian

Reference: Chin National Day, Tuesday, February 18, 2020, Chin World leh BNI Multimedia Group ah a kikhah Salai Van Cung Lian (UK) in a gelhna pan

https://www.facebook.com/ZomiGalkap/videos/645283613413499