Thursday, 6 April 2023

LEITUNG BUPPI NA NGAH HANGIN A MAWKNAPI

LEITUNG BUPPI NA NGAH HANGIN A MAWKNAPI


History sungah a minthang mahmah Greek galkap mang Alexander “The Great” a kicpa in leitung gam leh kumpi gamte (empires) tampi tak khat khit khat na zo gawpin, a banbanin a lak khit ciangin inn lam zuan dingin ciahkik hi. Lamkal ah a ci na lua ahih manin dam zo nawn loin si taktak ta ding hi’ng, cih kithei hi. A gualzawhna, a hauhna – kham leh ngunte, sum leh paaite, mite leh kumpite zahtaknate a lungngaih kawmkawm mahin a pianna nu’ itna zong phawk mahmah hi. Ahi zongin a khiatlah na khempeuh a mawknapi-in nusiatsanin, si leh a beimang ziau ding hi, cih phawkkhia hi.

Tua bang hunin Alexander in a galkap mangpi teng samin amaute kiangah, “Ka cinatna panin dam zo nawn lo ding ka hih manin kong vaikhak ka lunggulh pen thu nam thumte peel loin hong hihsak hamtang un,” ci hi. A galkap mangte zong thu hong kikum pah biangbuang uh a, thu a kikup khit uh ciangin Alexander kiangah, “Ka gen khempeuh ka hong hihsak ding uh hi,” ci uh hi.

Alexander in a lunggulh pen thu thumte hih bangin gen hi: (1) Ka siavuan tengin ka hankuang zawng uh hen; (2) Ka nuntak hun sungin ka neih ka lam manphate – kham, ngun leh sumte ka kholna panin hong paipih un la, han ah na hong paipih kawm un tuate lamdung tengah thehin paai un, ci hi. Lamkal ah a hu sam keei ahih manin tawl khat sung khawl phot uh hi. Tua khit ciangin (3) Ka hankuang sung panin ka khutte gel dawkkhiasak un, cih teng vaikhakin thupia hi.

A galkap mangte in Alexander in bang a cih nopna leh bang a deihna hiam cih a theih zawh loh hangun a dong ngam lah om lo uh hi. A tawpna ah amah tawh a ki-it pen galkap bu lianpa in Alexander’ khut la-in namin a awm ah nga to-in, “Alexander aw, na lunggulh nam thum na gente bang na cih nopna hi a, bang na deihna hi peuhmah hiam, hong gen dih ve... Na lunggulhna bangin hong hih sak ding hi ung,” ci-in ngen hi.

Alexander in – (1) Siavuante in kuamah damsak zo lo uh cih ka lah nopna in ka hankuang siavuante in pua ding uh hi; (2) Hauhna, minthanna, vangliatna khempeuh ka ngah hangin a mawkna vive ahih manin ka neih kham, ngun leh sumte lamdung ah theh un; (3) Guaktangin khut guak bek tawh suak ka hih mah bangin khut guak mah tawh ka ciahkikna a lahna dingin ka hankuang sung panin ka khutte gel dawkkhiasak un, ci-in a lunggulhna teng hilhcian hi.

French galkap mang Napoleon Bonaparte in, “"Alexander, Caesar, Charlemagne, leh ke’n kumpi gamte ka dingkhiatsak uh hi. Ahih hangin mi mawkmawkte in a hih zawh loh ka siamna leh ka hih theihnate uh koi-ah kinga-in kip zo hiam? Thatang leh aana hang bek hi. Jesuh Khris in a kumpi gam itna tawh lamin dingsak a, tu hun leh tu-a nai hunin millions a simte Ama’ adingin si ngam uh hi,” na ci hi.

Jesuh in, “Mi khatpeuh in hih leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh leikik thei nawn ding ahi hiam?” (Matt. 18:26) na ci hi. Leitung piancil panin a pil pen leh a hau penin a kigen kumpi Solomon in na khempeuh avmawknapi ahihna hih bangin na gen hi:

A mawknapi, a mawknapi, na khempeuh a mawknapi. Gimpi-a nisa thuakin nasepna-ah mihing in bang noptuam ngah ahi hiam? Khang khat bei-in khang khat hong tung a, ahi zongin leitung kibangbang niloh hi. Ni hong suakin ni tum a, a suakkik dingin tum zel hi. Leitaw lamah huih nungin leilu lamah nung leuleu a, a zuih ngeina teng mah zui-in nungnung niloh hi. Lui khempeuh tuipi-ah luangsuk a, ahi zongin tuipi dim nai lo hi. Tuipi tuite a khu-in leengin tuinak-ah guahin zu a, a nak panin hong luangsuk kik zel hi. Na khempeuh lunggimhuai a, kuama genzawh ding hilo hi. Mit in a muh cim thei lo a, bil in a zak cim thei lo hi.

A omsa mah bangin hong piang kik ding a, a kisemsa bangin hong kisem kik ding hi. Leitungah a thak na khat beek om lo hi. Hih pen a thak ahi hi, a kici thei ding khat beek om lo hi. Eite’ khan ma-in a omsa vive ahi hi. A beisa nate kiphawkkha nawn lo a, hong tung lai ding thute zong a khangkikte in phawk nawn lo ding hi. Hih leitungah a kisem na khempeuh entelin a thu kan ding ka ngaihsun hi. Pasian in tua bang nasep ei tungah hong guat pen a nuam het lo nasep khat ahi hi. Leitungah a kisem khempeuh ka mu khin a, tuate khempeuh a mawknapi na hi a, huihpi nung tawh kibang lel hi. (Thuhilhna 1:2-11; 13-14)

Hih thute khempeuh banah gen ding thu khat bek om hi. Mihing hong kipiansakna a thu bulpi pen in: Pasian zahtakna leh a thupiakte manna ahi hi. A pha hita leh a sia hita leh a simthamin i hih simte nangawn i hihna khempeuhah Pasian in thu hong khen ding hi. (Thuhilhna 12:13-14)

- Thang Khan Lian