Hem
Lam Tungdim kum 1865 in Pangsang gam-ah piang a, Pu Zam Huat’ tapa ahi hi. Amau
unau numei 2 leh pasal 4 pha uh a, ei Zomite lakah mi thahat khat ahi hi.
Hemlam
pen migi in kuamah tawh kitawng, kilai ngei lo mi hi a, kamtam in ciamnuih uk
mahmah khat hi. Nitak ciangin a inn uh-ah lengla hau thei mahmah a, mi kamtam
leh thugen siam ahih manin khuasung buaina, mo thu, gam thu leh khut khelhna
mun tengah palai dingin seh leh teel-in na pang den hi. A kihelna peuh-ah
buaina gen veng loh khat beek om ngei lo ci'n kigen hi. A neu, a lian in it in
leh neel tek uh hi.
Hemlam’
zi Deihcing hi a, amah zong ei Zomite lakah numei tha cing, duang cing leh hat
khat ahi hi. A zi in ama’ hatna mu ngei lo a, mi’ gen bek in za hi. Ni khat a
zi tui tawi dingin khuan a, Hemlam in a nungah sim zuih hi. Luikhuk phak ma-in
lamkawi khat-ah na busim a, a zi’ pai ding na ngak hi. A zi ong pai toh ciangin
lam to-ah kal sawm ding bang a kigam lat khit ciang un Hemlam in a zi’ tuithei
puak tungah lengto in kan ziau a, a mai-ah tu hithiat se hi. Tua ni a kipanin a
zi'n a hat dan tel pan hi.
Ni khat Hemlam Moirang khua-ah va zin hi. A kik lam in Pangsang khua nawl-a
khotung ah Sialpi hang lianpi khat (ta thum nei) in delh hi. Tua Sial hangin
Hemlam bawh suk vat a, ahih hangin aman a kii ah manin lamkhang lamsak satna in
nei ziau hi. Tua khit in a Sial in naih ngam nawn lo hi.
1925
in Lhahvom khua hausate’ inn sing pua dingin kuan hi. Khuasik laan lai ahih
manin Hemlam zong khuasik in pha hi. A paina ah Zuang sing hoih mahmah khat mu
a, tua sing tang mahmah in, a bul leh a lek/dawn lam a liatdan kikim hi. Laam
10 in sau a, khap 3 in gol hi. A lawm ten khuasik/damlo ahih manin tua sing a
puak ding a phal loh hangun aman dam loh hang-a sing puak loh ding cih zum huai
sa ahih manin tua sing mi 10 in a puak sawm uh aman a laizang takah lenin amah
bek in gam lak panin khua sung dong pua lut giahgiah lel hi.
Khat
vei a khua uah Lunkhaw kici khat in a inn-ah Zusa mei in a khut leh kamsiatna
tawh a inn kangsak a, a inn sak lam dong peh to hi. Khua mi ten a phelh sawm
hangin tua inn kangtum man veve hi. Lunkhaw nu’ dah lua in kapkap hi. Hemlam
in, “Inn kat manin kahkah ding hilo hi, ken kal khat sungin kong lam kik sak
ding hi,” ci hi. Tua ciangin a zing in a inn khuam ding teng pua a, a ni 2 ni
in a innsun ding, a ni 3 ni in gua leh a kisam ding teng pua hi. A ni 4 ni in a
bii ding at sak a, a ni 5 ni in khua sung mite tawh lam thak in zo hiau uh hi.
Tua inn a liat dan a dung lam laam 8, a vai lam laam 3 in lian hi.
Pu
Semthawng in mi hat 7 teel khia hi. Hemlam zong mi hat kanteh kan (high jump)
hat mahmah hi a, din tum tan kan zo hi. Galkapbu - Assam Rifle Commandant khat
in galkap tum ding in cial hi. Galkap a pan nop leh Havildar rank (belh thum)
piak dingin Commandant pan ciam hi. A lawm a gual ten eng mahmah uh a, ahih
hangin amah ut lo hi. Ahih hangin a sih ding kuan in a kisikna thu gengen hi.
Pu Semthawng in Hemlam pen a cing (bodyguard) dingin zang hi. Mihat tampi a om
tei hangin Hemlam sangin a muan zawk om lo a, Phaipi (Imphal) a hawh ciangin
zong kizui sak den hi. 1940 pawl in Hemlam dam lo a, a khut tak lam tang thei
lo hi. Tua a khut tang thei lo pen a lawm mihat dang ten a hazat man un a bum
uh hi ding in ki-um mawh hi. 1949 in Phaihel ah peem uh hi.
Hemlam
in 1932 in Mawngawn khua a hawh lai in khua mipi ten a hatna munuam in phinphin
in na toto uh hi. Hemlam in, “Pute aw, kiphinphin kitoto kul lo hi” na cih san
hi. Teek nung-a a hanta va lah ding cih ut lo hi. Ahih hangin Mawngawn khua mi
ten a hanta mu nuam uh ahih man un toto ni loh uh hi. A tawp in Hemlam in
tangvalte sam khawm a, “Beel khap 10 ong la un la, tui sung dim sak un” ci in
thupia hi. Tangval ten a cih bangin hih uh a, aman zong a khut talte gel in
beel khap 10 a lian, a sung a tui a dim-a om mal khat zong bua loin inn sungah
dom lut ziau hi. Tangvalten teek nung guai nung a hi bang a hat lai ci in
lungdam lahna dingin puan mong vom khat letsong uh hi.
Hemlam
pen tulai natna nam khat Ashma (awm nat) nei a, upa ten gulpi sisan dawn leng
phatuam hi ci'n um uh hi. Tua ahih manin amah zong gulpi mat dingin zon kipan
pah hi. Ni khat Tuitha lui dungah a pai leh naupang hon khat in, “Pu aw, tua
munah kisil ken gulpi om hi. Lawi cing ten zong hih mun-ah Lawi kibual sak ngam
lo uh hi,” ci uh hi. Hemlam in naupangte thugen a zak ciangin, “Kei tua zong a
vakvak hi veng e,” ci'n temta khat tawh tui sungah tuak khe suk pah hi. Gulpi
na om takpi a, kilai uh hi. Gulpi a ngawng-ah man in, lui piau ah kai khia hi.
A temta tawi tawh a ngawng atpah in gulpi’ sisan tawp hi. Tua khit in a natna
dam tuam in kithei hi kici hi.
Hemlam
in gulpi’ kua omna thei nuam hi cih thu Phaihel ten na za uh hi ding hi ven ni
khat gulpi’ omna kua mu uh a, Hemlam hilh pah uh hi. Hemlam in khuavak ciangin
gulpi’ kua toh ding kithawi pah hi. Ni thum sung a toh khit ciangin gulpi mu
hi. Hemlam in gulpi’ mei ah man in kaih khiat sawm hi. Ahih hangin kai khia zo
lo a, lo kuan vaiciahte cial khawm in a kaih hang un kai khia zo tuan lo uh hi.
Tua ciangin upate thugen phawk uh a, Lukham ding sui in, “Hausa hi lai-ah na
lukham ding om, na lu hong koih khia in,” a cih uh leh tua gulpi in a lu ong
lakhia in tua a lukham suih uh-ah a lu ong nga hi. Tua khit phet in Hemlam in
zong a heipi la in gulpi’ lu satsak a, sawt loin tua gulpi si hi. Hemlam in a si
a dawn khit ciang in, gulpi’ sa nek dingin pua in, inn-ah ciah hi. Tua gul pen
tuk thum a lian ahi hi.
1980 in Pu Hemlam in a it a ngaih teng nusia in si hi. A sih in
kum 85 in upa hi.