Saturday, 4 July 2020

TEDIM LAI SIANGTHO KHETNA THU

TEDIM LAI SIANGTHO KHETNA THU

Kawlgam Chin Hiils sung kampau tuamtuamte lak panin Tedim pau tawh Lai Siangtho (LST) bu kitei masa pen hi. India, Kawlgam, Bangladesh sungah Zopau sung panin Meipei pau sim lohin Tedim pau pen LST kiteina a thumna cih ding hi. [Dr. Gierson in Meitei pau zong Zopau (Kuki-Chin group) sungah sim hi] Lusei pau tawh 1898 kumin LST kitei a, 1912 kumin Lakher (Mara) tawh kitei hi. Hih banga LST a kitei masakna khat ahi Tedim pau tawh LST a kikhetna thu a kicingin laibu kigelh nai lo hi.
Hih lai-ah a tom-a i ciapteh theihna dingin kong gelh hi. Kithei khial kha ahi zongin a mangngilh kha ahi zongin om thei ding ahih ciangin a man zaw a theite in nong zaksak pahna ding uh deihna tawh hong kigelh hi. Bang hang hiam cih leh, mailam hunah hih bang thute a man tak leh a kicing takin kiciamteh nuam ding ahih manin tu-a kipanin i kan ciat ding kisam hi.(Kamsiatna hangin Delhi ah accident tuakin Siapa in hong nusiatsan hi).
1915 kumin Lungdamna Thu Matthai bu British & Foreign Bible Society (BFBS) in Rangoon ah khen hi. Rev. J.H. Cope 1910 kumin Tedim hong tun’ ciangin lai lam nasepna na kipan pah hi. 1913 July 7 ni-in Matthai a tei pen zozo hi. 1913 November 5 ni-in BFBS in khet ding thukim hi. 1915 kumin kikhen zo a, kingah ta hi ci-in BFBSte in ciamteh uh hi. Bu bang zah kikhen cih kithei lo hi. Hih bang danin Marka, Luka, Johan bute zong a tuamtuamin a kikhen masa hi a, ahih hangin tua bute cik kumin kikhen hiam cih kithei lo hi.
1931 kumin BFBSte mahin Mual tungah Thuhilhna teng Pau Cin Hau’ lai tawh a sinna in kikhen uh hi. Hih bawlna-ah Cope Tonu in nakpi-in huh a, Pau Cin Hau lai tawh bawlna-ah Tonzang khua mi Thang Cin Kham in huh hi ci-in kiciamteh hi.
1932 kumin Chin Hills ah a masa pen Thuciam Thak bu BFBSte in khen uh hi. Rev. Cope in Matthai bu a zawh peuh ciangin laibu dangte tei to pah ngekngek a, November 22, 1928 in Thuciam Thak bu khempeuh khet theih dingin kiman zo hi ci-in BFBS zumah thu puak hi. January 2, 1931 ni-in second proof reading kizo hi ci-in thu puak hi. Tua bangin Kawlgam khamtung Zopau lak pan a masa pen Thuciam Thak bu 1932 kum ciangin Tedim pau tawh kingah hi. Hih a teina-ah Rev. Cope pen Tedim gam mi Sia Vial Nang in zong huh hi ci-in kiciamteh hi. Tua kum March kha-in Tedim khua-ah Chin Hills buppi Khristian gambup khawmpi tunga, mihing 700 bang pha dinga kilamen pen mihing 1,000 khawng pha a, an nek tuidawn zindo pawlpi adingin haksa zah dongin mite kikhawm uh hi. Khamtung gambup Zomite in Thuciam Thak bu a ngah cil kum uh ahih manin kilawp ciat hi dingin ki-ummawh hi.
Thuciam Thak bu khat vei khetna 1932 kum hileh a nih vei khetna kum pen kithei cian lo hi. Japan gal lai-in kikhen a, Sia Vial Nang leh Sia Hau Go in tawmtawm puahpha hileh kilawm hi. Nih vei khetna pen bu 1,000 kikhen hi ding hi.
1948 kumin Thuciam Thak bu mah a thum veina kikhen hi. Japan gal sungin van leh laibu khempeuh mangthang khin ahih manin Thuciam Thak bu a khet kikna ding uh laibu nangawn kimu zo lo hih tuak hi. Tua lai takin India gam-a Madras Christian College ah a kah Sia Hau Go in Kawlgam pek pan-a a puak pen pia a, tua panin hih a thum veina bu kikhen hi. Proof reading zong Sia Hau Go in sem hi ci’n kiciamteh hi.
1951 kumin Thuciam Thak bu mah kikhen kik hi. Bu bang zah kikhensak hiam cih kithei lo hi. Tua zawh ciangin zong Thuciam Thak bu pen bang zah vei kikhensak kik hiam cih ciaptehna ka mu kei hi.
1964 kum ciangin Thuciam Lui bu Late (Psalms) kikhen hi. 1932 kum pek-a Thuciam Thak bu kingah zo hi napi kum tua tan-a Thuciam Lui bu nei lo-a i om pen kuamah peuhin lamdang a kisa ciat thu khat ahi hi. Tedim LST teina thu i et ciangin Rev. Cope in Thuciam Thak bu a zawh ciangin Thuciam Lui bute tei toh pah ding a tupna thu zong om hi. Piancilna leh Paikhiatna zong Rev. Cope in tei khin hi ci-a ciaptehna a om hangin a bu-in kikhen lo a, a laidal (MSS) zong kimu zo nawn lo hi. Tua zawh ciangin Sia Hau Go USA ah LST sang kah dingin a pai ciangin sang kah kawmin tei man lo hi ding hi. America panin hong ciah ciangin Sia Hau Go mah in a tei dingin ngaihsutna om ngei hi. Ahi zongin Zomi Baptist Convention phuat leh tua-ah General Secretary tavuan a let ciangin lai teina ding hun ngah nawn lo ahih manin Thuciam Lui bute kitei pah loin kum tampi hong bei hi. 1960 pawl ciangin TBA in Rev. Kam Khaw Thang lai tei dingin a seh khiat ciangin Thuciam Lui tei kipan taktak pan hi.
1967 kum ciangin Thuciam Thak leh Late a kigawmin Kawlgam LST Khen Pawlpi in khen hi. Bu bang zah kikhen hiam cih kithei lo hi. Hih Thuciam Thak leh Late pen Kawlgam panin India LST Khen Pawlpi (Bible Society of India) tungah hong kikhakin India gamah zong lei theih dingin kivaihawm hi. Hih banga hong kivaihawm theihna zia zong Kawlgam-ah missionary a sem masa pen Rev. Judson Kawlgam a tun zawh kum 150 cinna pawi 1963 kumin Rangoon khuapi-ah tung hi. Tua pawi tawh kisai-in Lamka a CBA pawlpi tawh a kizom CBCNEI makaite leh General Secretary zong ahi Rev. Edward Singh’ makaihna tawh Guwahati panin pawi siim mi bang zah hiam pai uh hi. Tua pawi siim mahin tua hun lai-a CBA Director Sia Lian Za Go [Handicraft aa Regional Director lui] va pai thei hi. Tua bangin Burma Baptist Convention makaite, CBCNEI makaite leh Sia Lian Za Gote hong kihona panun kimeltheihna hong piangin tua bangin Bible Society of Burma panin Bible Society of India tungah Tedim LST bu zong official-in hong kingah thei hi.
1977 June 12 ni-in Tedim Baptist Association (TBA) vaihawmna tawh Rev. Kam Khaw Thang leh committee in a tei uh Thuciam Lui bu teng leh Thuciam Thak bu a kineisa pen a buppi-in United Bible Societies vaihawmna tawh Bible Society of India in a khetkhiat a masa pen Tedim LST bu kingah hi. Hih kumin LST bu 3,500, Thuciam Thak bu 3,500 lian mah kikhensak hi. A sawt loin kikhawng khin pah ahih manin 1979 kumin LST bu 2,000 kikhen kik hi. 1980 kumin Thuciam Thak bu 2,000 mah kikhen kik hi.
1983 kumin Rev. Cope in a tei Thuciam Thak bu Rev. Kam Khaw Thang in tei pah a, Thuciam Lui a kiteisa tawh kigawmin bu 10,000 kikhen hi. Hih a kikhet ding lai-in Thuciam Thak bu pocket size tawh khet ding ahi zongin a kideih leh a kingen hi napi-in kikhen pah thei lo hi. 1983 kum mahin Pulpit Bible ci-in Tedim LST mah a laimal gol tawh a kikhen bu 300 kibawlsak a, tu dong mi a deih-a kikoko lai zong om hi. 1987 kumin Rev. Cope in a tei Thuciam Thak bu bek 1977 kum-a kikhen bangin bu 2,000 kikhen kik hi. 1990 kumin 1977 kum-a LST a kikhensak lian bangin bu 900 kiim BSI in khen kik hi. Tu-in 1983 kum-a kikhen pen mah zong kipuahpha kik zo a, tua-a kipuahpha pen cik ciangin kingah thei ding cih kithei nai lo hi. (Tu-in i ngah ta hi).
Tedim gamah missionary hong sem masa pen Rev. Cope a kipan tuni dongin Tedim LST hong teisak, khetsak leh hong hawmkhiatpih ute, naute khempeuh leh lai lam sai siate hangin Topa tungah lungdam thu puakin, mai lamah LST a kicing tak-a i ngah zawhna ding thu ngen ciat ni.
A thei nuam leh ciamteh nuam ki-om kha ding hi cih upna leh lametna leh khualna tawh Sia Rev. Khup Za Go in Lungdamna Aw, Vol.XV, Aug. 1991, laimai 7-12 kikal sunga a gelhna panin kong teisawn leh hopsawn ahi hi.
@ Thang Khan Lian #ZUNs

DEMOCRACY DEIH MAW AHIH KEI LEH DEMOCRAZY A DEIH HI ZAWSOP ZAW MAW?

DEMOCRACY DEIH MAW AHIH KEI LEH DEMOCRAZY A DEIH HI ZAWSOP ZAW MAW?

Democracy kici pen mi a tam zawte (majority) deihna bangin ki-uk leh kivaihawmna; mipite thuneihna a cihna hi a, Greek kammal "demos" kici citizen khempeuh a cihna leh "kratos" kici city-state' thuneihna or ukna (power or rule) cih kammal panin kilasawn ahi hi. Tua napi-in a tawm zaw (minority) mite/minam neute rights zong kizahtak sakin lim takin kihumbit sak hi. Democratic gam a kici khempeuh biakna leh upna (religious faith and belief) khempeuh kizahtak sak a, biakna khempeuh in suakta takin a biak theihna dingin a gam upadi (Constitution) in mi khempeuh tungah kuama suhsak theih loh leh nawngkaisak theih loh constitutional leh fundamental rights pia hi. Upadi a kiphiat mang mateng leh a kipum laih mateng biakna suahtakna (religious freedom) om ahih manin Christianity, Judaism, Islam, Buddhism, Hinduism leh adang dangte biakna a humbit sak dingin gam makai or political party a om kisam nawn kiuhkeuh lo hi.
Ahih zongin upna zung thuk a kha lo mel loin a upna kip nei loin a dengdel den mite, THANKIK bangin a gial a laih themthum thei mi pawl khatte in democractic state ah teeng napi-in a biakna suahtakna uh a khahsuahna ding peuh patau den uh a, a biakna zuih uh a humbit sak dingin makai leh political party khat bek muan leh suan in nei (a upna uh leh Pasian muang ngam lo) uh ahih manin democractic rights a humbit nuam political parties leh mi dangte DEMONCRAZY, dawi biate, dawi tawh kipawlte peuh ci suk gawp zanzan in, muan leh suan in a neih zawk uh a DAWI MANGPA uh a minthan' sakna dingin dawi min lolo in awngawng in minthangsak semsem zawsop uh hi.
Kam beembeem in DIMOOCLASII ci-in democracy i deihna, democractic society ah political rights ngah theih tampite lakah federalism, autonomy, state, district, township, fundamental rights tuamtuam i deihna thute i otpihpih niloh pong hangin democracy dawi bangin a ngaihsun lailai, a deih mel lo i hih manin, "UN zum ah ka kal tiang Pasian' min tawh kiciam ngam liangin CHIN va kiti suk ngawp ngam ziauziau lel ingh e... Ahih hangin inn ka len/tun kik tiktik tiang teh bel ka gawl hong kiban tawngsak ingh ahi zongin sih ngam in ZOMI bek mah kiti liuliau kik veve lel tong e," cih logic leh political theory a mittaw sialkhau let kitam mahmah lai sese hi.
Democracy leh democratic rights pen asylum siauh theihna ding bek-a hamphatna ngah theihna hi zenzen lo hi. DIMOOCLASII ci-in democracy a khiatna lah telcian zo nai lopi, deihna mun leh deih hun bek nei-in thankik bangin i gial i suk laih to laih lai teng democractic rights pen MPs tutna 2-4 ciang lel ngah theihna ding, asylum siauh theihna ding lel hamphatna kingah ding a, majority minam i hihna state nangawn ah political innteekna kingah zo ngei lo ding bang hi. Ahih kei le zong asylum i ngahna mun - gam nih gam thumna i va tun' veuvau zawh khit ciangin i kiphatsak nuam pah pong hangin minority minam kihi ngitnget den ding ahih manin biakna leh majority minam hamphatna ngahna ding ultungsak in a mee kuang luina dinga zangin DIRTY GAME a kimawl political party leh a gum majority minamte, amau minam bek vanglian pen leh thupi pen cih a kisialhpih ngaihsutna kawcik neite kithuaklah veve ding hi.
Democracy taktak leh democractic rights khempeuh i deih taktak leh i zatsiam mateng bel MPs tutna khutzung kuaih theih ciang bek ngahna ding leh asylum siauh theihna ding ciang bekin democractic rights ningzu kiciam kha bek ding a, majority minam i hihna state nangawn ah ruling party' thuneihna, CM leh panmun poimawh teng kingah zo loin minam dangte nuai-ah DEMONCRAZY ningzu vive kidawndawn kihawphawp den ding a, ei sanga tawm zaw minority minamte ukna leh political innteekna nuai-ah ui ek baang bangin kituitum ngei lo ding a, i majority hihna state vasa kha po masasa in a bu a len'khiat sak bangin i lengkhiatsan den leh majority minam kimlai minority minam kisuak ding a, koimah ah majority minam hihna tawh innteekna i ngah theihna ding om nawn lo ding bang mawk ahih manin a ngaihsuthuai mahmah banah a patauh huai thu hi ta hi.
Democracy deih taktak lote leh a manphatna a telcian zo nai lote tuangah democractic rights khempeuh piak ding pen pammaih lua mahmah a, vokpi mai-ah suangmanpha paih tawh kibang lel ahih manin a mawknapi taktak ahi hi. Sakol tui duh lo kipia zo lo ahih manin tui kipia teitei lo a, tui kiangah kipaipih in tui va kitahtah dihdih lo ding hi. Democractic rights khempeuh deih lote tungah democractic hamphatna vantung panin manna bangin hong kikhiatsuk ngei lo ding hi. BETHSAIDA bual zong hong kiloklok beek lo lai ding hi.
Democratic rights taktak hamphatna a ngahna dingun BETHSAIDA bual hong kilok kik nawn lo ding a, democractic values leh principles gumte, a humbitte party teng langpang leh muhdah lua kisa dawi tawh kipawlte cih ngaihsutna na neih lai teng DEMONCRAZY bek mah hamphatpih in, minam dangte uk khumsa in na om ngitnget den ding a, DEMONCRAZY ningzu bek mah luvai leh lua liangin na ne kha ding hi.
Democracy deih maw ahih kei leh Demoncrazy a deih hi zaw maw? Na deih penpen na ngahna dingin democratic values leh principles a bullet leh paipihte leh democratic system tawh ki-ukna, religious or theocratic state ultungsak nuam party hi loin secular state principles a paipih, a lenkip leh a humbit party in hamphatna hong pia thei bek hi. Thankik bangin gial laih themthum in, political din'na (standpoint) kician nei mel loin huih mutmutna lam-a kinial tuipaan na bat lai teng leh inn ka len kik tiktik tiang bel ZOMI bek mah kiti veve lel tong cih ngaihsutna na mittaw sialkhau lai teng bel democratic ningzu limci diakte na ciam kha ngei kei ding a, democrazy tangkha tuimawl na hawphawp lel ding hi.
Hih thu lim takin ciamteh...kidawm deemdaam geuh... na thei hia? 👊
✍️ Thang Khan Lian