Wednesday, 20 January 2021

TRUMP'S LEGACY: PRESIDENT DONALD TRUMP' NASEPKHIATNA NAM SAWMTE HI CI-IN A THUPI DIAKIN A KIGENTE FACT CHECKS

 

PRESIDENT DONALD TRUMP' NASEPKHIATNA NAM SAWMTE HI CI-IN A THUPI DIAKIN A KIGENTE FACT CHECKS

Jan. 20: Outgoing President Donald Trump' presidency bei ding kuanin White House in Trump accomplishments ci-in 2017 panin a president let sungin a sep leh bawlkhiatte khahkhia hi. “President Donald Trump in a beisa nipi kal sungin a sepkhiatnatte News ah na za kha ngei kei kha ding hi," ci-in Facebook post ah a viral in kizeel ngeingai a, thasang thum lim (three muscle-flexing emoji) American flag emoji tawh kisuaksak hi. Tua sepkhiatna nam sawm kigente lakah thum bek man hi. Zolai tawh zong tei sawnin a khahkhia zong tampi om hi.
Trump in president a let hun sungin a sepkhiatnate ci-in a kigente thuman mah hiam cih gulhik cilgeh in AP, Reuters, NYT, Washington Post, Politico, FattCheck.org leh media tuamuamte in zong FACK CHECKS a bawlna uh khahkhia thuman sittelna ding mun tampi tak om hi. Laisim thadah minam i hih manin a tomkim in USA TODAY news in a fact checks bawlna ah Trump' nasepkhiat nam sawm ci-in viral post hih a nuai-a bangin a bawl hangin tua a original poster kiangah comment a piakna dingin a request hangin dawng lo hi.
Trump' nasepkhiat nam sawmte ci-in original poster ah a kipostna ah hih bangin na kigen hi:
1. TRUMP IN COVID VACCINES VOLUNTARY DINGIN BAWL A, KISUT TEITEI DING (MANDATORY) CI-IN BAWL LO HI. MILITARY IN A ZATUI SIAN'THONA (PURITY) CHECKS LEH HAWMKHIA DING HI
US gam-a state khempeuh in sangkah ding sangnaupang khempeuh Covid-19 zatui a kisut ding uh hi ci-in kisamsak hi. Hih banga thukhun bawl pen federal government hi loin state governments-te hi zaw bek hi. US gam pen federalism a kilim zuih mahmahna gam ahih manin states khempeuh in amau thukhun ding ciat uh bawl thei uh a, federal government in states laws bawlte tungah aana zat khum thei lo hi.
Gentehna dingin sangkah ding naupangte US states ten DTaP, MMR leh polio vaccinations a kisut uh kisam hi ci-in thukhun bawl a, states pawl khatte in HPV, influenza, Hepatitis A leh B vaccines a kisut ding uh hi, cih thukhun zuih loh kiphamawh bawl a, state pawl khatte in bel HPV, influenza, Hepatitis A leh B vaccines sangkah dingte a kisut teitei ding (mandatory) uh hi, ci lo hi. Sanginn ah zatui kisutna thukhun (school immunization laws) khempeuh ah medical reasons hangin sangnaupang pawl khatte maap thei uh a, 45 sates leh Washington, D.C. in religious reasons hangin maapsak hi, ci-in National Conference of State Legislatures in gen hi. 15 states bekin philosophical reasons hangin maapsak bek hi.
May 15 press briefing ah COVID-19 vaccine production vai Trump in a gen bulpuh in voluntary hi, a cih uh hi kha ding hi. "A full vaccine a kisun nuamte bek a zatui kisun ding uh a, a zatui mi khempeuh kisun lo ding hi," ci-in Trump in na gen hi. Tua press conference mah ah Trump in, a zatui kihawmna ah military kigolh kha thei ding uh a, Covid vaccine hawmkhiat dingin mansa-in a om ciangin government in American mite in a zatui a manlang penin a ngahna dingun plane, truck leh galkap kisam khempeuh in a zatui hawmkhia ding uh hi," ci-in na gen hi.
Trump in Covid vaccine hawm dingin military kizang ding hi, ci-in a genna White House leh Defense Department officials ten a thugen nial pah uh hi, ci-in McClatchy DC in gen hi. USA TODAY in a zatui sian'thona sittel ding leh hawmkhia dingin US galkapte kizang ding hi, cih thuman hi cih a lahna ding teci (evidence) bangmah mu lo ahih manin thuman lo ahih kei leh zuau hi, ci-in FALSE rating in ciamtehsak hi.
2. TRUMP IN WORLD HEALTH ORGANIZATION A TAWNTUNGIN DEFUNDED A, WHO OPERATION INVESTIGATION A KIBAWL DING DEIH HI
Trump in April kha-in World Health Organization (WHO) funding piak ka khawlsak ding hi, ci-in na pulak ngei hi. "Ka administration kiangah WHO funding a khaktanna dingin tu ni-in thu ka pia a, WHO in Covid-19 kizelh ding pan a lakna ah a lawhsapna leh a thu seelsimna lianpi review kibawl hi. WHO sponsor tam pia pen gam a kihih manin US in full acountability a kalh theihna dingin mawhpuakna nei hi," ci-in April 14 in reporters-te kiangah na gen hi.
WHO headquarters pen Geneva hi. Trump in WHO funding piak khawlsak thei takpi hiam cih dotna lianpi hi. Congress in US gamah spending power nei a, Congress mandates aid in WHO tungah funding piak zom ding a khensat leh Trump in funding khaktan theihna dingin constitutional authority nei lo hi, ci-in American Constitution Society in "Expert Forum" analysis a suahsakna ah gen hi. Tua bang ahih hangin current appropriations laws in Trump administration in WHO funding khak theihna ding a kizanthei (flexibility) pawl khat nei ahih manin Congress in tua flexibility a phiatmang mateng Trump administration in WHO funding dalna dingin thuneihna (authority) nei bek hi, ci-in analysis in gen hi.
Ahi zongin US in WHO tungah sum piak ding nei (owe) veve lai hi. May 31 in AFP repots in WHO status a suahsakna ah US in WHO tungah contribution piak ding leibat $203 million nei a, Aug. 31, 2020 in $99 million piak ding leibat nei hi, ci ahih manin Trump in a thugenna pen man lo hi ci-in USA Today in a rating Missing context ci-in koih hi.
3. TRUMP IN DEMOCRATS’ HR6666 BILL OR COVID-19 TRACE ACT* KICI CANCELLED A, HIH BULPHUH IN BILL GATES’ DIAGNOSIS AND TRACKING PROJECT ZONG CANCELED SAK HI
TRACE Act pen Rep. Bobby Rush, D-Ill. in May kha-in a luikhiat hi a, tu dong si nai loin active lai hi. Tua bill in Covid-19 testing, tracing leh at-home services a piak organisations tungah grants in $100 billion pia ding hi. A ngah thei dingte eligible entities lakah health centers, nonprofit organizations (NGOs), hospitals leh schools pawl khatte kihel uh hi, ci-in Congress in a bill a summary in a genna ah tuangsak hi. Tua banah a bill panin a sumte pay staff mite kipia ahih kei leh personal protective equipment (PPE) leina dingin kizang ding hi.
Hih bill May 1 in House Committee on Energy and Commerce kiangah kipia hi. Law a suah theihna dingin a committee in a thukimpihna a piak khit ciangin House leh Congress in a thukimpihna a piak kisam lai a, tua ciangin incoming president Biden in a thukimpihna suai a kaih kisam hi. USA TODAY in a beisa hunin a report ah hih bill bawlnah Bill Gates kihel kha lo hi, na ci khin hi.
"Ka home state uh Washington ah ka staff-te un public health officials ten Covid-19 dona in a panlakna uh-ah advisory support kipiate lakah epidemiological approaches ah testing, isolation, contact tracing leh quarantine cihte kihel hi," ci-in Gates Foundation in USA TODAY kiangah a statement bawlna a piak kisuaksak hi. Gates Foundation in US ah expand contact tracing dingin fund pia lo ahih manin USA Today in hih thu False rating in koih hi.
Microsoft Corp. Chairman Bill Gates in Thursday, June 15, 2006 in Redmond, Wash. tawh charitable work Bill & Melinda Gates Foundation ah a company day-to-day responsibilities mawhpuakna len ding hi, ci-in transition a neihna thu uh na pulak hi.
4. TRUMP IN BILL GATES’ PROJECT "ID2020" KICI CANCELLED SAK
ID2020 pen Bill Gates’ project hilo a, a executive director Fakota Gruner hi zaw bek a, Trump in khawlsak (canceled) lo hi. Gavi kici Vacine Alliance ah CEO ziatlam khut zat in a sep khit nungin Dakota Gruener in ID2020 hong phuankhia ci-in a staff bio ah kigelh hi. Hih program phuankhiate lakah Microsoft leh Gavi companies zong kihelkha ahih Gates' min tawh thu telcian lopi-in mekmat khawm uh hi. Microsoft co-founder Gates leh Gavi in Bill and Melinda Gates Foundation panin funding ngah uh ahih hih bang claims kibawl pen USA TODAY in FALSE rating in koih hi.
5. TRUMP IN FACEBOOK, TWITTER LEH YOUTUBE CENSORSHIP REPORT BAWLNA DINGIN COMPLAINT PLATFORM PAN HI
Trump administration in social media platforms lakah Facebook, Twitter leh YouTube in America ah censored a bawlna hangun May kha-in website na pan hi. Tua hun in a form ah users ten a min, phone number leh US citizen ahi uh hiam cih a piaklutna dingun ngen a, tua khit ciangin censorship incidents na tuak ngei uh hiam ci-in dong hi, ci-in USA TODAY report in gen hi.
"SOCIAL MEDIA PLATFORMS in FREEDOM OF SPEECH a laptoh ding hi. Ahih hangin American tampi in a accounts uh user policies a palsatna uh kician om lopi-in suspended, banned, or fraudulently reported tuak uh hi," ci-in White House website ah kigelh hi. Ahih hangin tua website in new responses kici dawn'na thak kisang nawn lo hi, ci hi. Hih tawh kisai Trump in complain platform na pankhia ngei ahih manin TRUE rating in USA TODAY in ciamtehsak hi.
6. TRUMP IN STATES ECONOMY HON'KIK (REOPEN) DINGIN A NAWHNA A ZUI LO GOVERNORS-TE EXECUTIVE ORDER PULAKKHUM HI
Trump in states reopen ding vai tawh kisai-ah a hongkik nuam kei zongin executive order suai na kai ngei lo hi, tua bangin executive order piak theihna dingin thuneihna leh vangliatna (authority and power) nei lo hi, ci-in executive orders archives kaikhawm Federal Register in gen hi. "Trump in social distancing measures khahkolna ding ahih kei leh schools or private businesss a kihonkikna dingin thuneihna nei lo uh hi. Hih vai pen public health lh welfare laptohna dingin states mawhpuakna ahih manin amau theihna 10th Amendment to the Constitution ah thuneihna kipia hi," ci-in ci-in Cornell law School ah professor Kathleen Bergin in NPR news kiangah gen hi. Trump in president ka hihna tawh domestic policy vai-ah thuneihna ka nei hi a cih hangin staes tuamtuamte in Covid kiam sukna dingin restrictions or measures a koihte uh lawhcin'na ah thuneih khumna dingin thuneihna nei lo hi, ci-in gen beh hi.
Covid-19 lockdown plans vai states tuamtuamte geelna legal actions lak dingin ngaihsutna a gen pen April kha-in Attorney General William Barr hi zaw a, Trump hilo hi. "Hih bang thukhun a kikoih pen lim takin ki-en hi. States in a thuneihna a khengval in a zat uh leh governors ten a phiat kik ahih kei leh a puahphatna dingun kinawh sawm hi. Governors ten panla loin hong thudon kei uh leh lawsuits kikhia ding a, plainiffs lamte gum in statement kibawl ding hi," ci-in April 21 in Barr in conservative talk show host Hugh Hewitt in a interview ah na gen hi.
Tua khit nungin a press briefing ah Trump in, "Tua bang thukhun pen states ah thu om zia tawh kituakin states in thukhun bawl ding hi," ci-in Barr in April 27 in federal prosecutors mite tungah a directives piakna thu a kidot ciangin Barr' ngaihsutna nial lo hi, ci-in Daily Beast reports in gen hi. Tua ahih manin hih claims tawh kisai thu kigen pen USA TODAY in a kimkhat zuau hi ci-in Partly false rating in koih hi.
7. TRUMP IN INTERNET SERVERS, BROADCASTING SYSTEMS LEH ELECTRONIC SEYSTEM KIHELIN ELECTRICAL GRIDS KHEMPEUH WHITE HOUSE IN A LAKNA DINGIN EXECUTIVE ORDER PIA HI
Trump in US gam-a bulk-power system secured (bitsak) ding ngimna tawh executive order pia a, ahih hangin a order in White House in electrical grids a lakna dingin thuneihna pia lo hi. A order ah cyber attack leh attacks dangte panin US electricity humbitna ding a ngimn hi zaw bek hi, ci-in Reuters reports in gen hi.
“Suksiatsakna leh foreign threats vauna panin bulk-power system secured ding kisamin poimawh hi. Hih Executive order in i electric infrastructure poimawhte uh hong suamna ding nakpi in dal tuam ding hi," ci-in Energy Secretary Dan Brouillette in a press release ah na gen hi. Ahih hangin Trump' executive order ah electrical grids control khum ding a gen khak loh banah “internet servers,” “broadcasting systems” or “electronic systems” cihte min zong gen kha lo ahih manin USA TODAY in hih bang claims kigen pen Partly false hi ci-in ciamtehsak hi.
8. TRUMP IN BIAKNA MUNTE (PLACES OF WORSHIP) ‘ESSENTIAL SERVICES CI-IN MUN POIMAWH HI CI-IN PULAK A, MAYORS PAWL KHATTE IN CHURCH (BIAKINN) KAITE LIAUSAK HI
Trump in biakna piakna munte Covid-19 pandemic kipat cil hun lai-in "essential" hi ci-in na gen mah hi. "Tu ni-in biak piakna munte — churches, synagogue, leh mosques — cihte pen essential service a pia mun poimawhte hi. Governors pawl khatte in zu zuakna liquor stores leh abortion clinics munte essential in a koh hangun biakinn leh biak piakna mun dangte essential places in kihelsak lo hi. Hih pen man lo hi. Tua ahih manin hih thuman lo leh thutang lo diksakin biak piakna munte mun poimawh hi ka ci hi," ci-in May 22 in a press briefing ah na gen hi.
IMayors pawl khatte in biakinn kaite Chicago, Greenville leh Mississippi cihte ah Covid-19 pandemic hangin na liausak mah uh a, thuman ahi hi. Biakna dona ding ngimna hi loin Covid-19 pandemic hun in social gathering a kikhamna thukhun palsatte bek kiliausak Ahi zongin Mississippi ah kiliausakna kiphiat ta hi. Tua ahih manin hih claims pen True hi, ci-in USA TODAY in ciamteh hi.
9. TRUMP IN COVID-19 KIZELHSAWMNA PEN CHINA NGAWH A, 'CHINA PROBE' KICI THUKANNA DINGIN A KALHNA AUSTRALIA LEH GAM 116 GUPNA LUNGDAMPIHIN PHAT HI*
Ausralia leh European Union in Covid-19 transmission path trace kici hong kizelsawn zia kankhiatna dingin “scientific and collaborative field missions” resolution a patkhiat uh gam 116 in na gupin na nungthuap uh hi, ci-in Reuters reports in gen hi. Trump in Australia leh EU resolution a gupna thu May 18 in a Twitter post ah, "Note tawh ka ding khawm uh hi," cih na tweeted bek a, Trump' patkhiat hilo hi.
May 18 ni mahin China in Covid-19 pandemic uk leh khamzawhna nuai-ah (under controlled) ah a kikoih zawh ciang bekin independent investigation kici thukankhiatna neih ding a thukimpihna Chinese president Xi Jinping in virtual WHO meeting ah na gen hi. USA TODAY in hih claims tawh kisai TRUE ci-in rating pia a, ahi zongin hih resolution bawl Trump ahih loh banah China in tu dong investigations bawl dingte a gam sungah lut phal nai lo hi.
10. TRUMP IN GAM PAWL KHATTE AH SEX LEH HUMAN TRAFFICKING RINGS MAN LEH SUKSIATSAK (ARRESTED AND DISMANTLED) HI
USA TODAY in a beisa hun in a reports ah human traficking (mihing zuak simna tawh sumbawlna) case tawh kisai-ah Federal Bureau of Investigation leh Immigration and Customers Enforcement’ Homeland Security Investigations in 8,559 man khinzo hi, ci-in gen hi.
Trump' presidency hun sungin human traficking cases ah kiman tam cihttakin tam hi, cih thu kigen (claims) pen thuman hi loin zuau hi ci-in FactCheck.org in in-depth analysis a bawlna ah gen hi. Ahi zongin Trump pen tracking beisakna ding deihin a tangkopih mi tampite lak-a khat hi a, Justice Department in in September 2020 in human tracking thuak khate (victims) housing piakna dingin $35mn val NGOs tuamtuamt tungah na piakhia hi. USA TODAY in hih claims tawh kisai a rating FALSE hi ci-in ciamtehsak a, Trump' nasepkhiat thupi diak nam sawm viral posts vai PARTLY FALSE hi, ci-in ciamtehsakin claims 10 lakah thum bek man a, li man loin khat missing context leh nih partly false hi ci hi.
Feb. 19 in Trump in a farewell speech ah leitunga economy golpen ka lamkhia hi, a cih zong thuman hilo hi. 2020 in leitungah economy khanghat pen dingin a kituatna (projected) ah 26.21% growth in Guyana khang ding hi, ci-in Oct 16, 2020 in www.nasdad in IMF in gam 194-te economic growth a etna panin a genna na gen a, Guyana khit South Sudan, Bangladesh, Egypt, Benin cih teng top 5 sungah kihel zo bek uh hi. Rounding Out The Top Ten khit nungah fastest growing economies top 10 sungah a nuai-a teng kigual suk uh hi:
  • Myanmar (1.99%)
  • Rwanda (1.99%)
  • Ethiopia (1.95%)
  • Tanzania (1.9%)
  • China (1.85%)
2020 in China' economy bek trillion-dollar economy in liat/khan (expanded) beh dingin projected sungah kihel ahih manin Trump in economy khanghat pen ka lamkhia hi a cih thuman lo zuau bulomtang hi cih hih a nuai-a link panin thuman muh leh sim theih hi.
Tua banah Trump in emplyment growth tawh kisai nasepna khan'sakna a kisialhpihna thu a gen leh amah pum gupte phatna pen thuman hilo hi. US gamah Employment Rate pen 1948 kum panin 2020 dong averaged 59.23 percent hi den a, employment growth a sangpen hun (all time high) Aprril 2000 in 64.70 percent na tung a, Trump' presidency hun April 2020 a niam penna (record low of) 51.30 percent na tung hi cih 1948 - 2020 kikal sung employment growrth ciamteh US Bureau of Labour Statistics leh TradingEconomics.com in a ciamtehna a nuai-a bar graph leh link panin et theih leh thuman sim theih hi.
Thuman na kantel kei leh na luvaih dongin a kigen na zak khempeuh na um suk pahpah lel ding hi. Trump' presidency pen employment growth a sangpen hun hilo zaw in a niam penna hun April 2020 in na piang zawsop a, 1930s Great Depressions khit nungsang US GDP a kiatna a sangpen hun hi zaw hi. US presidential elections sim in US economic growth GDP percent leh unployment growth en kawmin voters ten vote khia uh ahih manin term nihna ding Trump a cing zawh nawn loh pen a lamdang hilo a, ama kipumphatna bang thuman hileh term nihna nuam takin cing zom ding hi. Biden in zong economic growth a pian'sak kei leh term nihna ah ngah zawh loh ding thubaih leh a maban hi thei hi.
Sources: USA TODAY; Nasdad and Trading Economics
@Thang Khan Lian #ZUNs reports